وتار
ئەنفال‌و ناسنامەی بەزۆر سەپاوی عێراقیبوون
ئه‌بوبه‌كر كاروانی

ناونیشانی ئەم ووتارە پێداگرتنە لەسەر ئەوەی كە نەتەوەیەك لە ناو قەوارەیەكی سیاسیدا دووچاری پەلامار‌و جینۆساید بووبێتەوە، لە هەمان كاتدا نەتوانێ‌ ببێت بە خاوەنی ئەو قەوارە‌و لە ماهیەتی بگۆڕێت، نابێت جارێكی تر متمانەی پێ‌ ببەخشێتەوە‌و خەون‌و خەیاڵا‌و دواڕۆژی بە چوارچێوەی ئەوەوە ببەستێتەوە. ئەنفال دەبێت بۆ ئێمەی كورد‌و گەلی كوردستان دەستنیشانكەری دوو قۆناغی جیاكەرەوەی مێژوویی بێت، قۆناغی پێش ئەنفال‌و قۆناغی دوای ئەنفال، قۆناغی لەناو عێراقدا بیركردنەوە ‌و مانەوە‌و ژیانكردن، لەگەڵا قۆناغی دوای عێراق‌و بە ئامانج كردنی دامەزراندنی قەوارەی سەربەخۆی نیشتمانی . دەبێت ئەنفال تەنها وەك رووداوێكی تێپەڕ سەیر نەكرێت، تەنها نەبەسترێتەوە بەڕابردووەوە، بەڵكو بكرێتە خاڵی وەرچەرخان‌و دابڕان‌و خۆ یەكلاكردنەوەی فكری‌و سیاسی‌و رۆحی، چونكە بۆ نەتەوەیەك حورمەتی مێژوو شەهیدەكانی‌و قوربانی یەكانی بگرێت، دوای ئەنفال ئیدی بوارێ‌ بۆ سازش لەگەڵا ناسنامەی عێراقی بووندا نەماوە. گەرچی بەداخەوە لەگەڵا زیاد لە هۆكارێك‌و لەوانەش هەژاری فكری‌و لاوازی ناسیۆنالیزمی كوردی‌و هێزە ناسیونالیستەكانی، كورد نەیتوانی ئەنفال بكاتە كەرەسەی گوتارێكی نوێ‌ بۆ جیاوازی سیاسی. نەیتوانی بیكاتە هەوێنی خەمڵاندنی ناسنامەیەكی تۆكمەی نیشتمانی‌و نەتەوەیی كە توانای لەخۆگرتنی جیاوازەكانی لە چوارچێوەی یەكبوون‌و خەیاڵی هاوبەشی نەتەوەیی دا هەبێت. ئەمەش ئەو دۆخەی ناسیۆنالیزمی كوردیمان بۆ دەخاتە ڕوو، كە لەدوای نەوەدەكانەوە تیایدا دەژین، لە كاتێكدا ئەنفال دەبێت شۆڕشێ‌ لە هۆشیاری سیاسی ‌و نەتەوەیی ئێمەدا بەرپا بكات.

متمانە سەندنەوە لە عێراق بۆچی ؟
وەڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بە وەڵامدانەوەی پرسیارێكی تر كە دەڵێت : بۆچی ئەنفال دژ بە كورد ئەنجام دەدرێت ؟ .. ئەو هۆكار‌و فەزا ‌و پاڵنەرانە چین لەپاڵا روودانی ئەم تاوانە گەورەوەن ؟ ..
بۆ وەڵامدانەوەی بەم پرسیارە گرنگە ، زۆر بە كورتی دەڵێین ، هۆكارەكانی ئەنفالكردنی كورد جۆرا‌وجۆرن، لەوانەش:
یەكەم : لەبەر ئەوەی كورد دەوڵەتی نەبوو: نەبوونی دەوڵەت سەبارەتا بە كورد لە سەدەی ناسیونالیزمی خۆرهەڵاتدا ، واتە سەدەی بیستەم، یەكسان بوو بە نكولی كردن لە كورد وەك نەتەوە. ئەنفالیش لە قوڵاییدا بەرهەمی نكولی كردنە لە كورد. كورد ئەگەر دوای جەنگی جیهانی یەكەم‌و دابەشبوونی ناوچەكە لەسەر بناغەی نەتەوەیی، لە دامەزراندنی قەوارەی سەربەخۆی خۆی بێ‌بەش نەبوایە، لە سۆنگەی جیاوازی نەتەوەییەوە دووچاری جینۆساید‌و ئەو هەموو تاوان‌و ستەم ‌و چەوساندنەوە نەدەبوو. 
