وتار
ململانێی ھەریمایەتی و نیودەولەتی لەسەر نەخشەی جیۆسیاسی عیراق
دانا مەنمی


عیراق بووەتە مەیدانی نمایشکردنی ھیزو سیناریۆی سیاسی ولاتانی ھەریمی و نیودەولەتی ، ھەریەکیک لەو ھیزو لایەنانەیش بە ووردی سەیری رووداو و ھاوکیشە سیاسییەکانی عیراق دەکەن ، چونکە نەخشەی سیاسی داھاتووی عیراق پەیوەندی راستەوخۆی بە بەرژەوەندییەکانی ئەو وولاتانەوە ھەیە ، لە نیو ئەو ولاتانەدا کە زیاتر لە ھەمووان گرنگی بە چۆنیەتی نەخشەی جیۆ سیاسی نوئ و داھاتووی عیراق دەدەن و ھەول ئەدەن کاریگەری دابنین سئ ووڵاتن کە ئەوانیش : ئەمریکاو تورکیا و ئیرانن .
١. ئەمریکا 
ھەموو ھەوڵێکی ئەمریکا بۆ ئەوەیە کە بۆ جیھانی بسەلمێنیت کە لە پرۆسەی ئازادی عیراقدا و رووخانی رژیمی بەعس سەرکەوتوو بووە ، بە ئیستاشەوە ئەمریکا لەگەل عیراقیکی یەکپارچەو دیموکراسی و فیدرالیدایە ، ھەربۆیە لەبەرژەوەندی ئەمریکادا نییە کە سەرۆکوەزیرانی عیراق لەگەل دۆستەکانی ئیران نزیک بیت ، بەلکو ئەمریکا پیی باشە کە سەرۆکوەزیرانی عیراق دۆستایەتی لەگەل عەرەبی سونەو لیستەکەی ئەیاد عەلاوی و کوردەکان ھەنگاو بنیت ، ھەولی ئەمریکا لە رابردوو گەرانەوەی ئەیاد عەلاوی بوو بۆ ناوەندی بریاری عیراق ، لەلایەکی تر حکومەتیکی بەھیز لە عیراق دابمەزریت و رەچاوی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا بکات ، کوردیش وەکو نەتەوەیەک کە دۆستایەتی ئەمریکای دەستەبەر کردووە رەچاوی بەرژەوەندییەکانی ھەردوو لا دەکەن ، ھەربۆیە چەندین جار سەرۆکایەتی ھەریم فەرموویانە : ئیمە دلی ئەمریکا ناگۆرینەوە بە چەند کورسییەک لە بەغداد .
٢. ئیران 
ھەرچی وولاتی ئیرانە لە دوای روخاندنی رژیمی بەعس لە عیراق ، عیراقێ:ی ئیفلیجی دەوێت ، ئیران ھێزیکی ناوچەی رکابەریکی بەھیزی ئەمریکایە لە ناوچەی رۆژھەلاتی ناوەراست ، عیراقیش مەیدانی یەکلایکردنەوەی ململانێکانی نیوان ئەمریکاو ئیرانە ، جگە لەوەش ئیران ھەمیشە مەترسی ئەوەی لە عیراق ھەیە کە ببیتەوە بە دوژمن .
ئیران باش دەزانیت و تیگەیشتووە کە ئەگەر لانیکەم تۆزیک ئەم ھیزە مەزھەبی و نەتەوەییانەی عیراق نەتەوەییانە بیر لە بەرژەوەندی نیشتیمانی بکەنەوە ئەوسا سنوریک بۆ تاران دەکیشن و کیشەکانی نیوانیان یەکلایدەکەنەوە چ کیشەی سنور بیت وەیاخود کیشەی وزەو نەوت و ھتد .
بۆیە ئیران بە پیچەوانەی راگەیاندنەکانی ویست و حەزو خولیای عیراقیکی ئیفلیج دەکات نەک عیراقیکی بەھیزو سەقامگیری سیاسی ، ئیرانییەکان لە دوای روخاندنی سەدام حسینەوە دەرفەتیکی زیرینیان دەستکەوتووە بۆ ئەوەی بە دڵی خۆیان شکڵ بە داھاتوی عیراق بدەن و ئامادەش نین ئەو دەرفەتە بە ئاسانی لە کیس خۆیان بدەن .
٣. تورکیا 
تورکیا لە ساڵی ٢٠٠٧ وە وازی لە دورە پەریزی ھینا ، تورکەکان گەیشتنە ئەو قەناعەتەی کە دوورە پەریزی خزمەت بە سیاسەتەکانیان و داھاتویان ناکات لە عیراقدا ، ئەمەش بەرژەوەندییەکانیان دەخاتە مەترسییەوە بۆیە لە ساڵی ٢٠٠٧ وە چەندین جار سەرۆکوەزیران و جاریکیش سەرۆککۆماری تورکیا و پلەبەرزی تورکی سەردانی عیراق و ھەرێمی کوردستانیان کردووە ، تورکیا حەز ئەکات ببیتە جینشینی ئەمریکا لە عیراق لە دوای کشانەوەی ھیزەکانی ئەمریکا لە عیراق ، بۆیە ھەر لە ئیستاوە کەوتووەتە جموجۆلی سیاسی و پەلکیشکردنی ھیزی زەمینی بۆ ناو خاکی عیراق ، ئەمەش بۆ بەھیزکردنی کاریگەری سیاسی و ئابوری و ئەمنی خۆیەتی لە ناوچەکەدا ، قووت بونەوەی تورکیا لە بەرامبەر نفوزی فراوانی ئیران لە عیراق لە بەرژەوەندی ئەمریکادایە ، چونکە تورکیا حەز بە ھیزبوونی ئیئتیلافی لایەنگری ئیرانی ناکات لە عیراق ، لەلایەکی ترەوە تورکیا لە خەمی ئەوەدایە کە ئەگەر عیراق تەعریفیکی بچوکیش بیت پیویستە شوێنیک بۆ تورکمانەکان بدۆزیتەوە لە سیاسەتی عیراقدا ، ھەروەھا لە لایەکی ترەوە دەسەلاتی کوردەکان کەمتر بیتەوە ، ھەربۆیە تورکیا لەگەل کەمکردنەوەی دەسەلاتی کوردیدایە نەک بەھیز بوونی لە عیراقدا ، ئەنقەرە خوازیارە خویندنەوەی کوردی لە سیاسەتی عیراقدا ھەر ھەبیت .
ئەنجام 
گۆرینی نەخشەی تازەی جیۆسیاسی داھاتووی عیراق بەلەبەرچاوگرتنی ولاتانی ( ئیران و تورکیا و ئەمریکا ) زیاتر لە ھەمووان گرنگی بە چۆنیەتی دیزاینکردنەوەی ئەو نەخشەیە ئەدەن ، چونکە لە نزیکەوە پەیوەندی و بەرژەوەندی ئەو ولاتانە ھەیە لە ناوچەکەدا .
ئەم وتارە گوزارشت لە رای نوسەر خۆیەتی و بزاڤ پرێس لێی بەرپرسیار نییە
15/07/2016
بابه‌ته‌کانی تری نوسه‌ر ...
12
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