راپۆرت

كه‌ركوك و ململانێی داهاتووى دواى موسڵ


د. عوسمان عەلی 

کەرکوک و ململانێی داھاتووی دوای موسڵ؛ بژاردەکانی سیاسەتی تورکیا لەکەرکوک



لەگەڵ چوونە قۆناغی کۆتایی جەنگی موسڵ، چاودێرانی دۆخی سیاسی عێراق چاوەڕوانی جەنگێکی وێرانترو درێژ خایەنتر دەکەن لە کەرکوک و ناوچەکانی دەوروبەری. تورکیا پڕۆژەی رەھنی زۆری لەکورکوک و ھەرێمی کوردستان ھەیە، بۆیە بەرژەوەندی تورکیا لەودایە کە رێگا بەپێکدادان نەدات لەکەکوک، پێویستە خۆی بۆ سیناریۆکان ئامادەبکات و لەکاتی روودانی جەنگ ئاشکرایان بکات، لەو بڕوایەداین بەردەوامی سیاسەتی پێوەندی لەگەڵ کورد و تورکمانە عێراقیەکان و ھێزە دەولیەکان چارەسەری ئەو دۆخە ئاڵۆزەی کەرکوک دەکات، ھەروەک لەو بڕوایەداین بەستنی کۆنگرەیەکی نێودەوڵەتی بۆ دیاریکردنی دۆخی کەرکوک لەنێوان حکومەتی ھەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندی بەغدا خزمەتێکی گەورەی بەرژەوەندەیەکانی تورکیا دەکات. 

ڕێخۆشکردن:
ئەو ناکۆکیانەی ناوچەی کەرکوکی دەوڵەمەند بە نەفت، بووتە ھۆی لێکترازانی سیاسی و مێژووی و بەرژەوەندی ئابووری نێوان عەرەب و کورد و تورکمان، ناکۆکیەکان بەردەوام بەرەو سەرھەڵدەکشێن لەو کاتەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە مانگی نیسانی ٢٠٠٣ حکومەتی بەعسی عێراقیان لەناوبرد. 
لە ساڵی ١٩٢١ کە دەوڵەتی عێراقی دامەزرا کەرکوک بووە بەشێک لە ململانێ بەردەوامەکانی نێوان بەغدا و بزوتنەوەی کوردی، بەر لەساڵی حەفتاکان قەیرانی کەرکوک لە نێوان بژاردەی تورکمانی و کورد بوو، ململانێنی کورد و تورکمان قەیرانێکی سیاسی خاوەن مۆرکێکی بژاردەبوو، ململانیکە لەسەر بەژەوەندی بزوتنەوەی قەومی تورکمان و کورد بوو، دۆخێکی ئاسایی نەبوو، تازەبوو ھیچ رەھەندێکی مێژووی و کۆمەڵایەتی نەبوو، چونکە پێوەندی کۆمەڵایەتی و ئایینی و رۆشنبیری و ئابووری نیوان ھەردوو پێکھاتەی کەرکوک زۆر بەھێزبوو، ریشەی ئەو قەیرانەی ئێستا دەگەرێتەوە بۆ ویستی ھێزە دەرەکیەکان لەپێناو قۆستنەوەی فرەیی کەرکوک بۆ ھێنانەدی ئامانجە سیاسیەکانیان، کە ھیچ بەرژەوەندیەکی تێدانیە بۆ خەڵکی کەرکوک. 
مێژووی ململانێی سیاسی نێوان کورد و تورکمانی کەرکوک دەگەڕێتەوە بۆ شۆرشی عێراقی ساڵی ١٩٥٨ کاتێک سیستەمی پاشایەتی لەعێراق کۆتایی ھات، دوای شۆرش لەعێراق دوو جەمسەری سیاسی بەھێز  پێکھات. جەمسەری راسترەوەکان، کە بەعسی و ناسڕییە عێراقیەکان، قورسایی کاری خۆیان خستبووە سەر سیاسەتی سەربازی، جەمسەری چەپەکان عەبدولکەریم قاسمی سەرۆکوەزیران سەرکردایەتی دەکرد حزبی شیوعی عێراقی ھاوکاری دەکرد. 
کوردە قەومیەکان بە شێوەیەکی گشتی لەگەڵ جەمسەری چەپەکان بوون، لە کاتێکدا بزوتنەوەی تورکمان لەگەڵ راسترەوەکان بوون، ئەوەش وایکرد ململانێی چەپڕەو ڕاستڕەوەکان بگوازرێتەوە بۆ کەرکوک و شێوەی رووبەرووبوونەوەی سەربازی بە خۆوەببینێت، کە بووھۆی کوژرانی دەیان کەسایەتی تورکمان لە کەرکوک و تاڵانکردنی ماڵ و شوێنە بازرگانیەکانیان لەلایەن شیوعیەکانی کەرکوک کە زۆرینەیان کورد بوون. 
دوای رووخانی حکومەتی عبدالکریم قاسم تورکمانەکان تۆڵەی خۆیان لە کورد کردەوە لەرێگای دادگا چەندین کەسایەتی کوردی بەشداریان لەرووداوی ١٩٥٩، لەسێدارەدا١، ھەروەھا تورکمانەکان گروپێکی چەکداریان پێکھێنا بەناوی (دەستی ڕەش) ئەو رێکخراوە بەپاڵپشتی حکومەتی عێراقی چەندین کەسایەتی کوردی لەکەرکوک تیرۆرکرد، لێرەوە لێکترازانی کورد و تورکمان دەستی پێکرد، بەڵام ئەو لێکترازانە ھەر لەنێوان بژاردەی ئەو دوو نەتەوەیە مایەوە. 
لە دوای جێبەجێکردنی سیاسەتی بەعەرەبکردن لەماوەی دوو دەیەی سەدەی بیستەم لەلایەن نیزامی سەدامە حوسێن عەرەب بووە پێکھاتیەکی سەرەکی لەناسنامەی رۆشنبیری شاری کەرکوک، رژێمی سەدام حوسێن ھەزارەھا خێزانی عەشایەری عەرەبی لە ناوراستی عێراق ھێنا لە کەرکوک و دەوروبەری جێگری کردن، پشتێنەیەکی عەرەبی لە باکور و رۆژھەڵات و باشوری کەرکوک دروستکرد، ھەروەھا ھەزاران ھاوڵاتی کورد و تورکمانی لەناوچەکانی کەرکوکی دەوڵەمەند بەنەفت دوورخستەوە لە پێناو گۆڕینی دیمۆگرافیایی ئەو پارێزگایە، بەشێکی زۆری یەکە ئیداریە کوردیەکانی لە کەرکوک دابڕی و خستیەسەر پارێزگاکانی تر، ساڵی ١٩٩١ کاتێک لایەنە کوردیەکان داوای دانوستانیان لە بەغدا کرد، سەدام حوسێن گوتی: ئێمە نکۆڵی لەوە ناکەین کەکەرکوک شاریکی کوردیە، بەڵام پێتانی نادەین، چونکە قاعیدەیەکی ئامادەیە بۆ راگەیاندنی دەوڵەتی کوردی، ھەموو شتێکتان دەدەینێ تەنھا کەرکوک نەبێت، سەدام حوسێن ئاماژەی بۆ ئەو ژێرخانە نەفتیەی کەرکوک کردووە، بەر لەچەند حەفتەیەک بەغدا پێشوازی لە وەفدێکی کوردی دەکات،  لە میانەی گفتوگۆ لەبارەی کەرکوک، تاریق عەزیز بە یەک رستەی زۆر توند پەیامی خۆی سەبارەت بەکەرکوک گەیاندبووە کورد، کە پێی گوتبوون: ئێوە مافی گریانتان نیە بۆ کەرکوک، ھەروەک گریانی عەرەبە بۆ ئەندەلوس٢، دوای روخانی رژێمی سەدام حوسێن لە کاتی نووسینەوەی دەستوور لەساڵی ٢٠٠٥ مادەی ١٤٠ خرایە دەستووری عێراقی کە داوای راستکردنەوەی شێواندنی دیمۆگرافیای شاری کەرکوک ئاساییکردنەوەی دۆخی کەرکوک دەکات گێرانەوەی بۆ پێش سیاسەتی بە عەرەب کردن، پاشان سەرژمێری دانیشتووان و لە کۆتای حکومەتی عێراقی بەرێکەوتن لەگەڵ حکومەتی ھەرێمی کوردستان ھەڵسن بەدیاریکردنی داھاتووی ناوچە کێشە لەسەرەکان، کە لە ناویان کەرکوکە، کە دەکەوێت چوارچێوەی مادەی ١٤٠ بۆیە ئێستا قەیرانی کەرکوک ئاڵۆزە، چەندین رەھەندی فرەرەگەزی ھەیە، عێراق ولاتانی ناوچەکە ئەجێندای سیاسی خۆیان ھەیە بۆ کەرکوک٣. 