دووەم: لەبەر ئەوەی عێراق نەبوو بە دەوڵەت: بە ووردبوونەوە لە مێژووی عێراقی نوێ‌ ، هەر لە ساتەوەختی دامەزراندنی یەوە تاكو ئێستا، هەروە بە سەرنجدان بەو هەموو خوێنڕێژی‌و پاكتاو‌و سەركوتەی دووچاری پێكهاتەكانی بوو، ئەم چوارچێوە سیاسی‌و قانونی یە هێندەی قەوارەیە بەو ئەندازە دەوڵەت نی یە. عێراق نەیتوانی ببێتە نیشتمان ، نەیتوانی هاونیشتمانی بەرهەم بێنێ‌، لە سۆنگەی ناسروشتی بوونی سەرهەڵدانەكەی‌و نادیموكراسی بوونی رژێمە یەك لەدوای یەكەكانی، بەتایبەتیش لە سایەی سیستمە كۆماری یەكەیدا، هەرگیز نەیتوانی ببێتە ناوەندێكی بێ‌لایەن بۆ كەڵەكە بوون ( ئینتما) ‌و بە هاوناسنامەی هاوبەش، بۆیە كێشەی كورد تەنها لەگەڵا سیستمی سیاسی عێراقیدا نەبووە و نی یە، بەڵكو لەگەڵا خودی قەوارەی عێراقدایە. بەڵگەی روونیش لەسەر ئەم راستی یە، مێژووی قەوارەی عێراق‌و كێشەی كورد‌و شۆڕش‌و راپەڕینەكانی‌و رەوتی ناسیۆنالیزمی كوردی یە. بە واتای ئەوەی كاتێ‌ سیستم پاشایەتی بوو، دواتریش كە بوو بە كۆماری، لە قۆناغی كۆماریشدا، بە جیاوازی سیما‌و كاراكتەر‌و هێزە حوكمڕانەكان ، كێشەی كورد لە هەڵكشان‌و داكشانی خۆی بەردەوامدا بووە، بەدرێژایی ئەو مێژووە ، عێراق وەك قەوارە بەدەر لەوەی كێ‌ حوكمی دەكات‌و مۆدێلی حوكمڕانی ‌و سیستمە سیاسی یەكەی چی یە.، دژ بە خواستەكانی گەلی كوردستان وەستاوە‌و بزووتنەوە ناسیونالیستە كوردیەكەش بەڵكو گەلی كورد بە گشتی سەركوت كراوە. ئەوەی واشی كردووە ، عێراق وەك قەوارەیەكی ناكام‌و پڕكێشە ‌و سەرچاوەی جۆرەها فۆرمی خوێنڕێژی ‌و ناهەقی‌و وەدەرنان‌و سەركوت بێت، كۆمەڵی هۆكارە، لەوانەش:
1. ناسروشتی بوونی دامەزراندنی عێراق : عێراق بە تەواوی مانا قەوارەیەكی دەستكردنی كۆلۆنیالیزمی خۆرئاوایە، هەر ئەوەیش لە پشت پێكهێنانیەتی بەم شێوەی ئێستا . دابەشكردن‌و هاوسەنگی‌و بەرژەوەندی یە كۆلۆنیالیستی یەكان لە ناوچەكەدا، نەك بەرژەوەندی گەلانی عێراق ‌و پێكهاتەكانی هۆكاری دامەزراندنیەتی. نابێت لە بیرمان بچێت عێراق وەك پاداشت بەخشرایە بنەماڵەی شەریف (حسێن)ی مەككە.
ئینگلیزەكان هەستیان كرد لە سۆنگەی ناعێراقی بوون ‌و نا شیعەبوونی مەلیكەوە، گەر باشووری كوردستان نەخرێتە سەری ، ئەوا حوكمڕانی كردنی ئەم ووڵاتە بۆ شای نوێ‌ ئاسان نابێت. ئەوەش سەری لە هەڵوەشاندنەوەی نەخشە داڕێژراوەكانی ئەوانەوە دەردەچێت، هەر بۆیە عێراق رەگی لە مێژوودا نی یە، سەرجەم هەوڵەكانی ناسیونالیستە عەرەبەكانیش لەپێناو دۆزینەوەی قوڵایی‌و پاڵپشتێكی مێژوویی بۆ ئەم قەوارە لەرزۆكە لەڕێ‌ی زیندووكردنەوەی شارستانێتی سۆمەری‌و بابلی‌و ئاشوری ، بێ‌ ئاكام مانەوە.
