وتار
نه‌وت و تێزی پێویست بونی حاكمێك بۆ ئه‌م جیهانه‌ له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا
بەھرۆز جەعفەر

له‌كۆتایی شه‌سته‌كاندا "نیكۆڵای چاوئۆشسكۆ" سه‌رۆك كۆماری ڕۆمانیا سه‌ردانی ئێران ئه‌كات، له‌گه‌ڵ "حه‌مه‌ ڕه‌زا شا"ی ئێران گفتوگۆ ئه‌كه‌ن، چاوئۆتسكۆ به‌ پێچه‌وانه‌ی دانیشتوانی جیهانه‌وه‌ پێی وا ئه‌بێت كه‌ ئه‌وه‌ پێشكه‌وتن نییه‌ له‌ خۆرئاوا هه‌یه‌، نه‌ك هه‌ر پێشكه‌وتن نییه‌، به‌ڵكو داڕمانه‌. حه‌مه‌ ڕه‌زاشا لایوایه‌ " ووڵاتانی بچووك ناتوانن به‌ بێ پاڵپشتی زلهێزه‌كان ژیان بكه‌ن" به‌ڵام چاوئۆتسكۆ ئه‌ڵێت "به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌وه‌ ووڵاتانی زلهێزن به‌ بێ داگیركردنی ووڵاتانی بچووك و تاڵانكردنیان ناتوانن ژیان بكه‌ن"!.

چاوئۆشسكۆ، ئه‌ڵێ چه‌ندین ساڵ به‌ر له‌ پێكهاتنی وڵاتانی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت (ئۆپیك) داوام له‌ حه‌مه‌ڕه‌زا كرد كه‌ ئێران و ووڵاتانی دیكه‌ی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست یه‌كێتی یه‌ك پێك بهێنن بە دیاری كردنی ڕاده‌ی ده‌رهێنان و نرخی نه‌وت كۆنترۆڵی بازاڕی نه‌وت به‌ده‌سته‌وه‌ بگرن.. شیكاری سیاسیی به‌ڕه‌هه‌نده‌ مێژووییه‌كه‌ی، ئه‌ڵێ بۆ هه‌ر ڕووداوێك بنوسێ به‌ زه‌مه‌نه‌كه‌یه‌وه‌، زه‌مه‌نێك (شا) له‌ ئێران ڕووخا ساڵی (1979) ڕاسته‌ ڕووداوێك بو هه‌موو مێژووی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی كرد به‌ دووله‌ته‌وه‌و، سه‌راپا هاوكێشه‌كانی گۆڕی، به‌ڵام له‌وه‌ گه‌وره‌تر زه‌مه‌نه‌كه‌ بوو كه‌ سه‌رده‌می شه‌ڕی سارد بو، "شاپورخان" دۆستی نزیكی حه‌مه‌ ڕه‌زا په‌یوه‌ندییه‌كی باشی له‌گه‌ڵ به‌ریتانییه‌كان هه‌بو، ئه‌یویست له‌كاتی هه‌ڵاتن دا مافی نیشته‌جێبون بۆ "شا" له‌به‌ریتانیا وه‌ربگرێت، له‌وكاتانه‌ دكتۆر ئوئێن وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی به‌ریتانیا ڕاستییه‌ك ئه‌دركێنێت كه‌ ئێستا كاتی نییه‌ "شا" بگاته‌ ئینگلستان، چونكه‌ به‌ریتانیاو ئه‌مریكا به‌نیازن ئێران و عێراق به‌شه‌ڕدا بده‌ن له‌ناوچه‌كه‌و، له‌گه‌ڵ ئه‌م شه‌ڕهه‌ڵگیرسانه‌ش به‌ ئاره‌زووی خۆان نرخی نه‌وت داببه‌زێنن بۆ كه‌مترین ئاستی خۆی، به‌و جۆره‌ش یه‌كێتی سۆڤیه‌ت وه‌كو گه‌وره‌ترین به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وتی جیهان ئیتر ناتوانێت درێژه‌ به‌جه‌نگ بدات له‌ ئه‌فغانسان و هه‌روه‌ها ناتوانێت به‌و شێوه‌یه‌ ده‌ست له‌ ووڵاتانی جیهانی سێهه‌م وه‌ربدات، له‌ئه‌نجامدا ئابورییه‌كه‌ی تووشی داڕمان ئه‌بێته‌وه‌.

ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ مێژووییه‌ هه‌ڵگیرساندنی قه‌یرانی "داعش" مان له‌عێراق و سوریا بیر ئه‌خاته‌وه‌، كه‌ له‌ساڵی (2011) ه‌وه‌ به‌هاری عه‌ره‌بی سه‌ریهه‌ڵدا، ڕووسیا وه‌ك ته‌لێكی دڕكاوی هاته‌وه‌ بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، دواتر هاتنی داعش له‌ (2014) دابه‌زینی نرخی نه‌وتی بۆ نزمترین ئاست تۆماركرد، به‌واتایه‌كی تر دروستكردنی قه‌یران له‌ ناوچه‌كه‌ هۆكاره‌كه‌ی جگه‌ له‌وه‌ی هه‌بونی بۆشایی سیاسییه‌ له‌ ئاستی ناوخۆدا، بۆ ده‌ست و نینۆك كردنی هێزه‌ هه‌رێمییه‌كانیشه‌، به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌مێكدا خۆرئاوا (ناتۆ) له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی غازی سروشتی له‌ (2009 ه‌وه‌ هه‌تا 2012) چه‌ندین جار خه‌ریك بوو تووشی پێكدادان بن له‌گه‌ڵ ڕووسیادا. 

پرسیاری ئه‌وه‌ی ئایا ئیمپریالیزم كۆتایی هاتووه‌ له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست؟. به‌نده‌ به‌وه‌ی ئایا ڕۆژهه‌ڵاتییه‌كان چییان به‌ده‌سته‌وه‌ ماوه‌!. جاران عه‌ره‌به‌كان و ووڵاتانی ڕۆژهه‌ڵات لاف و گه‌زافیان لێ ئه‌دا به‌ خۆرئاوایان ئه‌گوت "ئێمه‌ نه‌وت مان هه‌یه". وه‌لێ له‌ دوای جه‌نگی سارده‌وه‌، به‌دیاریكراویش له‌ دوای ڕووخانی سه‌ددام له‌ عێراق و قه‌زافی له‌ لیبیا وه، ئیتر‌ دیاریكردنی نرخی نه‌وت و به‌هاكه‌ی له‌ ده‌ست ووڵاتانی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت دا بەو شێوەیە نه‌ماوه‌، هۆكاری هاوبه‌ش له‌ خێرا ڕووخانی سه‌ددام و قه‌زافی دا ئه‌وه‌بو كه‌ هه‌ردووكیان وتیان " نه‌وت به‌ یۆرۆ ئه‌فرۆشین نه‌ك دۆلار!". 

لە کاتێکدا نرخی نەوت ووڵاتانی بەرهەمهێن دیاری نەکەن و پێداویستی تەکنیکیشیان بە (MNC) واتە کۆمپانیا فرەڕەگەزەکانی خۆرئاوا بێت، ئەدی ئێستا ووڵاتانی عەرەبی خاوەن نەوت ئەڵێن چی؟. عێراقی دوای سه‌ددام هه‌میشه‌ چاوه‌ڕێیه‌ ئه‌مریكا سه‌رۆكێكی بۆ دیاری بكا، لوبنان چاوه‌ڕێیه‌ بزانێت كه‌ی شاندی فه‌ڕه‌نسا ئه‌چنه‌ ئێران تا پێكه‌وه‌ ڕێكبكه‌ون له‌سه‌ردانانی كاندیدێك بۆ سه‌رۆكوه‌زیرانی لوبنان!. شازاده‌ی سعودییه‌ "محه‌مه‌د بن سه‌لمان" به‌بێ پاڵپشتی ترامپ ناتوانێت هیچ چاكسازییه‌كی ناوخۆیی بكات، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ترامپ یش ئه‌م ئۆفه‌ره‌ی به‌ به‌لاش پێ نه‌داوه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ ئایا ئۆپیك توانای دیاری كردنی نرخی نه‌وتی له‌ ده‌ست دا ماوه‌!؟. له‌ ئاینده‌یه‌كدا به‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌ ئینستیوتی مێدیتریانه‌ دێینه‌ سه‌ری.

