وتار
رۆمانی (اتیلا اخر العشاق) .. پەیامی نەتەوەیەكی داگیركراو بە زمانی سەردەستەكانی
شوان داودی

من ئەدیب نیم، بەڵام خوێنەری ئەدەبم و لە جیهانی ئەدەبیاتەوە خۆم بە نزیك دەزانم، رەنگە ئەوە بۆ سەرەتاكانی هاتنم بۆناو دونیای خوێندنەوە بگەڕێتەوە كە ئەو كات زیاتر دەرفەتی خوێندنەوەی ئەدەبمان بووبێت، لەناو ئەو جیهانەی ئەدەبیشدا زیاتر مەیلم بەلای رۆماندا دەشكێتەوە، پێموایە رۆمان زیاتر لە وەزیفەیەك جێبەجێدەكات، جگە لە فەنتازیای ئەدەب بۆ بەرجەستكردنی ژیانی ئاسایی چارەسەرێكی داهێنەرانەیە لە دەرەوەی ژیانی ئاسایی بۆ تۆماركردنی رووداوەكان و گەیاندنی بە خوێنەر بە شێوەیەك لەكاتی خوێندنەوەیدا جۆرە هەستێك بەخوێنەر دەبەخشێت بە شێویەكی وا دەیباتە ناو رووداوەكان دەیكا بە بەشێك لە رۆمانەكە بەو رادەیەی هەندێك جار خوێنەر خۆی لێ دەبێتە كاراكتەری ناو رووداوەكە.. یان پاڵەوانی رۆمانەكە. 
بە حوكمی پیشەكەم كە رۆژنامەنووسییە زۆر دەخوێنمەوە، لەهەموو بوارەكان بەڵام بۆ زاخاوی مێشك و ئارامی دەروون رۆژانە كاتی دیاریكراوم بۆ خوێندنەوەی ئەدەب هەیە، سەبارەت بە رووداوە مێژووییەكان بەپێی ئەزموونی خۆم ئەوەندە متمانەم بە رۆمان و یاداشت هەیە.. ئەوەندە متمانەم بەو كتێبانە نییە كە لەسەر مێژووی رووداوەكان كاریان لەسەر كراوە، بۆ نمونە: لە رێگای دایكی ماكسیم گۆڕكییەوە ئاشنای شۆڕشی ئۆكتۆبەری پۆڵشەویەكانی 1917 بووم و لە هەلومەرجی سەرهەڵدان و سەركەوتنەكانی تێگەیشتم، بیرمەندێكی گەورەی وەك "ئەنتۆن سەعادە"ـم لە رێگەی رۆمانی (الارض والسماء)ـی سەحەر خەلیفەی ژنە رۆماننووسی فەلەستینیەوە ناسی، بەداخەوە زۆربەی رۆشنبیرانمان ئاشنای ئەو زاتە گەورەیە نین، كاتێك زانیم رۆمانی (علی شفا الجسد) لە لایەن كچێكی عێراقیەوە نووسراوەو خەڵاتی دوبەی رۆشنبیری بۆ داهێنان ساڵی 2011ـی بەدەستهێناوە، شەیدای خوێندنەوەی بووم، پارساڵ بە رێكەوت لە بەیرووت لە رێگەی هاورێیەكەوە لەگەڵ "رەشا فازل" نووسەری رۆمانەكە یەكتریمان ناسی و داوای رۆمانەكەم لێكردو پەرۆشی خۆم بۆ خوێندنەوەی پێی راگەیاند، بە سوپاسەوە بۆی دابینكردم، لە رێگەی خوێندنەوەی ئەو رۆمانەی رەشا فازلەوە لە ئازارو نەهامەتی و بەشمەینەتیەكانی سوننەكانی عێراق دوای پرۆسەی ئازادی تێگەیشتم و بە خوێندنەوەی هەلومەرجەكانی ئەو ناوچانە (نووسەری رۆمانەكە خەڵكی تكریتە، واتا خۆی لەو هەلومەرجەدا ژیاوە)، هۆكارەكانی سەرهەڵدانی ئەو شەپۆلی توندڕەوییەم لا روون بووەوە كە لەو ناوچانەوە سەریان هەڵدا، دواتر عێراق و ناوچەكەشیان بە خۆیانەوە گیرۆدەكرد. 