دەستپێکردنی قەیران و ژڵەژاوی دۆخی کەرکوک: 
بەبۆنەی پشووەکانی نەورۆز، لە ٢١ ئازار ساڵی ٢٠١٧ حکومەتی ھەرێمی کوردستان بەرەسمی ئاڵای کوردستانی لە تەنیشت ئاڵای عێراق لە فەرمانگەکانی شاری کەرکوک ھەڵکرد، نەجمەدین کەریم پارێزگاری کەرکوک لەسەر پشکی یەکێتی نشتیمانی کوردستان لە لێدوانێکی دا گوتی: ئاڵای کوردستان بە تەنھا ئاڵای کورد نیە، ئاڵای سەرجەم پێکھاتەکانە لەکەرکوک، بەوانەش دەڵێین: کە دەیانەوێت ئاژاوە دروستبکەن ئەو ئاڵایە ئاڵای عەرەب و تورکمانە، کوردستان شوێنێکە بۆ ھەمووان، پارێزگاری کەرکوک ھۆشداری دا لەھەر ھەوڵێک کەرَێگری لە فەرمانەکانی بکات. 
ئەو رووداوە گفتوگۆی گەورەی بەدوای خۆیدا ھێنا لە نێوان پێکەاتەکانی پارێزگای کەرکوک، ھەروەھا بووە فاکتەرێکی تر بۆ ئاڵۆزیەکانی نێوان حکومەتی ناوەند و حکومەتی ھەرێمی کوردستان 
نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھاوکاری عێراق (یونامی) پێی وابوو پێویست بەروونکردنەوەی ئەو پرسەدەکات، ئەوەی راستی بێت ھۆکارەکانی پشت ئەو پرسەزۆر زیاترە، ئەوەش دەگەریتەوە بۆ جێبەجێ نەکردنی مادەی ١٤٠ لەدەستووری عێراقی کەپەیوەست بوو بە پرسی کەرکوک و ئەو ئاڵۆزیەی نێوان پارێزگاری کەرکوک و حکومەتی بەغدا، ھەروەک کورد ھەوڵی چەسپاندنی ویستە مێژوویەکانی ھەیە لە کەرکوک، کەبۆتە بەشێک لەو قەیرانەی ئێستا، مادام دۆخی سیاسی و قانوونی کەرکوک چارەسەرنەکراوە، چاوەروان دەکرێت دوای جەنگی موسڵ بگۆڕیت بۆ ململانێکی گەورەتر و لەچوارچێوەیەکی فراوانتر، تورکمانەکان زیاتر زیانمەند دەبن لەنەتەوەکانی تر لەم ململانێیە، ئەوەش ئەو میلیشایانە بەھێزتر دەکات، کەئێران پاڵپشتیان دەکات، دەگونجێ حکومەتی ناوەند ئەو میلیشایانە بجوڵێنێت لە پێناو گێرانەوەی باڵادەستی خۆی بەسەر کەرکوک.
پارێزگاری کەرکوک پێی وایە دۆخی کەرکوک لە چوارچێوەی مادەی ١٤٠ دایە، بۆیە پێویستە ئیدارەی ئەو پارێزگایە، بەھوڵی ھاوبەشی نێوان بەغدا و ھەولێر دۆخی کەرکوک بپارێزن، لە ئەنجامی ئەمە ھەرێمی کوردستان مافی بەکارھێنانی بەرزکردنەوەی ئاڵای کوردستانی ھەیە لەسەر باڵەخانەی فەرمانگە حکومیەکانی ئەوشارە، زۆربەی پارتە کوردیەکان پاڵپشتیان لەو بڕیارەی پارێزگارکرد و حکومەتی ناوەنیان بە پشتگوێخستنی جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠ تۆمەتبارکرد، جگەلەمەش پاریزگاری کەرکوک حکومەتی ناوەندی تۆمەتبارکرد بەبێ بەشکردنی کەرکوک لە شایستە دارایەکانی پترۆدۆلار و قۆستنەوەی داھاتی نەفتی کەرکوک بۆ گەشەپێدانی میلیشا شیعەکان و پێدانی داھاتی کەرکوک بە پارێزگاکانی تری عێراق٤.
ھەرچی نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی عێراقە، پێی وایە پارێزگاری کەرکوک دەسەڵاتی بەرزکردنەوەی ئاڵای کوردستانی نیە، سەعد حەدیسی وتەبێژی نووسینگەی حەیدەر عەبادی رۆژی ١٩ مارسی ٢٠١٧ رایگەیاند: دەستووری عێراقی بەروونی دەسەڵاتی حکومەتی پارێزگاکان و دەسەڵاتی حکومەتی ئیتیحادی دیاری کردووە لە بەغدا، کەرکوک یەکێکە لە پارێزگاکان، جگە لەوەش کەوتۆتە دەرەوەی ھەرێمی کوردستان، پێویست ناکات ھیچ ئاڵایەکی تر لەسەر دەزگاکانی حومەت ھەڵبکرێت جگە لەئاڵای عێراق نەبێت٥.
زەینەب خەزرەجی ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەکوتلەی دەوڵەتی قانوونی سەر بەھاوپەیمانی شیعەکانی عێراق پێی وایە: ھەڵکردنی ئاڵای ھەرێمی کوردستان لەکەرکوک پێشێلکردنی دەستووری عێراقیە، چونکە کەرکوک شارێکی عەرەبیە، دواشی لەحکومەتی عێراقی کرد رێوشوێنی تایبەت لەدژی بگرێتەبەر٦. 
لە١ مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٧ ئەندامانی کورد لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقی دانیشتنی تایبەت بەبڕیاری ھەڵکردنی ئاڵای کوردستانیان لەسەر باڵەخانەی فەرمانگەکانی ئەو پارێزگایە جێ ھێشت. لەو دانیشتنە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بریاری دا داوای لادانی ئاڵای ھەرێمی کوردستان بکرێت لەپارێزگای کەرکوک، جەختیشی لەسەر ھەڵکردنی ئاڵای عێراقی کردەوە بە تەنھا لەسەر ھەموو دەزگاکانی ئەو پارێزگایە، ھەروەک ئەنجومەنی نوێنەران حکومەتی بەغدای بەتەنیا سەرپشکرد لەدەرھێنان و رەوانەکردنی نەفتی کەرکوک ٧.
کوتلە کوردیەکان لەئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەدژی ئەو بڕیارە ھەڕەشەی بایکۆتکردنی دانیشتنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقیان کرد. دواتر وتەبێژی حکومەتی ھەرێمی کوردستان رایگەیاند ئەو بڕیارەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق سەبارەت بەکەرکوک نا دەستووریە، چونکە پێشێلکردنی بنەمای تەوافقە، کە عێراقی دوای سەدام حوسێنی لەسەر دامەزراوە، کە لە دیباجەی دەستووری عێراقی دەقی مادەکە ھاتووە٨.