2. لە بەر ئەوەی هەر لە سەرەتاوە شتێ‌ بە ناوی گەلی عێراقەوە بوونی نەبووە: مەلیك فەیسەڵیش لە سەرەتای سی یەكانی سەدەی رابردوو بە ئاشكرا سكاڵا لەم واقیعە دەكات ‌و سنگ‌و بەرۆكی خۆی لە نەبوونی كۆمەڵگە‌و خەڵكانێكەوە دەردەبڕێت ، كە پێناسەی گەلیان بەسەردا بچەسپێت‌و خاوەنی هەست‌و ناسنامەی هاوبەش بن. ئەم دۆخەش وای كردووە ناسیونالیزمی عێراقی بە نیمچە هەمیشەیی بۆ هێشتنەوەی گەلی عێراق بە یەكگرتوویی پشت بە پشتیوانی دەرەكی ‌و زۆرلێكردن و سەركوتی ناوخۆیی بەرێت .
3. سەرهەڵدانی ناسیونالیزمی عەرەبی : عێراق لە كاتێكدا بە ووڵاتێكی فرەنەتەوە لە قەڵەم دەدرێت، بوو بە یەكێ‌ لە قەڵا سەختەكانی ناسیونالیزمی عەرەبی. بەڵكو یەكێ‌ لە توندڕەوترین‌و دواكەوتوو ترین ‌و توندوتیژترین فۆرمەكانی ئەم ناسیونالیزمە كە لە بەعسدا خۆی بەرجەستە دەكات ، لە عێراقدا سەری هەڵدا‌و گەشەی كرد.
بوونی ناسیونالیزمێكی دەمارگیر‌و نادیموكراسی لەم جۆرەش لە وڵاتێكی فرەنەتەوەدا، گومانی تێدا نی یە بە كارەسات بۆ سەر ناسنامە نەتەوەیی جیاوازەكانی ناوی‌و تێكڕای كۆمەڵگە دەشكێتەوە. چونكە بوونی ناسیونالیزمێكی لەو جۆرە، هێندەی تر بناغەكانی ناسنامەی عێراقی بوون هەڵدەتەكێنێ‌، بە كردەوە عێراق دەكات بە موڵكی نەتەوەی باڵادەست‌و هەوڵی تواندنەوە یاخود لە پەراوێزدا مانەوە‌و ناكارابوونی ناسیونالیزمی نەتەوەكانی تر دەدات. ئەمەش ئەو شتەبوو كە لە عێراقدا روویدا ‌و سەبارەت بە ئێمەی كوردیش جینۆسایدی بە ناوی ئەنفالەوە لێ‌ كەوتەوە .
4. مۆدێرنەیەكی توندوتیژ : عێراق بەتایبەتیش لە سایەی ئەزموونی حوكمڕانی بەعسدا بە پرۆسەیەكی مۆدێرنە كردنی توندوتیژدا تێپەڕی، پرۆسەی نەتەوە ‌و نیشتیمانسازی ‌و نوێكردنەوەی پەیوەندیەكان لە سایەی دیكتاتۆری بوونی سیستمی سیاسی‌و باڵادەستی عەقڵی عەسكەرتاری‌و سیستمی تاك حیزبی‌و حیزبی فەرماندە ئەنجام درا. ئەم پرۆسەش بە واتای تێكشاندن‌و سڕینەوە ‌و لابردنی هەموو ئەو رەنگ‌و دەنگ‌و ناسنامە‌و دەسەڵاتانە دێت، دەكەونە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت‌و پێش مۆدێرنە، یاخود قۆناغێكی ناتوندوتیژی ئەم پرۆسەوە. 
ئەوەی ئەم پرسەشی سەبارەت بە ئێمەی كورد گەیاندبووە ئاستی مەترسی لەناوچوون، هەندێ‌ چەمكی وەكو سەروەری بوو، لەچوارچێوەی مۆدێرنەی سیاسی دا. 