ئه‌گه‌ر زیاتر له‌م باسه‌دا كنه‌ بكه‌یت، دیاره‌ چاوئۆشسكۆ ڕاست ئه‌كا و زیاتر ئاگاداری دونیا بووه‌، نه‌ك "حه‌مه‌ڕه‌زا شا" كه‌ وه‌ك "فه‌ره‌ح" ی خێزانی ئه‌یگێڕیته‌وه‌ بنه‌ماڵه‌ی شا هه‌ر خه‌ریكی سێكس و ڕابواردن بوونه‌، به‌ ئاره‌زووی خۆیان ژیاون، له‌ ئاهه‌نگی ژنی سێهه‌می "حەمە ڕەزا شا" دا "شاناز"ی كچی حەمە ڕەزا ڕادەی ئەوەندەی لە زمرود و برلیان و یاقوت و ئه‌ڵماس و زێڕ كه‌ له‌به‌ری دا بووه‌ لەو ساڵەدا مه‌زه‌نده‌ كراوه‌ به‌ بودجه‌ی ساڵێكی ئێران!. هه‌موو ژیاننامه‌ی ڕه‌زا شا و حه‌مه‌ڕه‌زای كوڕی بخوێنیته‌وه‌، ئه‌وه‌ی تیانییه‌ كه‌ كتێبێك یان خوێندبێته‌وه‌، ته‌نها باسی كۆشكه‌كان و ژنهێنان و په‌لاماردانی پیاوانی ئاینی و داوه‌تكردنی ڕاقیسه‌ و فلیمكاره‌ گرانبه‌هاكانی جیهانی تیایه‌. كاتی هاتنی "شا" دا بۆ حوكمڕانی هه‌موو ئێران ده‌ پزیشكی تیا نه‌بووه‌، خه‌ڵكی عاده‌تیان هه‌ر نه‌ بووه‌ ده‌م و چاویان بشۆن، زۆربه‌یان تووشی نه‌خۆشی چاو بوون "ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌ش بوبێت كه‌ ئیمڕۆ ئێران پزیشكی چاو ی زۆره‌!؟". ماڵی شا ئەوەندە بێ ئاگا بوون، کە شۆڕش کرا شا بە هەلیکۆپتەر بە ئاسمانی تاران دا ئەسوڕایەوە، لە ڕاوێژکارەکانی پرسیووە ئەم گردبونەوەیە چییە؟. پێیان وتووە حەزرەت ئەوە خەڵکەو بۆ پاڵپشتی تۆ هاتونەتە شەقام!. 

چاوئۆشسكۆ و حه‌مه‌ڕه‌زا شا له‌به‌رچاوی خانه‌واده‌كانیان گفتوگۆ ئه‌كه‌ن، به‌ حه‌مه‌ڕه‌زا ئه‌ڵێ " ڕۆمانیا تا به‌ر له‌جه‌نگی جیهانی دووه‌م نه‌وتی هه‌نارده‌ ئه‌كرد به‌ڵام ئیمپریالیسته‌كان تا دوا دڵۆپ نه‌وتی ئێمه‌یان ده‌رهێناو ئێستا ڕۆمانیا نه‌وت هاورده‌ ئه‌كات و ته‌واوی چاڵه‌ نه‌وته‌كانی ووشك بون، به‌بێ هیچ ڕه‌چاوكردنێكی ته‌شریفاتی بە "شا" ئه‌ڵێ ئه‌وروپیه‌كان به‌ ڕواله‌ت نه‌وته‌كه‌ی ئێوه‌ ئه‌كڕن، له‌به‌رانبه‌ردا ته‌نها تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ پاره‌ به‌ ئێوه‌ ئه‌ده‌ن كه‌ بتوانن پێداویستی و كه‌لوپه‌له‌كانی هه‌نارده‌كردنی پێ ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن و، هه‌ندێكیشی بمێنێته‌وه‌ كه‌ گۆشت و گه‌نم و برنج و مادده‌ خۆراكییه‌كانی پێ بكڕن و، بیده‌ن به‌ خه‌ڵك تا له‌ برسا نه‌مرن بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن نه‌وت ده‌ربهێنن و به‌ڕۆژئاواییه‌كانی بده‌ن.