لە ھەمان رۆژ نووسینگەی سەرۆکی حکومەتی ھەرێمی کوردستان وەڵامێکی تووندی بڕیارەکەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقی دایەوە، کەتێیدا ھاتبوو، حکومەتی ھەرێمی کوردستان پابەند نیە بەو بڕیارە، داواشی لە بەرپرسانی بەغدا کرد، کەکەرکوک وەک بەشێک لە ھەرێمی کوردستان قبوڵ بکەن، بەو پێیەی کە ئەو کارە شەرعی و واقیعیە لەسەر  گۆڕەپانەکە٩. 
ئاماژەیەکی روونی تێدایە کە تەحدای حکومەتی ناوندی دەکات، ئەنجومەنی پارێزگای کەرکوک کەکورد زۆرینەیە، بریارەکەی ئەنجومەنی نوێنەرانی رەتکردەوە سەبارەت بەدۆخی کەرکوک بەپشت بەستن بەمادەی ١١٥ دەستووری عێراق، چونکە ئەو بڕیارەی ئەنجومەنی نوێنەران پێشێکلکردنی دەستووری عێراقە، کەرێگری لە دەسەڵاتی ئیتیحادی دەکات، بەتایبەت ئەنجومەنی نوێنەران لە دەرکردنی بڕیاری تازە سەبارەت بەدەستوەردان لە دەسەڵاتی پارێزگاکان.
رێبوار تاڵەبانی سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای کەرکوک بەوەکالەت رایگەیاند: پرسی بەرزکردنەوەی ئاڵا لەکەرکوک دەکەوێتە چوارچێوەی دەسەڵاتەکانی پارێزگا سەرەرای ئەوەش ئەو بڕیارە پێشێلکردنی بنەمای تەواوفقەکە بەروونی لە دیباجەی دەستووری عێراق ھاتووە، کە سەرجەم پارتە عێراقیەکان لە رابردوو ھاوڕابوون لە پابەندبوون پێیەوە، ئەنجومەنی پارێزگای ھەڵبژێردراوی کەرکوک داوای لە فواد مەعسوومی سەرۆکی عێراق کرد ئیمزا لەسەر ئەو بڕیارەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق نەکات١٠، بە گوێرەی دەستووری عێراقی ئەو یاسایانەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەری دەکات، راستەوخۆ دوای ١٥ رۆژ لە دەرچوونی دەبێتە قانوون، ئیمزای سەرۆک ئیمزایەکی پابەند نیە لە لایەنی ھونەری، بەلام سەرۆککۆمار بە گوێرەی مادەکانی (٦٠، ٦٧، ٦٨) ئەو یاسایەی ئەنجومەنی نوێنەران دوابخات، چاوەروان دەکرێت د.فواد مەعسوم سەرۆککۆماری عێراق ھاوکاری لایەنەکان بکات بۆ چارەسەکردنێکی تەواوفقی لەبارەی ئەو پرسەوە، چاوەروانیش لە ژێر پاڵەپەستۆی پارتە کوردیەکان بۆ پارێزگاری لە بەرژەوەندیەکانی کوردستان لە کاتی پاڵەپەستۆی عەرەب داوای عەرەبەکان رەتبکاتەوە بۆ ھەربڕیارێک دژی بەرژەوەندیەکانی کوردستان بێت، چاوەروانیش دەکرێت ئەگەر عێراق بکەوێتە قەیرانێکی سیاسی و قانوونی دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش بکات. 
لە بەرامبەر ئەو پاڵپشتیە رەھایەی کورد بۆ بەرزکردنەوەی ئاڵای کوردستان دانیشتووە تورکمان و عەرەبەکانی کەرکوک تووشی دڵەراوکێی و تووڕەیی بووین، لەراگەیندراوێکیشدا لایەنە تورکمانەکانی کەرکوک رایگەیاند ئەوکارە پێشلێکردنی دەستووری عێراقە، پێکھاتەی تورکمان و عەرەب داوایان لە یۆنامی نێردەی سەر بەنەتەوەیەکگرتووەکان لە عێراق ئەو نیگەرانیە توندە بگەیینە نەتەوە یەکگرتوەکان. حەسەن تۆران ئەندامی بەرەی تورکمانی لەعێراق ئاماژەی بەوەکردووە ئیدارەی پارێزگای کەرکوک ھەڵەیەکی دەستووری کردووە، جەخت دەکاتەوە کە سنووری ناوچەی کوردی بە قانوون داندراوە، کەرکوک بەشێک نیەلەو سنوورە، بریارەکەی پارێزگاری کەرکوکی بە تالایەنە وەسف کردەوە، جەختیشی کردەوە کە ئەوە زیان بە بەرژەوەندی نشتیمانیەو تێکدانی ئاشتی کەرکوکە، کەسەرجەم لایەنەکان کار بۆ چەسپاندنی دەکەن١١.
وەک بەڵگەیەک لەسەر زیاد بوونی ئاڵۆزی تورکمان و کورد نووسینگەی راگەیاندنی بەرەی تورکمانی لە٢٥ ئازاری ٢٠١٧ داوای لەسەرجەم تورکمانەکان کرد بەرەنگاری بەرزکردنەوەی ئاڵای کوردستان بکەن لەکەرکوک و ئاڵای نشتیمانی توکمانی لەسەر شوێنەکانیان ھەڵکەن.١٢، ئەوەش ئاڵۆزی و مەترسی زیاتر دروست دەکات، چونکە تورکمان و کورد گەڕەکەکانیان تێکەڵە، ئەگەر بگەڕیینەوە بۆ ساڵی١٩٥٩ ناکۆکیەکان لەو ناوچانە دروستبوو، ھاوشێوەیە ھەیە لە نێوان ساڵی ١٩٥٩ و ئەوەی لە١٤ ئازار روویدا. 
نیگەرانی عەرەبەکانی کەرکوک کەمتر لەکاتی دژایەتی کردنی راستەوخۆیان بۆ ھەڵکردنی ئاڵای کوردستان لەکرکوک، ئەحمەد عوبێدی رێکخەری کۆنگرەی عەرەبی لەکەرکوک لە١٩ ئازار بەگۆڤاری مەدای رایگەیاند ھەڵکردنی ئاڵای کوردستان لەشوێنی کونکردنی کەشتی مەرگە لەبوونی عەرەب لەکەرکوک. 
بەڵام عەرەبەکانی کەرکوک دژایەتی خۆیان بۆ ئەو بڕیارەی پارێزگای کەرکوک راگەیاند و داوای ئاشتی زمانکردنی قانوونیان کرد، ھەریەک لە نوێنەرانی عەرەب و تورکمانی کەرکوک لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەبەغدا دەنگیان بۆ قەدەغەکردنی ئاڵای کوردستان دا لەکەرکوک١٣.