چەمكێك كە ئازادی رەها دەدات بە دەوڵەت‌و بە كردەوەش ئەو نوخبە فەرمانڕەوایەی بەناوی ئەوەوە قسە دەكەن، بە كردەوە رۆڵی پێشمەرجە دەزگایی ‌و زانستی‌و بیرۆكراتی‌و تەكنەلۆجی یە نوێكان، ئەو شتانە بوون كە ئەنفال‌و جینۆسایدی كورد پێویستی پێ‌ی بوو، بەجۆرێك لە دەرەوەی ئەم مۆدێرنەوە نەتوانین وێنای ئەنجامدانی تاوانێكی لەو شێوەیە بكەین. (مەریوان وریا / ئەنفال ‌و مۆدێرنە، رەهەند، ژمارە/7 ، 1997، لا50-51 ).
(
سێهەم : خۆبەدەستەوە نەدانی كورد‌و درێژەدان بە بەرگری : هەروەك ئاماژەمان پێكرد باڵادەستی ناسیونالیزمی عەرەبی‌و سروشتی قەوارەی عێراقی‌و جۆری پێكهاتنی مۆدێرنەیەكی توندوتیژ، كارێكی كردبوو، كە كورد بە سیفەتی نەتەوەیەكی جیاواز ، نەتوانێ‌ گوزارشت لە بوون‌و ناسنامەی جیاوازی خۆی بكات، جگە لە هەندێ‌ ئاستی كلتوری دیاریكراو، كە لە سایەیدا رۆژ بەرۆژ تەعریب لە جەستەی خاكەكەی دەبڕی‌و كوردبوونیشی بەرەو شێواندنێكی قوڵا دەبرد‌و دەیخستە خزمەت ستراتیژی ناسیونالیزمێكی دوژمن‌و دۆخی خۆ بە نەفرەتكردنەوە ، بە كورتی هاوكێشەكە بۆ كورد لە سایەی بەعس‌و قەوارەی عێراقدا، هەڵبژاردن بوو لە نێوان دوو بژاردەی نەخوازراودا: یان ملكەچی‌و دەستبەرداربوونی ناسنامە، بەتایبەتیش بە مانا سیاسی نەتەوەیی یەكەی، یاخود سەركوت‌و سەرەنجام هەوڵدان بۆ تواندنەوە. كورد لەبەر ئەوەی نەتەوەیەكی گەورە‌و رەسەنی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە ، ئەتنیك نی یە ‌و خاوەن خاكی نەتەوەیی‌و بەشداری یەكی مەزنی مێژوو شارستانێتی ناوچەكەیە، نەیدەتوانی وەك لانی كەمی رێزگرتن لە مێژوو كەرامەتی خۆی جگە لەڕێبازی خۆبەدەستەوە نەدان‌و خەبات‌و بەرگری هەڵبژێرێت . بۆیە ملی بە پرۆسەی (تەعریب)‌و ئاوێزان بوونی زۆرەملێ‌ نەدا. قبوڵی ناسنامەیەكی عێراقی سەپاوی نەكرد، كە هیچ قسەیەكی لە خەمڵین‌و ناوەرۆك پێدانیدا نەبێت. ئەم خود هۆشیاری یەی كورد بە خۆی‌و وێناكردنی بە خودی نەتەوەیی، نەك هەر بە ناسیونالیستە عەرەبە بەرچاو تەنگەكان لە عێراقدا قووت نەدەچوو، بەڵكو لای ئەوان هیمایەك بوو، بۆ گیانی تێكدان‌و یاخی بوون ‌و شێواندنی ئەو وێنە پاكیزە‌و بێگەردەی بەعس بۆ كۆمەڵگە مێگەلی یەكەی دەیخواست. بۆیە سەرەنجام دۆخەكە گەیشت بەوەی كە كورد‌و ناسیونالیزمەكەی مادام ئامادەی لەخۆگرتن (استیعاب) نین بەو جۆرەی بەعس دەیخوازێت، دەبێت بیر لە لەناوبردنێكی هەمەلایەنەیان بكرێتەوە، ئەنفالیش ئەو فۆرمە بوو، ئەو مەبەستەی تێدا جێ‌بەجێ‌ كرا. هەڵبەت ئەگەر رژێم دووچاری ئەو چارەنووسە رەشە نەبوایە، ئەنفال تەنها هەڵقەیەكی زنجیرەی ئەو نەخشە دۆزەخیە بوو، بۆ پاكتاوكردنی كورد كێشرابوو.