دوای خوێندنەوەی رۆمانەكە لە نامەیەكدا بۆ نووسەرەكەم نووسی: " رۆمانەكەتم بە پەرۆشیەوە خوێندەوە، هەوڵمدا لەناو رۆمانەكەدا تۆ بدۆزمەوەو لە رێگەی تۆوە بە لای دیوە شاراوەكەی بەشێك لە گەلی عێراق ئاشنابم، دوای ئەو پرۆسەیەی بەشێك لە گەلانی عێراق بە داگیركاری ناوی دەبات و لە لایەن بەشێكی ترەوە بە ئازادكردن دەناسرێت، لانی كەم لەناوچەكانی ئێمە كە لە راستیدا بۆ ئێمە ئازادكردن بوو، چونكە زوڵم و زۆرەكانی ئەو رژێمەی كە رووخا لەسەر ئێمە زۆر بە نەهامەتتر بوو لەو دۆخەی ئێوە بە دەستی ئەمریكیەكانەوە ئەو هەستانەی كە گوزارشتت لێكردوون، كاتێك بە یەكێك لە بازگە ئەمریكیەكاندا تێپەڕدەبیت هەمان ئەو هەستەی ئێمەیە كاتێك بە یەكێك لە بازگەكانی رژێمدا گوزەرمان دەكرد، بۆیە من بە ئاسانی  وزۆر لە نزیكەوە وەك هاوئەزموونێك لەو هەستانە دەگەم". 
لەگەڵ ئەوەدا هەندێك تێبینی خۆم بۆ نووسی، بە سوپاسەوە وەڵامی دامەوە.. لە وەڵامەكەیدا بۆی نووسیبووم:" لە راستیدا زۆر دڵخۆش و سوپاسگوزارم لە دڵەوە بۆ هەموو ئەوەی كە نووسیوتەو ئاماژەت پێداوە، خوێندنەوەكەت خۆی رۆمانێكە؛ چونكە لەم رۆژگارەدا خوێندنەوە خۆی لە خۆیدا تەحەدایەكی گەورەیە، ئەو خوێندنەوە قووڵەت لایەكی بۆ رووناك كردمەوە لە زەمەنێكی تر كە پێشتر لێی بێ ئاگابووم خۆت دەزانی لە دۆخێكی زۆر جیاوازتر بووین لە ئێوە، ئەوەی ئێمە لە دوای داگیركارییەوە چەشتمان ئێوە بە چەندین ساڵ پێشتر چەشتووتانە، ئەم پاردۆكسە (المفارقە)یە خۆی لە خۆیدا روویەكی تری ژیان و نووسینە".
لێرەدا جارێكی تر ئەوەم بۆ دەركەوت كە ئێمەی كورد زۆر كەمتەرخەمین لە گەیاندنی دۆزە رەواكەمان بە گەلانی تر، لە كاتێكدا بە حوكمی داگیركاری نووسەری كورد لە توانایدا هەیە بە زمانەكانی عەرەبی و فارسی توركی بڕواتە ناو گەلانی ناوچەكەوەو دوور لە دڕدۆنگی سیاسی وئیتنی و ئایینی و مەزهەبی لە رێگای ئەدەب و بە ئەدەبەوە چەرمەسەرییەكانی خۆی بەدەست دەسەڵاتە داگیركارییەكان بە نەتەوەكانیان بگەیەنێت، چونكە ئەو نەتەوانە تەنها لە رێگەی چیرۆك و گێڕانەوەكانی سەردەستەكانیانەوە لە ئێمە بە چەواشەكارییەوە تێگەیشتوون و لەوە زیاتر هیچ دەربارەی ئێمە نازانن، تا ئێستاش لەم جیهانە فراوانەی گڵۆبالیزمەدا ئێمە هەر سەرقاڵی شیوەنكردنین بۆ خۆمان و لای خۆمانی دەكەین بۆیە كەس نامانبیستێ، بووینەتە خۆرەی یەكترو هەر خەریكی یەكتر خواردنین. 
چەند مانگێك لەمەوبەر لەگەڵ هاورێم سەردار عەبدوڵا بە رێكەوت پێكەوە لە سلێمانییەوە چووینە كەلار بۆ پرسەی برای هاوڕێیەكی هاوبەشمان، لە درێژەی باسوخوازەكانی رێگاكەدا پێی وتم رۆمانێكی بە زمانی عەرەبی نووسیوەو بۆ لە چاپدانیشی لەگەڵ خانەیەكی چاپ لە بەیرووت رێككەوتووە. 