حه‌مه‌ڕه‌زا شا له‌پێش چاوی خێزانه‌كه‌ی ئه‌ڵێ " ئه‌م پیاوه‌ شێته‌، ئێمه‌ بانگمان كردووه‌ به‌شداری له‌جه‌ژنی 2500 ساڵه‌ی پاشایه‌تی ئێران دا بكاو، له‌زه‌ت بكا، كه‌چی كاتی خۆی به‌ به‌ بانگه‌شه‌ دژی ڕۆژئاوا سه‌رف ئه‌كا !.

ئه‌م تێزه‌ی كه‌ "چاوئۆشسكۆ" ده‌ری بڕیوه‌، زۆر له‌ تیۆرسێنه‌كانی خۆرئاوا پێشتر له‌سه‌ری شاربه‌ده‌ركراون، به‌تایبه‌تی "قوتابخانه‌ی فرانكفۆرت" كه‌ پێكهاتبون له‌ "هۆركهایمه‌ر و، تیۆدۆر ئادۆرنۆ (دیاله‌كتیكی ڕۆشنگه‌ری نووسی) ئینجا هربرت ماركوزه‌و دواتر كارل پۆپه‌ر (كتێبی هه‌ژاریی مێژووگه‌رایی- الفقر والتاریخانیه‌" ی نووسی) له‌هه‌مووشیان به‌هێزتر له‌و قوتابخانه‌یه‌ "هابرماس" بو ڕه‌خنه‌ی له‌ بۆشایی ئه‌خلاقی له‌جیهانی سه‌رمایه‌داری دوای جه‌نگی جیهانی دوووه‌م ئه‌گرت. زۆركه‌سی دیكه‌، له‌مدواییه‌ هۆگۆ شافێزی سه‌رۆكی فه‌نزه‌ویلا له‌ساڵی (2000 بۆ 2001) له‌گه‌ڵ جۆرج بووشی كوڕ تا ئه‌وه‌ی په‌نجه‌یان له‌یه‌كتر با ئه‌دا ناكۆكییه‌كانیان بردو، دواتر سی ئای ئه‌ی و كۆمپانیا ئه‌مریكیه‌كان له‌ فه‌نزه‌ویلا وایان كرد كه‌ ده‌یان هه‌زاركه‌س ناڕه‌زایی ده‌رببڕن و ده‌سته‌ڵاكه‌ی شافێز كۆتایی پێ بێت.

به‌ نزیكه‌یی هه‌موو ناسیۆنالیسته‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌وروپا داخ و ئاخ یان له‌ "هنری كیسنجه‌ر" ه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی كیسنجه‌ر به‌رده‌وام جه‌خت له‌وه‌ ئه‌كاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان له‌نگه‌ری نه‌شكێت و، ئه‌م جیهانه‌ نه‌بێته‌ غابات و هه‌موو كه‌س تێك به‌ربن، پێویسته‌ حاكمێك (زلهێزێك) ڕاوه‌ستا بێت، به‌هێزبونی ئه‌مریكا فاکتەری ئارامی و به‌هێزبونی جیهانه‌، له‌ پشت سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكادا ڕیالیسته‌كان هه‌موویان وا بیرئه‌كه‌نه‌وه‌، تیۆری "چه‌سپاندنی ئاشتی به‌ڕێگه‌ی هێز" باوه‌ڕی چه‌سپاوی جۆرج بووشی كوڕ بو كه‌ به‌ڕێگه‌ی هێز ئارامی بۆ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بهێنێت. 