چوارەم : بێدەنگی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی : ئەگەر بێدەنگی كۆمەڵگەی نێو دەوڵەتی نەبووایە ئاسان نەبوو ئەنفال روو بدات.. 
( پۆست هیلتەرمان/ جینۆساید، هاوتاوانی، بێدەنگ بوون، رەهەند ، ژمارە/7، 1999، لا 18 و دواتر ) 
بەڵام نابێت هاوبەشیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە تاوانی ئەنفالدا تەنها لە ساتەوەختی ئەنجامدانی تاوانەكە لە هەشتاكانی سەدەی رابردوودا كورت بكەینەوە. چونكە هەروەك چۆن ئەنفال سەبارەت بە ناوخۆی عێراق پێشەكی دەیان ساڵەی هەبوو، كۆمەڵكەی نێودەوڵەتیش هەر لە بیستەكانی سەدەی رابردوەوە بە شێوازی جۆرا‌وجۆر بەشداربوو لە زەمینە سازكردن بۆ ئەنجامدانی تاوانی جینۆسایدی كورد ‌و گەلی كوردستان. ئەم هاوبەشیەش لەم خاڵانەی خوارەوەدا بەرجەستە دەبێت :
(‌أ) بێ‌بەشكردنی كورد لە قەوارەی نەتەوەیی خۆی، لەدوای جەنگی جیهانی یەكەم‌و دابەشكردنی بەجێماوەكانی سەڵتەنەتی عوسمانی، كە ڕەگە قوڵەكانی ئەنفال لەم خاڵەدایە.
(‌ب) داننەنان بە كورد وەك گەل: تاوانی دووەمی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دژ بە كورد دوای بێ‌بەشكردنی لە مافی پێكهێنانی قەوارەی سەربەخۆ ، نكولی كردن بوو لە نەتەوەبوون‌و گەلبوونی كورد، بە حوكمی ئەوەی نەتەوەبوون بە كردەوە گرێدرابوو بە بوونی دەوڵەتی نەتەوەیی‌و گەلیش زاراوەیەك بوو دابڕابوو بەسەر دانیشتوانی قەوارە كۆلۆنیالیستەكاندا. بۆیە دوای بە ئەندام بوونی عێراق لە كۆمەڵگەی گەلاندا . ئیتر شتێ‌ بەناوی گەلی كورد وەك گەلێكی بێ‌بەشكراو لە دیاریكردنی مافی چارەنووس لە فەرهەنگی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی ‌و یاسای گشتی نێودەوڵەتی ‌و كۆڕ‌و رێكخراوە جیهانی یەكان‌و دەوڵەتە بڕیار بە دەستە باڵادەستەكان بەسەر ئەو رێكخراوانەدا بوونی نەما؟!!.
(‌ج) داننەنانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە بزوتنەوەی ناسیونالیستی كوردی‌و شۆڕشەكەی: لەم روەوە دیدی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هیچ جیاوازی یەكی قوڵا ‌و راستەقینەی لە دیدی ئەو قەوارە‌و دەوڵەتانە نەبوو ، كە كوردیان بەسەردا دابەشكرابوو، وە پێشمەرگەی كوردیان بە تێكدەر‌و یاخی‌و چەتە ناساند‌و وەسف دەكرد! هەر بۆیە هەرگیز لەچوارچێوەی یاسای گشتی ئینسانیی نێودەوڵەتیدا دانی بەم شۆڕشە‌و ناسیونالیزمی كوردیدا نەنا وەك نوێنەری شەرعی گەلێكی بن دەست‌و ماف زەوت كراو‌و كەسێتی یەكی یاسای گشتی نێودەوڵەتی.
(‌د) چاوپۆشین لە تاوانەكانی رژێمی بەعس لە پێش ئەنفالەكاندا‌و لەكاتی ئەنجامدانی تاوانەكاندا: ئەویش بەبیانووی بوونی سەروەری‌و بنەمای دەست وەرنەدان لە كاروباری دەوڵەتاندا، هەروەها بە هەند نەگرتنی بنەماكانی مافی مرۆڤ ‌و دیموكراسی‌و كوێربوون بەهۆی بەرژەوەندی ناڕەواوە، لەئاست ئەو هەموو تاوان‌و وەحشیگەری یەی بەعس‌و رژێمەكەی دژ بە كورد ئەنجامی دەدات، راپۆرتەكان دواتر ئاشكرایان كرد وڵاتە گەورەكان‌و دەزگا هەواڵگری یەكان لە نزیكەوە ئاگایان لە پرۆسەی قڕكردنی گەلی كورد‌و ئەنفالەكان بووە، بەڵام وەك مەسەلەیەكی ناوخۆیی عێراقیان لەقەڵەم داوە‌و بەرژەوەندیان لەوەدا نەبینیوەتەوە لەسەر ئەو تاوانانە بێنە دەنگ. 