راستییەكەی كە وتی بە زمانی عەرەبی زۆرم پێخۆشبوو، لەوكاتەدا (كاتب یاسین 1929 ــ1989)ـی گەورە نووسری جەزائیرم بیركەوتەوە، ئەم نووسەرە عەرەبە هەموو بەرهەمەكانی بە زمانی فەرەنسی دەنووسی، لەكاتێكدا خۆی یەكێك بووە هەر لە منداڵیەوە لە دژی فەرەنسا بووەو بۆ ئازادكردنی وڵاتەكەی بەردەوام لە دژیان وەستاوەتەوە، جارێكیان لێی دەپرسن:" كە تۆ دژی فەرەنسیەكانی بۆچی بە زمانەكەیان دەنووسیت؟" لە وەڵامدا دەڵێت:" زمانی فەرەنسی بۆ من دەسكەوتی جەنگە (غنیمە الحرب) لە شەڕەكەمان لەگەڵ فەرەنسا ئەو زمانەم دەسكەوتووە، بۆیە دەسبەرداری نەبوومەو نابم"، واتا بە زمانەكەی خۆیان شەڕیان دەكەم چونكە كاریگەرتر دەبێت.
‎ ئەوەمان پێ دەگەیەنێت كە كورد بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەكانی هێشتا لە گرنگییەكانی زمانی بەرامبەر تێنەگەیشتووە.
‎زۆر بە پەرۆشبووم بۆ ئەوەی ئەو رۆمانەی سەردار عەبدوڵا بە چاپكراوی ببینم و بیخوێنمەوە. سەرەتای كانونی دووەمی رابردوو لە شاری بەیرووت بووم كاتێك سەردار عەبدوڵا پەیوەندی پێوە كردم.. موژدەی پێدام كە رۆمانەكەی لە پێشانگای نێو دەوڵەتی كتێب لە بەیرووت دەست دەكەوێت، خێرا خۆم گەیاندە پیشانگای كتێب و چەند دانەیەكم لێ كڕی و پشكی نووسەریشم لەخانەی چاپەكەوە وەرگرت و لەگەڵ خۆم هێنامەوە كوردستان. 
‎ناوی رۆمانەكە (اتیلا اخر العشاق)ـە واتا (ئەتیلا دوایینی عاشقان) لە لایەن خانەی "هاشیت ئەنتوان نۆفل"ــەوە چاپ و بڵاوكردۆتەوە، قەبارەی كتێبەكە (488) لاپەرەی (14.5×24) كێشی 605 گرام ... 
‎لە هەفتەی كۆتایی مانگ و ساڵی رابردوو گەشتێكی خێزانی دەرەوەی وڵاتم هەبوو كە تیایدا چەند وڵاتێك و لەو وڵاتانە چەندین دۆست و هەڤاڵ و كەسوكارو خزمانم بەسەركردەوە، لەو گەشتەدا رۆمانەكەی سەردارو عیشقەكەی ئەتیلا هاوسەفەرم بوون، زۆر بە وردی خوێندمەوە چێژێكی زیاتریان بە گەشتەكەمدا، زۆر بە وردی خوێندمەوەو ئاوێتەی بووم، رەنگە پێشتر چیرۆكی ئەتیلام بیستبێ یان لە رۆمانی (فاتێلا)ی مەهاباد قەررەداغیدا خوێندبێتمەوە، رەنگە لە هاوڕێ و هاوخەباتەكانی ئەتێلاوە زۆرێك لەو باسانەم گوێ لێبووبێ، بە حوكمی ئەوەی هاوتەمەنەكانم و تێكەڵبوونم لەگەڵ شۆڕشی نوێ و خەباتی نهێنی و هاورێیەتی تێكۆشەران و نزیكی ناوچەكەم لە ناوچەی رووداوەكان و شارەكەی ئەتێلاوە رەنگە ئاشنای زۆربەی رووداوەكانی بووبم، بەو حوكمەش كە نووسەرو رۆژنامەنووس و چاودێرو لە هەمان كاتدا سیاسیم ئاشنایەتی تەواوم بە دۆزی نەتەوەكەم لە ئێستاو رابردوودا هەیە، بۆیە ئەو چیرۆكانە بۆ منێكی كورد نامۆ نین، عەشقەكەی ئەتێلاو لایەنی سۆڤیزمانەو فەنتازیای ئەدەبی و داهێنانەكانی نووسەر لەو بوارەدا كە بەڕاستی داهێنانی تێدا كردووە، بۆ من نییە قسەی لەسەر بكەم، چونكە من ئەو مافە بەخۆم نادەم و وێرای خوێندنەوەم لە ئەدەبیاتی شرۆڤەكردنی ئەدەبی كایەیەكە نە شارەزاییەكی ئەوتۆم لەسەری هەیەو نە كاری منە، ئەوەی بەلای منەوە گرنگە سەردار عەبدوڵا دۆزی نیشتمانێك، نەهامەتیەكانی گەلێك ناحەقیەكانی مێژوو و سەختی جوگرافیاكەی و ئازایەتی فەرماندەو سەركردەكانی و قارەمانێتی رۆڵەكانی ئاوێتەی خۆشەویستی بە ژیان دەكات و لە رێگای چیرۆكی ئەتێلاو عەشقە ئەفسووناوییەكەی بۆ فاتیمە لە رۆژگاری سووتماكدا دەخاتە چارۆكەیەكەوەو بە رۆحی ئەتێلادا دەیگەیەنێتە كەشكەڵانی فەلەك و لەوێوە بەسەر جیهانی عەرەبیدا شەبەنگەبارانی دەكات. 
