وتار
كاتی ئەوە هاتووە لە بازنەی توركیا دەرچین ‌
فەرید ئەسەسەرد

توركەكان وا تێدەگەن پیلانێك لە دژی وڵاتەكەیان لە ئارا دایە‌و لەم رووەوە پشت بەوە دەبەستن كە نرخی لیرە تا دێ زیاتر دادەبەزێ، سەرمایەی بیانی توركیا بەجێ دێڵێ، بەرهەمی خۆماڵی پاشەكشە دەكا‌و گەشتیاری لە تەنگژە دایە. كاریگەریی قەیرانە كەمەرشكێنەكە گەیشتۆتە ئەو ڕادەیەی كە ئەردۆغان رایگەیاندووە كە ئامادەیە پاسپۆرتی توركی بە یەك ملیۆن دۆلار بە وەبەرهێنەرانی بیانی بفرۆشێ. لە لێدوانێكی پێشووشدا وتبووی هەر هاووڵاتییەك دۆلارەكانی بە لیرە نەگۆڕێتەوە تیرۆریستە، كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا ئەندازەی تەنگەتاویی ئەردۆغان دەردەخا. پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا بە ڕاست پیلانێك لە دژی توركیا هەیە؟ وەڵامەكە بەمجۆرەیە: نەخێر‌و بەڵێ. پاشەكشەی گەشەی توركیا لە ناوەرۆكدا دەرهاوێشتەی پلانێكی چنراو نییە، بەڵكو زادەی سیاسەتێكی چەوتە لە ناوەوە‌و دەرەوەی وڵات، هەر بۆ نمونە، پاشەكشەی وەبەرهێنان لە توركیا پەیوەندیی بەوەوە هەیە كە سەرمایە وەبەرهێنراو ناتوانێ لە وڵاتێكی نادیموكراتی بێ دادوەریی سەربەخۆ‌و پڕ گێچەڵ‌و پڕ تەقینەوە‌و نائارام‌و بێ میدیای ئازاد بژی. وەزیری ئابوریی توركیا وتویەتی ئابوریی توركیا هەڕەشەی لەسەرە. ئەمەش ڕاستە، بەڵام بۆچی پێنج ساڵ لەمەوبەر هەڕەشەی لەسەر نەبوو؟ هۆكە ئەوەیە كە پێنج ساڵ لەمەوبەر حكومەت ئەم سیاسەتەی ئێستای پەیڕەو نەكردووە‌و بەهۆی ئەمەوە ئابورییەكەی لە گەشەكردندا بووە.
ئایا هیچ پیلانێك لە دژی توركیا هەیە؟ بەڵێ هەیە، بەڵام نەك بەم مانایەی كە ئەنكەرە لێی تێگەیشتووە. توركیا گەیشتۆتە ڕادەیەك كە سنوری رێپێدراوی بەزاندووە‌و خەریكە بە شاڵاوی كۆچبەران هەڕەشە لە ئەوروپا دەكا‌و بە داخستنی بنكەی ئینچەرلیك‌و دەرچوون لە پەیمانی ناتۆ خۆی لە ئەمریكا گڤ دەكاتەوە. ئەمە بەم واتایە دێت كە توركیا هەڕەشە لە بەرژەوەندییە بنەڕەتییەكانی جیهانی رۆژئاوای دەكا‌و تا دێ لە دوو نەیارە سەرسەختەكەی رۆژئاوا، واتە روسیا‌و چین، نزیك دەبێتەوە‌و كەڵكەڵەی بوون بە ئەندام لە ڕێكخراوی چانگهای لە كەللەی داوە.
لە هەلومەرجێكی وادا رۆژئاوا بە چاوێكی ناڕازی دەڕوانێتە توركیا، بە دۆستی دانانێ بەڵام لە تێڕوانیندا هێشتا ئەوەند واوەتر نەڕۆییوە كە بە دوژمنی بزانێ.
بۆیە هەموو دەرگاكانی لێ داخستووە‌و گەمارۆیەكی ناڕاگەیەنراوی خستۆتە سەر، كە بۆتە مایەی دروست كردنی گێچەڵێكی زۆر بۆ حكومەتەكەی.
پاش تێكشكانی داعش، چیتر رۆژئاوا پێویستی بە توركیا نامێنێ. لەسەرێكی ترەوە نزیكبوونەوەی قەیرانی سوریا لە چارەسەر، دەرفەتێكی گونجاو بۆ گەڕانەوەی ئاوارەكان پێكدێنێ. ئەمەش كارتی بەكارهێنانی شاڵاوی كۆچبەران لە دژی ئەوروپا دەسوتێنێ.