بێ‌ واتابوونی متمانە بەخشینەوە بە عێراق
رەنگە یەكێ‌ بڵێ‌ دوای روخانی رژێمی بەعس عێراق گۆڕاوە‌و كورد خۆشی بەشداربووە لە بیناكردنەوەی، بۆیە عێراقی كۆن‌و نوێمان هەیە‌و ئەو قسانەی پێشوو پەیوەندیان بە عێراقی كۆنەوە هەیە. بەڵام لەڕاستیدا ئەزموونی چواردە ساڵی رابردوو پێمان دەڵێت: كە هیچ گۆڕانێكی راستەقینە بەسەر ماهیەتی عێراق‌و ناسیونالیزمی عێراقیدا نەهاتووە، كە پێكهاتەی عەرەبی عێراق نوێنەرایەتی ‌و خاوەندارێتی دەكەن. باسیشمان كرد كە ئەنفال لە رەهەندێكیدا پەیوەندی بە خودی قەوارەی عێراقەوە هەیە. ئەگەر پێشتر عێراق توانای چارەسەركردنی كێشەی كوردی هەبوایە ‌و لە داخوازی یەكانی ناسیونالیزمی كوردی تێبگەیشتایە، هەرگیز كێشەكەی سەری نەدەكێشا بۆ ئەنفال‌و جینۆساید. جینۆساید ترۆپكی سیاسەتی دژایەتی كورد‌و ناسیونالیزمی كوردی یە لە عێراقدا.
گەر سەیرێكی واقیعی چەند ساڵی رابردوو و ئێستای عێراقیش بكەین. هەست دەكەین متمانە بەخشینەوە بە عێراق بۆ كورد بێ‌ واتایە ، لەبەر ئەوەی :
1. عێراق لە ماوەی رابردوودا بووە گۆڕەپانێكی خوێناوی جەنگێكی مەزهەبی ‌و تایەفەگەری و تاڕادەیەك كۆمەڵكوژی سوننەكان. ئەوەش دەریدەخات تاكو ئێستاش عێراق چوارچێوەیەكە بۆ نەفرەت ‌و كۆمەڵكوژی.
2. عێراق لە سۆنگەی نیمچە شكست خواردبوونی، دووبارە بووە پانتاییەك بوو، جینۆسایدكردنی یەزیدی یەكان وەك پێكهاتەیەكی گەلی كوردستان‌و كورد، لەسەر دەستی فۆرمێكی خوێناوی‌و فاشیزمی بە ئاین پاساو دراوی تێكەڵا بە پاشماوەكانی ناسیونالیزمی عەرەبی.
3. وێنای كورد لای هێزە عێراقی یەكان بە شێوەیەكی گشتی گۆڕانێكی راستەقینەی بەسەردا نەهاتووە . تاكو ئێستا وەك رابردوو گومان لە عێراقی بوونمان دەكرێت، وا وێنا دەكرێین كە بەدوای دەرفەتێكدا دەگەڕێین بۆ دابەشكردنی عێراق. بەو جۆرەش توخمی نائارامی ‌و ناجێگیرین . 
4. عێراقی نوێ‌ هێشتا ناسنامەكەی یەكلا نەبۆتەوە، داخۆ بە پلەی یەكەم عێراقی شیعەیە یاخود سوننەیە. دیارە هەرگیز ناتوانێ‌ عێراقی كورد بێت، بە حوكمی (20%) بوونی پێكهاتەی كورد لە عێراقدا. واتە هێشتا ململانێ‌ لەسەر یەكلایی كردنەوەی خاوەندارێتی عێراقی كۆتایە نەهاتووە. بەكردەوەش عێراق رۆژێ‌ لە رۆژان نەیتوانیوە هی هەمووان بێت . هی پێكهاتەیەك بووە ‌و ئەوانی تر بە پلەی دوو و سێ‌ هاتوون. لەئێستاشدا لە جەوهەردا هەر وایە. لە هەنووكەدا رەهەندی تایەفەگەری ‌و مەزهەبیش بۆ ئەم كێشە زیاد بووە.