دژایەتی دەرەکی و ھەرێمی بۆ بەرزکردنەوەی ئاڵای ھەرێمی کوردستان لەکەرکوک:
وەک دەردەکەوێت کۆدەنگیەکی ناوچەی و نێودەوڵەتی ھەیە بۆ بەرزرکردنەوەی ئاڵای ھەرێمی کوردستان لەکەرکوک، حەسەن مفتۆ ئۆغلۆ وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی تورکیا رایگەیاند ھەستکردنێک ھەیە بەخراپبوونی دۆخی کەرکوک لە٢٠ ئازاری ٢٠١٧، حەسەن پێی وایە ھەڵکردنی ئاڵای ھەرێمی کوردستان تاکلایەنەبووە، زیان بە ھەوڵەکانی ئاشتبوونەوە دەگەینێت، ئارامی تێکدەدات و ھەرەشەیە بۆ سەر عێراق...... ئەو ھەوڵانە مەترسیدارن چونکە دەبێتە ھۆی شێواندنی فرەیی رۆشنبیری کەرکوک، کە بەشێکە لە سەرمایەی کۆمەڵایەتی و رۆشنبیری عێراق١٤، لەسەر ھەمان بابەت ئیبراھیم کاڵن وتەبێژی سەرۆکایەتی تورکیا لە٣١ مارس لە کۆنگریەکی رۆژنامەنووسی رایگەیاند ئێمە دەڵێین: ئەوە ھەڵەیە، پەیامی خۆمان گەیاندووە بەلایەنە پەیوەندیدارەکانی ھەرێمی کوردستان. ھەروەھا گوتی: ئەو ھەنگاوە بۆتە سەرچاوەی شڵەژاوی عێراق، نەک تەنھا کەرکوک، بەڵکوو بۆ ھەموو عێراق١٥، بەڵام وتەبێژی نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی عێراقی قسەکانی وتەبێژی سەرۆکایەتی تورکیای بە دەستوەردان لەناوخۆی عێراق وەسف کردووە. لە٢١ی ئازاری ٢٠١٧ یۆنامی بەیانێکی دەرکرد، رایگەیاند ھەر ھەنگاوێکی تاکلایەنە دەبێتە ھۆی زیانگەیاندن بەئاشتی و پێکەوەژیانی نێوان پێکھاتە ئایینی و نەتەوەیەکانی کەرکوک، رایشگەیاند بەرزکردنەوەی ئاڵای کوردستان تایبەتە بەدەسەڵاتەکانی حکومەتی ئیتیحادی لە بەغدا ١٦. 
لەبەر ئەو ھۆیانەدۆخی کەرکوک بێ ئەندازە ئاڵۆزە، پێویستی بەگرنگی دەسەڵاتەکان و رێکخراروەکانی ناوچەکەو نێودەوڵەتی ھەیە، ھەندێک لەچاودێرانی سیاسی پێیان وایە کەرکوک بۆمبێکی تەوقیکراوەبۆ عێراق. 
لە٣ی ئازاری ساڵی ٢٠٠٨ جۆست ھیلترمان بەرێوبەری مەڵبەندی کۆمەڵەی قەیرانە نێودەولەتیەکان لە برۆکسل بابەتێکی نووسی لە بارەی دۆخی کەرکوک، کە نووسیویەتی دوای جەنگی عێراق بەسەکردایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٠٣، کەرکوک وەک بۆمبێکی چێنراوە، زۆرێک لە کوردەکان نەتەوەکانی تر کە گەرانەوە خانووەکانیان یان فرۆشرابوون، یاخود درابوو بە عەرەبە ھاوردەکانی باشووری عێراق، کورد دەیەوێت ئەو دۆخە بگۆڕیت لەگەڵ بە دەستھێنانی دەسەڵاتی تازە، ئەوە حاڵی کەرکوکە لەو کاتەوە، دۆخی کەرکوک لەو روەوە بە بەرمیلێک تەقەمەنی دەچێت، چاوەروانی پشکۆی تەقینەوە دەکات، لەساڵی ٢٠٠٣ تا ئێستا ئەو دۆخە لە زۆر بۆنەدا لەسەر لێواری دەرچوونە لەژێر دەسەڵاتی عێراق، لەساڵی ٢٠٠٧ کاتیک دۆخی کەرکوک تووشی ئاڵۆزی بوو، جەلال تاڵەبانی سەرۆکی پێشووی عێراق توانی سیستەمێکی کەم وێنە لە جۆری خۆی بۆ کەرکوک بەێنێتە پێشەوە، پشکی گونجاوی لە پۆستی حکومی بەھەر سێ لایەنی کورد و تورکمان وعەرەب دا، ئەمەوای کرد تەقینەوەی دۆخەکە دواکەوێت، کە چەند مانگێکە سەری ھەڵداتەوە١٧، لە زۆر بۆنەی تر رێگربووینە لە تەقینەوەی دۆخی کەرکوک دەستوەردانی سێ لایەنی وەک ویلایە تەیەکگرتووەکان و وڵاتانی ناوچەکەو یۆنامی ئاگری قەیرانی ئەو تەقینەوەن، بەڵام زۆرێک پێیان وایە ئەو قەیرانە چەند لایەنی رووبەرووبونەوەی ھەیە، کەھھیچ نیە لە نێوان پێکھاتە جۆراوجۆرەکانی، لەگەڵ ئەوەش ئەو کێشانەی بوویتە ھۆی ئاڵۆزی پێکھاتە ناکۆکەکانی کەرکوک بەشێوەیەکی جدی چارەسەرنەکراوە.
 
ئەو میکانزمانەی سەردەکێشن بۆ پێدادان: 
پێمان وایە مێژووی تێکەڵاوی کەرکوک و سروشتی ئاڵۆز و ئامانجە جیاوازەکانی کۆمەڵە ناکۆکەکانی ئەو شارە دەخوازێت کۆمەڵگای نێودەوڵەتی دەستوەرداتە دۆخی کەرکوک بۆ چەسپاندنی داپەروەری و رێگری کردن لەو ململانێیە بەردەوامە.   
دەستووری عێراقی داوای ئەنجامدانی راپرسی دەکات بۆ دیاریکردنی داھاتووی کەرکوک و ناوچەکانی دەوروبەری کە پێوست بوو لەکۆتایی ساڵی ٢٠٠٧ ئەنجام بدرێت، عەرەب و تورکمان کاریان کرد بۆ دروستکردنی بەربەست لەبەردەم  جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠، کەداوای ئاسایکردنەوی دۆخی کەرکوک و ئەنجامدانی راپرسی دەکات بۆ داھاتووی کەرکوک، سەرکردەکانی پێکھاتە تورکمانی و عەرەبەکان دەسەڵاتدارانی کورد لەکەرکوک تۆمەتبار دەکەن، کە ھەڵساون بەدەستکاریکردنی تۆمارەکان و عەرەبیان دەرکردووە، کوردی دەرەوەی کەرکوکیان ھێناوەتەوە پارێزگای کەرکوک لە پێناو گۆڕینی دیمۆگرافی١٨، بۆیە راپرسی کەرکوک رەتدەکەنەوە بەبێ بوونی ھێزی دەرەکی لە دەرەوەی دەسەڵاتی مەرکەزی لە کەرکوک. 
ھەرچی ولیام ئەندرسون و گاریس ستانسفیلد بە پشتبەستن بە لێکۆڵینەوەی مەیدانی لەکەرکوک، گەیشتوونەتە چارەسێکی مام ناوەند و مەقبوڵ لای سەرجەم لایەنەکان، کەکارێکی گرنگە بۆ داھاتووی ئارامی عێراق، بڕیاری تاکلایەنە لە کەرکوک دەبێتەھۆی شێواندنی ئارامی ھەموو عێراق، پێویستە لایەنی سێیەم بێتە پێشەوە بۆ چارەسەرکردنی ئەو قەیرانە١٩.
ریتشارد ھۆ منبری نووسیویەتی: ئەوەی لەکەرکوک روودەدات دەکرێت داھاتووی عێراقی پێ دیاری بکرێت، لەگەڵ ئەوەی حکومەتی ھەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراقی لەدۆخێکی خراپی ئابووریدان، ناتوانن بە ئاسانی دەستبەرداری کەرکوک بن، سەرچاوەکانی نەفت و غازی کەرکوک شتێک نیە کورد و دەسەڵاتی مەرکەزی بەغدا بەئاسانی دەستبەرداری بن، لەگەڵ ئەوەش کورد ھەوڵ دەدات سود وەربگرێت لە دەستکەوتەکانی جەنگ دژی داعش بۆ چەسپاندنی داواکارییە مێژوویە نشتیمانیەکانی لەکەرکوک. لە٢٢ شوباتی ٢٠١٥ مەسعوود بارزانی رایگەیاند سنووری ئێستای کوردستان بە خوێنێکی گران بەھا چەسپاوە، رێگا بە ھیچ گۆرانکاریەک نادەین لەو سنوورە٢٠.