لە ڕاستیدا توركیا دوو كارتی تریشی لەدەستداوە. یەكێكیان كارتی گروپەكانی ئۆپۆزیسیۆنی سوریایە كە ئەنكەرە بە تەنها لە مەیدان بەجێی هێشتوون، بەتایبەتی پاش لێدوانەكەی ئەم دواییە  محەمەد شیشمیك جێگری سەرۆك وەزیرانی توركیا كە تێیدا رایگەیاندبوو قەیرانی سوریا بەبێ ئەسەد چارەسەر ناكرێ. چیتر ئۆپۆزیسیۆن‌و ئاوارەكانی سوریا ناتوانن متمانە بە سیاسەتی توركیا بكەن‌و هەست دەكەن توركیا بەوەفا نەبوە لەگەڵیان. كارتەكەی تر كارتی سعودیە‌و قەتەرە كە زۆر لە سیاسەتی ئێستای توركیا تووڕەن‌و بە گومانەوە دەڕواننە هەماهەنگیی لەگەڵ دوو دەوڵەتی ركابەردا، یەكێكیان ئێرانە كە پەیوەندی گرژی لەگەڵ سعودیە‌و قەتەردا هەیە‌و بەوە تۆمەتبار كراوە كە پشتگیریی حوسییەكانی یەمەن دەكا، ئەوی دیكە روسیایە كە بۆتە بەربەست لەبەردەم هەوڵەكانی سعودیە‌و قەتەر بۆ روخاندنی رژێمی ئەسەد.
پێشبینی دەكرێ فشار لەسەر توركیا پەرە بسەنێ، باری ئابوریی خراپتر بێ، هەلومه‌رجی ناوخۆی تەنگژاویتر بێ‌و لە هاویندا‌و تەنانەت رەنگە زووتریش باری ئاسایشی ناوخۆی وەرچەرخانێكی گەورە بەرەو خراپتر بەخۆیەوە ببینێ. 
سعودیە‌و قەتەر پەشیمانبونەوە لە بەڵێنەكانی خۆیان بۆ فریاكەوتنی ئابوریی توركیا، تۆڵەی خۆیان لە وەرچەرخانە كتوپڕەكانی سیاسەتی توركیا دەكەنەوە‌و شێوازە تایبەتەكانی خۆیان بۆ هێشتنەوەی فشار لەسەر ئابوریی توركیا بەكار دێنن.
بەكردەوە‌و بەشێوەیەكی نافەرمی‌و ناڕاگەیەنراو، گەلەكۆمێیەكی بەهێز لەنێوان ئەمریكا‌‌و بریتانیا‌و یەكێتیی ئەوروپا‌و سعودیە‌و قەتەر لە دژی توركیا هەیە‌و لەم گەلەكۆمەكێیەدا جگە لە جەنگ هەموو چەكێكی تر بەكار دەهێنرێ. ئامانجی گەلەكۆمەكێكە هێنانە كایەی توركیای گونجاوتر‌و كەم سەرەڕۆترە.
گەلەكۆمەكێكە تەنها بەوە داناكەوێ كە تەنها تەنگ بە توركیا هەڵچنێ، بەڵكو دۆستەكانی توركیاش دەگرێتەوە، لەسەروی هەمویانەوە هەرێمی كوردستان كە نەوتێكی هەرزان‌و داهاتێكی زۆر بۆ توركیا دابین دەكا. لە بەرژەوەندیی هەرێمی كوردستاندا نییە بەردەوام بێ لەسەر پشتگیری كردنی توركیا، چونكە ئەم كارە بەرەیەكی دوژمنكاری بەهێزی بۆ دروست دەكا كە لە توانای دایە گێچەڵێكی زۆری بۆ دروست بكا. فشارەكان لەسەر هەرێمی كوردستان بەوە دەستیان پێ كردووە كە ئەمریكا‌و بریتانیا كەوتونەتە هاندانی حكومەتی هەرێم بۆ رێككەوتن لەگەڵ بەغدا لەسەر ناردنە دەرەوەی نەوت لە ڕێگای كۆمپانیای سۆمۆوە.
لە قۆناغی داهاتوودا كەس گوێ ناداتە ئەو هۆیانەی كە هەرێمیان هانداوە پەیوەندییەكی سنوربەزێن لەگەڵ توركیا دروست بكا. ئەوەی كە لە هەرێم داوا دەكرێ ئەوەیە كە قەوارەی خۆی بزانێ‌و لە سەنگەری لایەنێكی تەنگپێهەڵچنراو نەبێ. ناوچەكە رێك دەخرێتەوە، ئەكتەرە سەربەگۆبەند‌و بزێوەكان بە كێشەی ناوخۆیی سەرقاڵ دەكرێن‌و ئەكتەرە بچوكەكانیش ماڵی دەكرێن. كاتی ئەوە هاتووە لە بازنەی توركیا دەرچین‌و مشوری خۆمان بخۆین.
ئەم وتارە گوزارشت لە رای نوسەر خۆیەتی و بزاڤ پرێس لێی بەرپرسیار نییە
27/01/2017
بابه‌ته‌کانی تری نوسه‌ر ...
12