5. لەسەر ئاستی فیدراڵی یەتیشدا عێراق نەبوو بە دەوڵەتێكی فیدراڵی ، داننان بە هەرێمی كوردستاندا هێندەی دیفاكتۆی لە پشتەوە بووە باوەڕبوون بە فیداڵیەتی لەگەڵدا نەبووە. بوونی هەرێمیش بەم دەسەڵاتانەی ئێستاوە ، وەك دەبینرێت شتێكە لە دەست چووە ‌و لە ئێستادا لێی پەشیمانن. هەربۆیە چەندین جار داوای گۆڕینی دەستوور دەكەن‌و بەشێ‌ لەو داوایەش پەیوەندی بە دەسەڵاتەكان‌و پێگەی هەرێمەوە هەیە. فیداڵیەتیش لە چەند ساڵی رابردوودا بۆ كورد‌و داننان بە واقیعی هەرێمی كوردستاندا بەكار هێنرا بۆ لەباربردنی خەونی كورد بۆ گێڕانەوەی ناوچە كوردستانی یەكان. ماددەی (140) بە كردەوە بێ‌ ناوەرۆك كرا‌و نوخبەی نوێ‌ی حوكمڕان ئامادە نەبوون بە پیادەكردنێكی نیازپاكانە‌و لێپرسراوانەی ماددەكە دەرگا بەڕووی چارەسەر كردنی كێشەی كوردا بكەنەوە. هەر بۆیە بوونی هەرێمی كوردستان یەكسان نی یە بە چارەسەری كێشەی كورد لە عێراقدا. چونكە نزیكەی (40%) خاكی مێژوویی كوردستانی باشوور دەكەونە دەرەوەی قەڵەمڕەوی سنورە سەپێنراوەكانی ئێستای هەرێمی كوردستانەوە. تێڕوانینی دەسەڵاتدارانی عێراق‌و هەندێ‌ هێزی ناسیونالیستی لۆكاڵیش لە كەركوكدا، كە لەچوارچێوەی ستراتیژی ئەواندا كار دەكەن، بەرهەمهێنانەوەی هەمان دیدی بەعس‌و رژێمە پێشووەكانە. پێشم وایە ئەگەر سەرقاڵی شەڕی ناوخۆ‌و لاوازی بەغدا نەبوایە هەرگیز رێگایان نەدەدا هەرێم بەم جۆرەی ئێستا مامەڵە بكات‌و بجوڵێتەوە بە تایبەتیش لەسەر هەرسێ‌ ئاستی پەیوەندی یەكانی دەرەوە ، وزە ، هێزی پێشمەرگە .
6. تاكو ئێستاش كەڵكەڵەیەك لە بەغدادا بڕیار بەدەستە كە بڕوای بە هەڕەشەكردن لە كەركوك ‌و گەلی كوردستان ‌و سزادانی هەیە. هەموومان لەشكركێشی‌و هێزەكانی دیجلە‌و هەڕەشەكانی نوری مالیكیمان لە بیرە، ئەمە جگە لە هەڕەشەی هەندێ‌ لە سەركردەی مێلیشیا مەزهەبی یەكان ، لە ئێستاشدا هیچ گرەنتی یەكی راستەقینە بوونی نیە كورد لەوە دڵنیا بكاتەوە ، لە هێرش ‌و پەلاماری هەندێ‌ لە پێكهاتە سەربازیی یەكانی عێراق پارێزراو دەبێت.
7. تاكو ئێستاش هێزە عێراقییەكان بە كردەوە بڕوایان بە مافی چارەنووسی گەلی كوردستان نی یە ‌و مامەڵەی ئەوان لەگەڵا كورد‌و پارێزراو بوونی كورد لە هەڕەشە ‌و پەلامارەكانیان پەیوەستە بەوەی ئەم گەلە چاو لە مافی چارەنووسی خۆی بپۆشێ‌‌و بیر لە سەربەخۆیی نەكاتەوە.