لەگەڵ ئەوەشدا پارێزگاری کەرکوک لە ھەموو کەس زیاتر شارەزایی لە واقیعی کەرکوک ھەیە، لە رابردوو داوای جێبەجێکردنی بوونی ھەرێمی سەربەخۆی بۆ کەرکوک دەکرد لەچوارچێوەی عێراق، بەلای کەمی بۆ ماوەیەکی دیاریکراو، من لەگەڵ ئەو بۆچوونەی نەجمەدین کەریم ھاوڕام، بەڵام دەبێ لایەنە تورکمانیەکان پاڵپشتی ئەو پێشنیازە بکەن لە ئێستادا، بەڵام ئەو پێشنیارە تەنیا لە ئێستادا  لایەنە تورکمانەکان پاڵپشتی دەکەن، وەک دەردکەوێت پارێزگاری کەرکوک زۆر نیگەرانە لە ھەڵسوکەوتەکانی حکومەتی بەغدا بۆیە لە ئێستادا داوا دەکات کەرکوک بەھەرێمی کوردستان بلکێندرێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا ھێشتا پێویستی چارەسەری نێودەوڵەتی ھەیە، لەپێناو گەیشتن بەچارەسێکی گونجاو لەسەر ئەرزی واقع. بۆ ئەو دەستوەردانە دەرەکیەش ھۆکار زۆرە، بەر لەھەموو شتێک " دەسەڵاتی جێبەجێکردن" کەمادەی ١٤٠ ئاماژەی بۆ کردووە لە دەستووری عێراقی بریتیە لە حکومەتی ئیتیحادی عێراقی، کەئەوەی حکومەتی بەغدا بەرپرسە لە جێبەجێکردنی مادەی ١٤٠ی تایبەت بە کەرکوک، کورد سورە لەسەر ئەوەی لەساڵی ٢٠٠٣ حکومەتەیەک لەدوای یەکەکانی عێراقی ئامادەی جێبەجێکردنی ئەو مادەیە نەبووینە، پابەند نەبووینە بە بەڵێنە دیاریکراوەکانی خۆی لە دەستوور بۆ جێبەجێکردنی ئەو مادەیە، کە لە٣١ ی دیسەمبەری ساڵی ٢٠٠٧ کۆتایی ھاتووە، ھەروەک حکومەتەکان کردتنە بەری ھەر رێکارێکیان پشتگوێ خستووە بۆ جێبەجێکردنی حکومەکانی پەیوەست بەو مادەیە، کە پەیوەستە بە ئاساییکردنەوەی دۆخی کەرکوک گێرانەوەی ناوچە دابڕیندراوەکانی غەیرە عەرەب لەکەرکوک، ھیچ ئاسۆیەکی روون نیە لە حکومەتی ئێستا توانای جێبەجێکردنی ئەو مادەیەی ھەبێت، یاخود ئامادەبێت بۆ جێبەجێکردنی، نوێنەرانی کورد پێیان وایە مادەی ١٤٠ گۆڕاوە بۆ پێشنیاز، لە قانوونی تایبەتی عێراق کە لەساڵی ٢٠٠٣ دەسەڵاتی کاتی لەعێراق دەریکرد، لەبەندێکی فەرعی ٢ (ب) ھاتبووە: ئەگەر ئەنجومەنی سەرۆکایەتی نەگەیشتە رێکەوتنێکی کۆدەنگی لە سەر کۆمەڵیک پێشنیار، بەکۆدەنگی داوەرێکی بێلایەن دیاری دەکەن بۆ چاوپێداخشانەوەی ئەو پرسە پێشکەشکردنی پێشنیار، لە کاتی نەگەیشتنە یەکدەنگی ئەنجومەنی سەرۆکایەتی، داوا لەئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان  دەکرێت کەسێکی نێودەوڵەتی دیار دەکرێت بۆ ئەوەی ببێت بە دادوەر. 
لە ساڵی ٢٠٠٨ نێچرڤان بارزانی سەرۆکی حکومەتی ھەریمی کودرستان ئامادەیی خۆی دەربڕی قانوونێکی تایبەت بەکەرکوک دابنرێ لەھەرێمی کوردستان٢١، وەک دەردەکەوێت جەلال تاڵەبانی سەرۆکی ئەوکاتی عێراقی و سکرتێری یەکێتی نشتیمانی کوردستان ھەنگاوی تری گرۆتەبەر لە میانەی پێشنیاری ئەوەی کە لەکەرکوک ئیدارەیەکی کاتی دروست بکرێت، وەک ئەوەی لە برۆکسل لە بەلچیکا ھەبوو، لەقۆناغی داھاتووش چارەسەری پرسی کەرکوک بکرێت، پاشان لە رێگایی لێکتێگەیشتن و رێکەوتنی نشتیمانی پەیوەست بەمادەی ١٤٠ ئەنجام بدرێت، بەو پێیە ناوچەیەک لە پایتەختی برۆکسل ھەریەک لەکۆمەڵگای فەرنسی و فلمنکیە لەخۆ دەگرێت، ناوچەیە ئیتیحادی جیاوازە لە بەلچیکا لەو رووەوەی چەند پێکھاتەیەکی تێدا دەژیت پێکەوە لەگەڵ پارێزگای فەلاندەرز بە (فلیمنکی قسەدەکەن) و ئۆلۆنیا بە(فەرەنسی قسەدەکەن) لەگەڵ ئەوەی لەرووی جوگرافی پێش فلاندەزرە، تەنھا ئەوەندە ھەیەلەلایەنی کاری دەزگایی جیاوازە لەو، رێکاری دیاریکراو گیراوەتەبەر بۆ پارێزگاری کردن لەرۆشنبیری و زمان مافی ھەردوو تائیفیە لەبەر چاوگیراوە٢٢. ساڵی ٢٠١١ ئەیاد عەلاوی کەسایەتی سیاسی عێراقی و سەرۆکی کوتلەی عێراقی داوای دانانی دۆخێکی تایبەتی بۆ کەرکوک کرد کە لەژێر دەسەڵاتی بەغدا بێت بەڵام دەسەڵاتی خۆجێی زیاد بکرێت٢٣. 
کۆتا پێشنیاز نێردەی یۆنامی بوو لە راپۆرتی کۆتایی خۆی کە لەمانگی نیسانی ساڵی ٢٠٠٩ بۆ دەسەڵاتدارانی عێراقی کە زنجیرەیەک پێشنیاز بوو بۆ کەرکوک، یەکێک لەوانە کەرکوک وەک ناوچەیەکی جیاواز، یاخود نمونەی دابندرێت کە"پێوەندی دوولایەنە" بوو لەو رووەوەی ھەریەک لە حکومەتی ھەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندی عێراق ھەندێک دەسەڵاتیان ھەبێت لەسەر کەرکوک و رۆڵی خۆیان ببینن لەبەرێوبردنی ئەو شارە٢٤.
لەکاتی پێداچوونەوە بەو پلانانە بۆ دۆخی کەرکوک لە داھاتوو گران نیە تێبینی ئەوە بکرێت کەرکوک پێویستی بە سیستەمێکی تایبەت بەخۆی ھەیە، کە ناکرێ ئەو بچەسپێندرێت تەنیا بە وازھێنان و جێبەجێکردنی ئەوانەی لەسەری ھاودەنگن بەشێوەیەکی گشتی، بەر لەوەی ھەر بژاردەیەک بخەنە بەرنامە بۆ جێبەجێکردن پێویستە رەچاوی نەخشەی سیاسی و سەربازی ھێزە باڵا دەستەکانی کەرکوک بکەین، حکومەتی عێراقی نەیشاردۆتەوە ھەوڵی گێرانەوەی ناوچە جێناکۆکەکانی نێوان بەغدا و ھەرێمی کوردستان دەدات بۆ ژێر دەسەڵاتی خۆی دوای جەنگی موسڵ.