ئه‌م تێزانه‌ بۆ كورد، پێویستی به‌ دیدێكی پراگماتی هه‌یه‌، مه‌سه‌له‌ن كاتێك له‌ هه‌موو جیهان قه‌یران هه‌یه‌، یانی له‌هه‌موو جیهان ده‌رفه‌ت هه‌یه‌، سه‌یر بكه‌ "شه‌ریف حسێن یان شه‌ریفی مه‌ككه‌" خۆی له‌ ئیستانبوڵ له‌دایكبووه‌، كه‌چی عه‌ره‌بێكه‌ لە سەروبەندی کۆتایی هاتنی جەنگی یەکەمی جیهان دا، داخی شه‌ش سه‌ده‌ حوكمڕانی ئیسلامی له‌ده‌ستی توركه‌كان چه‌شتووه‌، كه‌ خه‌لافه‌ت كۆتایی دێت، ئه‌و ناچێت گوێ له‌وه‌ بگرێت ئه‌مه‌ خه‌لافه‌ته‌و ده‌ست تێكه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ ئه‌م و ئه‌و خیانه‌ته‌و چی و چی، ئه‌چێته‌ حیجاز له‌گه‌ڵ به‌ریتانیاو فه‌ڕه‌نسا ڕێك ئه‌كه‌وێ و، سوریایه‌كی گه‌وره‌ی بۆ ئه‌كه‌ن به‌ سوریاو لوبنان و ئه‌رده‌ن و فه‌له‌ستین و، ده‌وڵه‌تێكیش به‌ناوی عێراق دروست ئه‌كه‌ن و، كوڕه‌كه‌ی شه‌ریف حوسێن یش کە "مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ"ه ئه‌كه‌ن به‌ پاشا له‌عێراق!. ئیتر شه‌ریفی مه‌ككه‌ نه‌یوت ئه‌مانه‌ ئینگلیزن و ئێمه‌ ئه‌هلی سووننه‌ و جه‌ماعه‌تین و، چۆن نه‌وت یان بده‌ینێ، لە هەمان کاتدا شێخه‌كانی كوردیش ئه‌و كاته‌ له‌ كوردستان له‌ عه‌ره‌به‌كان سووننه‌و جه‌ماعه‌ت تر بوون و خۆشیان و كوردستانیشیان تووشی ئه‌وه‌ كرد كه‌ مێژوو نووسیویه‌تی.

ئا...ئێستا ئەبێت بپرسین: ده‌وڵه‌تی بچوك به‌ بێ ده‌وڵه‌تی زلهێز ناتوانێ بژی یاخود ئەوە ده‌وڵه‌تی زلهێزە به‌ بێ داگیركردن و به‌شخواردنی ده‌وڵه‌ته‌ بچوكه‌كان ناتوانێ به‌رده‌وام بێت؟. بۆ هه‌ریه‌كه‌یان نمونه‌و ئارگیۆمێنتی جۆراوجۆر هه‌یه‌. ئه‌مما په‌نده‌كانی ئه‌م نووسینه‌ بۆ كوردستانێكی خاوه‌ن نه‌وت و غاز زۆرن، گرنگترینیان له‌وێدا كۆئه‌بێته‌وه‌ ئایا بۆچی ئیمپریالیزم ڕۆڵێكی خراپ ئه‌بینێت له‌ ووڵاتانی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت دا؟. بۆچی ماڵی "شا" له‌ئێران ده‌یان ساڵ فه‌سادو بێدادی و خروقاتی ئه‌خلاقی گه‌وره‌ ئه‌نجام ئه‌ده‌ن ئه‌مریكاو به‌ریتانیا قسه‌یه‌كیان نییه‌، وه‌لێ كه‌ دێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی "حه‌مه‌ڕه‌زا شا" بڵێ "ئیتر نه‌وت به‌هه‌رزان نافرۆشم!" ده‌ست ئه‌كه‌ن به‌دژایه‌تی. بۆچی موعه‌ممه‌ر قه‌زافی و سه‌ددام ده‌یان ساڵ دیكتاتۆرن، ڕائه‌بوێرن، ئیمپریالیزم قسه‌یه‌كی نییه‌، كه‌دێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی بڵێن "نه‌وت به‌ دۆلار نافرۆشین" له‌ ماوه‌یه‌كی زۆر كه‌م دا ئه‌یانڕوخێنن و ئه‌یانكوژن!. بۆچی جه‌مال عه‌بدولناسر به‌ كوده‌تا دێت و، ڕۆحی قه‌ومی عه‌ره‌بیش نماینده‌ ئه‌كا، خۆرئاوا فزه‌یه‌ك ناكا، كه‌ دێته‌ سه‌رئه‌وه‌ی "نۆكه‌ندی سوێس" نۆژه‌ن بكاته‌وه‌ ئیتر گه‌له‌كۆمه‌كی خۆرئاوا ده‌ست پێ ئه‌كات!.
ئەم وتارە گوزارشت لە رای نوسەر خۆیەتی و بزاڤ پرێس لێی بەرپرسیار نییە
01/03/2018
بابه‌ته‌کانی تری نوسه‌ر ...
12
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