‎سەردار كارامەو لێهاتووانە نسكۆی شۆرشی ئەیلول و پیلانی جەزائیرو هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی نوێ و ئاسەوارەكانی پیلانەكەی جەزائیر لەسەر داڕێژەرانی و شەڕی نەگریسی هەشت ساڵەی عێراق و ئێران و ئەنفال و كیمیاباران و راپەڕین و كۆچڕەو دەكاتە پەیامێك بە ئەدەبیاتی پڕ لە ئەدەب بۆ ئەو جیهانەی لە پەنای ئایەتە پیرۆزەكانی خوادا نیشتمانێكیان كردە سوتماك و خۆیان لە ئاستی ئازارو ناڵەو هەنسك و نووزەكانی كەڕولاڵكرد. 
‎جارێكی تر دەگەڕێمەوە سەر ئەو بڕوایەم لە رێگەی رۆمانەوە زیاترو روونترو جوانتر رووداوەكان تۆماردەكرێن و لە فەنتازیادا واقعیانەتر بەرجەستەدەكرێن، بۆیە پێموایە ویستت هەرگەلێك بناسیت رۆمانەكانی بخوێنەوە، هاوكات گەر ویستت پەیامی خۆت بە هەر گەلێكی تر بگەیەنێت لە رێگەی زمانی خۆیانەوە چیرۆك و سەربوردەكانی نەتەوەكەتی بۆ پۆست بكە.
‎ئەوەی سەرنجی زۆر راكێشام كاتێك بینیم گەنجێكی عەرەبی لوبنانی تەمەن شازدە حەڤدە ساڵێك دەبوو لە پیشانگای گشتی كتێبی نێودەوڵەتی لە بەیرووت لەریزی سەر كاشێرەكە وەستابوو رۆمانی (اتیلا اخر العشاق)ـی بەدەستەوە بوو، ئەو دیمەنە بە قەبارەی هەموو سەفەرەكە ئۆخژنی دایە دەروونم و دڵخۆشی كردم، لەوێدا بۆم دەركەوت كە سەردار سەركەوتووبووە لەوەی كە یەكەم ئەزموونی رۆمانی خۆی بە زمانی عەرەبی بڵاوكردۆتەوە. بەلای منەوە ئەمە هێزێكی زیاتری بەخشیوە بەو رۆمانەو پەیامەكانی ناو رۆمانەكەی باشتر دەگەنێت، لەوەشدا دەتوانم بڵێم بەبەردێك دوو چۆلەكەی پێكاوە. یەكەمیان گەیاندنی پەیامێكە بە جیهانی عەرەبی و دووەمیان جیهانی ئەدەبی عەرەبی زۆر فراوانترە لەو جیهانە ئەدەبیە بەرتەسكەی خۆمان، كە بە دوو زاراوەی جیاجیاو دوو رەنووسی جیاواز دەنووسرێن. جگە لەوەش لەلایەن چەند كەسێكی لەخۆ رازی و لەكەس ناڕازی قۆرخكراوە ، جۆرێك لە تیرۆری فیكری تێدا پەیرەو دەكەن لە تێكشكاندنی هەر بەرهەمێك یان هەر كەسێك لە بازنەی ئەواندا نەخولێتەوە، لەم سۆنگەیەدا سەردار گۆڵی خۆی لەو گرووپانە كردووەو بەر هەمەكەی خۆی هاویشتۆتە ئاسمانێك زۆر لە ئاسمانی ئەوان بەرفراوانترو بەرزتر.. لێرەوە بە گەرمی دەستەكانی نووسەری رۆمانەكە دەگوشم و پێی دەڵێم بەم بەرهەمە ناوازەیەت گەورەترین خزمەتت بە دۆزی رەوای گەل و نیشتمان لە رێگەی پەیامێكەوە كردووە.
.
ئەم وتارە گوزارشت لە رای نوسەر خۆیەتی و بزاڤ پرێس لێی بەرپرسیار نییە
26/01/2019
بابه‌ته‌کانی تری نوسه‌ر ...
هیچ داتایه‌ک به‌رده‌ست نیه‌ .
1
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