وەک دەردەکەوێت لایەنە کوردیەکان ئامادەی کشانەوە نیە لەیەک بستەزەوی ئەو ناوچانە، ھەردوولا ئامادەی ھیچ تەنازولێک نین، ھەردوولا نیەتیان ھەیە ئەگەر پێویستی کرد ئەو کارە بەچەک یەکلا بکەنەوە، بۆیە رووبەرووبوونەوەی سەربازی نێوان بەغدا و ھەولێر چاوەڕوانکردنێکی مەعقوڵە، لە حاڵەتی رووبەرووبوونەوەی سەربازی تورکیا و ھاوپەیمانی رۆژئاوای دژی داعش پاڵپشتی کورد دەکەن و بەرژەوەندی کورد دەبن، چونکە ئێران باڵادەستە بەسەر جومگەکانی ھێزی بەغدا، بۆیە چاوەروانکراوە ھێزەکانی حکومەتی ناوەند لەلایەن ئێرانەوە چەکدار بکرێن، بەو پێیەی ئێران دەستێکی باڵای دەبێت لەھەر رووبەرووبوونەوەیەکی سەربازی لەگەڵ کورد، چونکە ھێزە سیاسیەکانی ھەرێمی کوردستان لە دۆخێکی پەرتەوازەیی دەژین، ھیچ چەکدارکردنیکی ھاوشێوەی حکومەتی ناوەندی نیە، ئەوە یارمەتی دەردەبێت بۆ گیکردنی چەنگی ئێران لە ھەر پێگەیەکی عێراق لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی عێراقی بێت، ھەروەھا دانانی شارێکی دەوڵەمەدنی بەنەوت و غاز لەگەڵ بوونی ژمارەیەک دانیشتووانی تورکمانن. 

بژاردەکانی سیاسەتی تورکیا لەکەرکوک: 
بە نیسبەتی تورکیا دۆخی کەرکوک و ئاسایشی تورکیا لە ھەرێمی کوردستان پەیوەستە بەئامانجی گشتی سیاسەتی تورکیا لەعێراق، سەرکردەکانی تورکیا ھەست بە دڵەڕاوکێ دەکەن کەدۆخی عێراق ئارام نەبێتەوەو ھەڵوەشێتەوە، سەر بکێشێت بۆ قۆستنەوەی ھەل لە لایەن پارتی کرێکارانی کوردستان بۆ فراوانکردنی نفوزی خۆی لەھەرێمی کوردستان، لەو ساڵانەی رابردوو تورکیا بەرژەوەندی ئابوری و ئەمنی لەھەرێمی کوردستان بە دەستھێناوە، بارزانی لایەنیکی سەرەکیە بۆ بەرەنگاربوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان، لەگەڵ ئەوەش حکومەتی ھەرێمی کوردستان ھێزێکی گرنگە لەھاوکێشە سیاسیە تازەکانی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست، لەگەڵ ئەوەش تورکیا بەرژەوەندی گەورەی ئابووری ھەیە لەھەرێمی کوردستان بە تایبەت لەوزەدا. 
بۆیە پێویستە ھاوسەنگی رابگیرێت لە نێوان فاکتەری تورکمان و ئامانجی ھێزە سیاسیەکانی بۆ تورکیا لەعێراق. شایەنی باسە ساڵی ٢٠٠٥ بەر لە دەرکەوتنی ئەنجامەکانی ھەڵبژاردنەکان لە عێراق، پارێزگاری لەبەرژەوەندیەکانی تورکمان گرنگترین ئامانجە سیاسیەکانی تورکیا بوو لە عێراق، بەڵام کاتێک دەرکەوت نفوزی حزبە تورکمانیەکان زێدەرەوی تێدا کراوە لە ناوەندە رەسمیەکانی تورکیا، بۆ تورکیا پێویستی بە چاوگێرانەوە ھەبوو بەو سیاسەتە، لەو بەروارە بە دواوە تورکمان بووە فاکتەرێک لە سیاسەتی تورکیا لە عێراق، نەک تاکە ئامانجی سیاسی تورکیا لەعێراق ٢٥، بریار بەدەستانی تورکیا قەناعەتیان ھێنا کە مانەوەی عێراق وەک کیانێکی یەکگرتوو زامن نیە، بۆیە ئەو قەناعەتە بۆ تورکیا دروستبوو کە دژی بەشداری تورکمان نەبێت لە ئیدارەیەکی کوردی، ئەگەر کەرکوکیش لکێندرا، بەڵام پێویستە ھەوڵبدرێت زمانەت لەو ئیدارەیە وەربگیرێت، بە مەرجی پاراستنی سنوورەکان لە ھەڕەشەکانی پارتی کرێکرانی کوردستان٢٦، لەگەڵ ئەوەش فاکتەری تورکمان ھھەندێک لایەنی نشتیمانی ھەیە ناکرێک پشتگوێ بخرێ لە سیاسەتی دەرەوەی تورکیا، 
پرسی کەرکوک پرسێکی گرنگ بووە بۆ تورکیا لە سەرەتای پێکەێنانی میساقی میلی لەساڵی ١٩٢٠ تا ئێستاش بەشێکە لە ھۆشیاری نشتیمانی تورکی، تورکیا پرسی بەکوردکردنی شاری کەرکوک وەک پرسێکی جدی وەرگرتووە، لەساڵی ٢٠٠٥ وەزارەتی دەرەوەی تورکیا ڕاپۆرتێکی بەرزکردەوە بۆ کۆفی عەنان داوای لێ کردبوو وەک ئەمینداری نەتەوەیەکگرتووکان ھەڵسێ بەرێگریکردن لە کورد لەو ھەوڵانەی بۆ سڕینەوەی ناسنامەی تورکمانی ئەوشارە٢٧، بە گوێرەی قسەی بوڵنت ئاراس بیرۆکەی کوردی فەرمانڕەوا لەکەرکوک و باڵادەست بەسەر یەدەگی نەفتی لە ناوەندەی نەتەوەیی تورکیا پرسێکی حەساسە، ئەنجامی ئەوە تورکیا مەترسی ھەیە لە پێشکەتنەکانی ئەو دوایەی کەرکوک و پرسی بەرزکردنەوەی ئاڵای کوردستان لەوشارە٢٨. 
ھەندێک سەرچاوەی کوردی ئەو زمانە توندەی تورکیایان بەکەم گرت لە دژی ھەوڵەکانی حکومکردنی کەرکوک لە لایەن کوردەوە، ئەو لایە نەکوردیانە پێیان وایە ئەو ھەڵوێستە توندانەی تورکیا پەیوەست بوو بە حزبی فەرمانڕەوای تورکیا بۆ بەدەستەێنانی دەنگی بەڵێ لەراپرسی سیستەمی سەرۆکایەتی، کە لەمانگی ئیبریلی رابردوو لە تورکیا ئەنجامدرا٢٩. حکومەتی تورکیا پێی وایە ئەو بەرەوپێشچوونانەی کەرکوک مەترسیداربوو، بە گوێرەی دبلۆماسیەتی تورکی: کەرکوک محوەری عێراقە، سەرئەنجامی کەرکوک سەرئانجامی عێراق دیاریدەکات، ئەستەمە بەبێ کەرکوک وێنای عێراق بکرێت٣٠.لەگەڵ  ئەو ھەموو گرژیە ناوخۆیی و رەھەندە ھەرێمیەی پرسی کەرکوک، حکومەتی تورکیا تا ئێستا دەکرێت بە پەیڕەوکردنی سیاسەتی دەستوەرنەدانی راستەوخۆ وەسف بکرێت و پشتی بە مەسعوود بارزانی بەستووە لە یەکلاکردنەوەی پرسی کەرکوک.