لێدوانەكانی سەماحەتی عەممار حەكیم كە بە میانەڕەوترینی نێو شیعەكان‌و نزیكترینیان لە كورد لە عێراقدا دادەنرێ‌ لە قاهیرە ‌و لەمەڕ هەوڵی گەلی كوردستانی باشوور بۆ ئەنجامدانی گشتپرسی وەك رێكارێك بۆ دیاریكردنی مافی چارەنووس ، شایەتی ئەو ڕاستیەن . 
لە كاتێكدا ئەوەی كوردی لە مێژوودا دووچاری جۆرەها فۆرمی چەوساندنەوە ‌وستەملێكردن‌و تاوانكاری كردووە. دەستگرتن بووە بە لانی كەمی ئەم مافەوە.
لەبەر ئەوە دەبێت لەسەر ئاستی بیركردنەوە‌و قەناعەتی سیاسی یەكلا ببێتەوە ‌و خۆمان لەسەر ئەوە ساغ بكەینەوە كە ئێمە ناتوانین ببین بە عێراقی ، عێراقی بوون ناسنامەیەكی سەپاوە بەسەر ئێمەدا، وە هیچ رژێمێكیش ئێمەی وەك عێراقی نەبینیوە ‌و مامەڵەی لەگەڵدا نەكردووین. عێراقیش ناتوانێت ببێت بە هی هەمووان، چونكە بە حوكمی سروشت‌و پێكهاتەكەی یان دەبێت هەڵبوەشێت، یاخود دەبێت لەسەر زۆرلێكردن‌و پەراوێز خستن‌و سەركوتكردنی بەشێ‌ لە پێكهاتەكانی درێژە بەخۆی بدات. بۆیە ئەگەر ئەنفال بۆ هەرەس‌و شكستپێهێنانی ستراتیژی كورد‌و بڕست لێبڕینی ئەنجام درابێت ، دەبێت ئێمە بیكەین بە كەرەسەیەكی ستراتیژی خۆبیناكردنەوەی روحی‌و دەروونی‌و سیاسی‌و نەتەوەیی ‌و تێپەڕاندنی ئەو چوارچێوە سیاسی‌و یاسایی‌و دەزگایی یەی تیایدا ئەنجامدرا. دەبێت بیكەینە سەرچاوەی لێسەندنەوەی رەوایەتی لەو عێراقەی كە بە مەرجی مامەڵە نەكردن وەك نەتەوەیەكی سەربەخۆ ئێمەی قبوڵە. هەر ئەمەش لەڕووە مەعنەوی یەكەوە قەرەبووی میللەتەكەمان دەكاتەوە . نەك لەدار دانی (صدام حسێن) ‌و هەندێ‌ لە دار‌و دەستەكەی. كە لە بنەڕەتدا تەنانەت دیكتاتۆری پێشووش لەسەر كەیسی ئەنفال لەدار نەدرا.
بەڵام گرنگە لەكاتێكدا هەوڵا دەدەین كە دابڕان لەگەڵا قەوارەی عێراقدا دروستبكەین لەچوارچێوەی یاسای گشتی نێودەوڵەتیدا ، كە تاكو ئێستا ماهیەتی نەگۆڕاوە‌و تەنانەت ئامادە نی یە مەرامنامەی دادگای باڵای تاوانی نێودەوڵەتی قبوڵا بكات، خۆمان لە میانەی دەوڵەتی كوردستانی چاوەڕوانكراودا عێراق لە بەرگێكی كوردیدا بەرهەم نەهێنینەوە.
ئەوەش بەوە دەبێت سیستمی سیاسی داهاتوو، دەوڵەت بە گشتی، دەوڵەتی ماف‌و یاسا ‌و دامەزراوەكان‌و هاوڵاتی‌و دیموكراسی‌و دادپەروەری بێت. دەوڵەتێك بێت بە مانا دەستوری‌و یاسایی‌و ئەخلاقی یەكەی نوێنەرایەتی قۆناغی پاش عێراق بكات ، واتە پاش نادادی‌و جیاكاری‌و سەركوت‌و گەندەڵی‌و ناعەدالەتی‌و نەبوونی سەروەری یاسا‌و رێزگرتن لە ئیرادەی هاوڵاتی‌و ماف ‌و ئازادی یەكانی.
ئەم وتارە گوزارشت لە رای نوسەر خۆیەتی و بزاڤ پرێس لێی بەرپرسیار نییە
16/04/2018
بابه‌ته‌کانی تری نوسه‌ر ...
1
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