بریار بە دەستانی تورکیا پێیان وایە بەرژەوەندیەکانیان لە عێراق لەرێگا بەرقەراربوونی ئارامی و پاراستنی یەکپارچەی ئەو وڵاتە بەدەست دێت و پێویستە تورکیا سوربێت لە سەر بێلایەنی. لە بارەی بۆچوونی تورکەکان لەسەر کاری یەکلایەنە لەتورکیا ئیبراھیم کاڵن وتەبێژی سەرۆکایەتی تورکیا  رایگەیاند وەک تورکیا پێمان وایە پرسی ڕاپرسی و سەربەخۆیی کوردستان لەو قۆناغە ناسکە ھەڵەیە، ئێمەئەو پرسە لەو ساتە پڕ مەترسیدارانەی ئێستا لە ناوچە کەرەت دەکەینەوە، ھرەوەک ھۆشداریشدا لە سەر پاراستنی سەلامەتی ھەرێمایەتی لەعێراق، ئاماژەی بەوەش کرد جیابوونەوە لەعێراق بەگوێرەی ئایین و نەتەوە تەنەا شوێنەواری نێگەتیڤی لەسەر عێراق نابێت، بەڵکو کاریگەری دەبێت بۆ ناوچەکەش، دواجار ەەموویان باجی ئەو ھەنگاوەدەدەن٣١.   
ھەڵوێستی ئێستای ئێران و کاریگەری بەردەوامی لەسەر سیستەمی سیاسی لەعێراق وادەکات ھە ندێک بژاردەی دیاریکراوبۆ عەرەبی سونەو کورد و تورکمان جێ بەێڵێت.  
ئەو ئاراستەی باڵا دەستە لەکورد و عەرەب جگە لەشیعە، ئەوەیە بەدوای رێکخستنەوەی نوێ دەگەڕین بۆ پێوەندی دەسەڵات لەگەڵ ئەو سیستەمی کە لەبەغدا باڵادەستە بەسەرییەوە، سوربوونی بارزانی لەسەر ڕاپرسی لەکوردستان رەنگدانەوەی ئەو واقیعەیە. رێژەیەکی گەورە لە سەرکردەکانی عەرەبی سوونە بەھەمان شێوە بیر دەکەنەوە. لە بەرژەوەندی تورکیادایە ھەوڵ بدات پاڵپشتی نێودەوڵەتی بەدەست بێنێت بۆ کۆنگریەکی نێودەوڵەتی لەسەر عێراق بۆ لێکۆڵینەوە لە رێکەوتنێکی تازە لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات لەپێناو چەسپاندنی ئاشتی بەردەوام لە عێراق. زاڵمالی خەلیل زاد باڵیۆزی پێشووی ئەمریکا لە بەغدا ھانی ئەمریکا دەدات بۆ ھاندانی کورد و عەرەبی سوونە کە سیستەمێکی ئیتحادی پێک بێنن، لەگەڵ بەغداش لەسەر سیستەمی کۆنفدڕالی پێکەوە بژین٣٢. ئەو سیستەمە عەرەبی سونەو کورد و تورکمان و ھەندێک ھێزی تر لەخۆ دەگرێت، دەبێتە سیستەمێکی فیدڕالی کوردی عەرەبی سوونی، دەبێتە بەربەستێکیش لەنێوان تورکیا و ئەو ناوچەیەی ئێران باڵادەستە بەسەریەوە لە عێراق، ئەو سیستەمە سوونیەــ کوردە لەناوچەکە دەبێتە بڕواپێکراوی تورکیا لەزۆر لایەن خزمەتی بەرژەوەندی تورکیا ئەمنی و ئابووری تورکیا دەکات.  
سەرەڕای ئەمەش ئەو سیستەمە ئاسانکاری دەکات بۆ کەم کردنەوەو پەراوێزخستنی سیاسی تورکمان، کە لەسەرەتای دروستبوونی عێراقی تازە٣٣ بەدەستیەوە دەناڵێنن، لەبەرامبەردا تورکیا پاڵپشت و قەبوڵی کیانێکی نوێی کوردی دەکات لەعێراق، داواش لەحکومەتی ھەرێمی کوردستان دەکات بەشێوەیەک لەشێوەکان تورکمان بکات بەھاوبەش لەباکوری عێراق، بەجۆرێکی رێک شێوەیەک لە شێوەکانی سەربەخۆی رۆشنبیری و ئیداری دەدرێتە تورکمان لەکەرکوک و ناوچەکانی تری تێکەڵاو، سەرەرای ئەوەش پێویستە تورکمانەکان مافیان لەدەستووری ھھەرێم ئاماژەپێ بکرێت، لەگەڵ ئەوەش لەھھەولێر نمونەی پێکەوەژیانی کورد و تورکمان بە شێوەیەکی ئاشتیانە ھھەیە، تا ئەندازەیەکی پارێزگاری لەمافی سیاسی و رۆشنبیری تورکمان کراوە٣٤پێویستە ئەوە بەھێز و فراوان بکرێت بۆ ئەوەی سەرجەم پارچەکانی تری تورکمان لەخۆ بگرێت. 
بۆ ئەوەی تورکیا ڕۆلی زیاتر ببینێت پێویستە چارەسەری ئاشتیانە لەکەرکوک بگرێتەبەر، پێویستە ھاوکاری کورد و تورکمان بکات بۆ دروستکردنی متمانە بەیەکتر، پێدانی ھەندێک پۆستی باڵای جێبەجێکردن لە ئیدارەی کەرکوک و حکومەتی ھەرێمی کوردستان بەھەندێک کەسایەتی تورکمان و دیاریکردنی بودجەیەک لە ھەرێمی کوردستان بۆ پاراستنی زمانی رەسمی دووەم  و رۆشنبیری تورکمان، دەبێتە دەرچەیەکی تازە بۆ چارەسەری ھەندێک لەمەترسیەکانی تورکمان، تورکیاش دەبێتە نێوەندگیر لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان و نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ھاوکاری لە عێراق، ئەوەشی پێوەندی بە دواخستنی ڕاپرسی و ھاندانی سەرکردەکانی کوردە بۆ پێدانی متمانە بەتورکمانەکان کە ئەنجامی راپرسی بە جۆرێک نابێت زیان بە مافەکانی تورکمان بگەینێت.

پوختە 
دۆخی کەرکوک بە شێوەیەکی مەترسیدار بەرەو تەقینەوەیەکی چاوڕوانکراو دەچێت، ئەگەری زۆری ھەیە زیان بە بەرژەوەندی ھەموولایەک بگەینێت لەسەرووی ھەموویانەوە ھەرێمی کوردستان.
ئێران تاکە لایەنی سودمەندە لەو گریمانەیە، گریمانەیەکی تر دووباربوونەوەی ململانێی خوێناوی ساڵی ١٩٥٩ لە نێوان تورکمان وکورد ئەگەر ئەو ناکۆکی و شڵەژاویەی ئێستا کەم نەکرێتەوە. گەشەسەندی دۆخێکی خراپ دێنێتە ئاراوە بەنیسبەت تورکیا، چاودێرانی دۆخی عێراق پێیان وایە پێویستە تورکیا ھەوڵەکانی لە سەر ئاستێکی بەرفراوان بخاتە گەڕ لە کاتێکی گونجاودا لە پێناو ھێنانەدی ئارامی و رەواندنەوەی ئەو شڵەژاویە، چاوەروان دەکەن تورکیا کۆنگرەیەکی نێودەوڵەتی ببەستێت بۆ چارەسەکردنی دۆخی کەرکوک، جگە لەوەش تورکیا ھەندێک رێکاری تر بگرێتەبەر بۆ ئەوەی لە دروستکردنەوەی عێراق  لەدوای جەنگی موسڵ کاریگەری ھەبێت.

سەرچاوەکان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ـــ١ Hanna Batatu , The Old Social Classes and the Revolutionary Movements of Iraq: A Study of Iraq's Old Landed and Commercial Classes and of Its Communists, Ba'thists and Free Officers .London . Saqi       Books ٢٠٠٤ .pp. ٩١٤-١٩.
٢ــ غسان شربل ، لحیاە - «کل شی‌و إلا کرکوک»www.alhayat.com/Opinion/Ghassan.../«کل-شی‌و-إلا-کرکوک»٣٠ June ٢٠١٤ 
٣ــ اچوا‌ء علی موچوع تنفیژ المادە ١٤٠ وتنڤیم الاستفتا‌ء فی کرکوک - NRTwww.nrttv.com/Ar/birura-details.aspx?Jimare=٥٥٩٩٤ July ٢٠١٧
٤ Kirkuk governor and Iraqi PM meet to discuss oil revenues, Hawija operation, http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/١٢٠١٢٠١٧Rudaw ١٢ January. ٢٠١٧ 
٥ Kurdish flag is raised in Kirkuk – Rudaw   www.rudaw.net/mobile/english/kurdistan/٢٠٠٣٢٠١٧٦٢٠ Mar ٢٠١٧
٦ Parlemaniaya  refea alam Kurdistan kharq Safir lil dastour http://aynaliraqnews.com/index.php?aa=news&id٢٢=٧٣١١١١٩ March ٢٠١٧
٧ Loaa Adel ,UN agrees to oversee Kurdistan independence referendum: Official ...
www.iraqinews.com/.../un-agrees-oversee-kurdistan-independence-referendum-offici.. ١ April ٢٠١٧
٨ Loaa Adel ,UN agrees to oversee Kurdistan independence referendum: Official ...
www.iraqinews.com/.../un-agrees-oversee-kurdistan-independence-referendum-offici..١ April ٢٠١٧
٩ اقلیم کردستان یرفچ الاستجابە لقرار البرلمان بشڕن کرکوک www.aljazeera.net/.../إقلیم-کردستان-یرفچ الاستجابە-لق...٢ April ٢٠١٧
١٠ Kirkuk council slams parliament vote against raising Kurdish flagwww.thebaghdadpost.com/.../Kirkuk-council-slams-parliament-vote-against-raising-K  ٢ April ٢٠١٧
١١Turkmen political parties reject Kurdistan regional flag in Kirkuk – Kom                                                                 ...https://komnews.com › Regional › Iraq ١٨ March ٢٠١٧٥ March  ٢٠١٧
١٢ الجبھە الترکمانیە تدعو مواگنیھا لرفع العلم الترکمانی فوق منازلھم aletejahtv.org/index.php?news=١٥٦٧٨٣  ٢٥ Mar ٢٠١٧   
١٣ رفع علم کردستان فـی کرکوک- یپیر خلافا بین مکوناتھا www.almadapaper.netal-Mada
March ١٩ ٢٠١٧
١٤Turkey wary of Kurdistan flag in Kirkuk  www.kurdistan٢٤.net/en/news/...٣٠٠٥.../Turkey-wary-of-Kurdistan-flag-in-Kirkuk٢٠ March  ٢٠١٧
١٥ Ankara Opposes Iraqi Kurdish Independence Bid Amid Worries of..
www.worldaffairsjournal.org/.../ankara-opposes-iraqi-kurdish-independence-bid-ami...
Friday, ٣١ March ٢٠١٧
١٦ UNAMI Concerned by Raising Kurdistan Flag in Kirkuk, Cautions ...
reliefweb.int/.../unami-concerned-raising-kurdistan-flag-kirkuk-cautions-against-unila...
Baghdad, ٢١ March ٢٠١٧
١٧ من الژی یملک کرکوک؟ - the Iraqi Turkmen Human Rights Research ...
www.turkmen.nl/١A_soitm/Art.٥-J١٣١١a.pdf ; Kirkuk, Mosul and the ever-changing demographics of Iraq | GulfNews ...
١٨ Crisis in Kirkuk .University of Pennsylvania Press,٢٠٠٩. pp.٢٣-٢٧
١٩" What happens in Kirkuk could determine the future of Iraq "| Public ...
https://www.pri.org/.../what-happens-kirkuk-could-determin ...
١٢ March ٢٠١٧
٢٠ Nechirvan Barzani Expresses Readiness to Share Urban Administration
in Kirkuk,” www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/pdf/٢٧٥.pdf
١ Feb  ٢٠٠٨
٢١ President Talabani: ‘Kirkuk Is an Iraqi Issue,” Al-Ittihad (PUK sponsored), ٣١ May ٢٠١٠
٢٢ Iraq's Disputed Territories - United States Institute of Peace
https://www.usip.org/sites/default/files/resources/PW٦٩.pdf
١ March ٢٠١١
٢٣ Kirkuk in Transition - The Washington Institute for Near East Policy https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus١٠٢.pdf
Iraq's Disputed Territories - United States Institute of Peace
https://www.usip.org/sites/default/files/resources/PW٦٩.pdf
١ March ٢٠١١
٢٤ Mesut Ozcan , Harmonizing Foreign Policy: Turkey, The EU, and the Middle East, Burlington: Ashgate Publishing Company ,٢٠٠٨. Pp.١٤٤-٤٥
٢٥ William Hale , Turkey, US and Iraq, London : SOAS Middle East Issues ,٢٠١٢ ,pp.١٣٥-٣٦
٢٦ Ibid , p,١٤٤
٢٧ Aras, Bulent. Turkey‌s Options (March ١٨, ٢٠٠٦: Media Monitors Network)
http://europe.mediamonitors.net/headlines/turkey_s_options
٢٨" Kirkuk governor speaks on implications of raising Kurdistan flag" - Rudaw
www.rudaw.net/english/kurdistan/٠٧٠٤٢٠١ ٧ April ٢٠١٧
٣٠ Alpogan, Yigit. Turkey: Between the West and the Middle East (January ٣١, ٢٠٠٦ Washington Institute Policy Watch, No:١٠٧٤
٣١ MERVE AYDOĞAN " Turkey expresses disapproval over KRG‌s initiatives toward independence referendum". https://www.dailysabah.com/politics/٢٠١٧/٠٣/٣١/turkey-expresses-disapproval-over-krgs-initiatives-toward-independence-referendum ٣١ March ٢٠١٧
٣٢ " Missy Ryan and Mark Hosenball" Kurds use well-oiled lobbying to plead for help in Washington"
By, http://www.reuters.com/article/us-kurdistan-independence-lobbying-idUSKBN٠G٧٠BS٢٠١٤٠٨٠٧    ٧ August  ٢٠١٧
٣٣ بەو پێیەی کەیەکێکەلەسێ پێکھاتە سەرەکیەکەی عێراق تورکمان سودی کەمتری ەەبووەبۆ ئینگلیز، لەسەرەتای دامەزراندنی عێراق لەکاتی جەنگی جیەانی یەکەم، بوونی تورکمان رەتکرایەو وەک رێکخراوێکی رەسمی لەبغدا بەگوڕیەی سیاسەتی دەوڵەت کە تەعریب بوو ەەموو ھەوڵێک بۆ داخستنی سنووری تورکیا ەەبوو حکومەتی بەغدا و بەریتانیا پارێزگاری لێ دەکرد، بوونی تورکمانەکان بۆچەندین ساڵ پشتگوێ خرا، وەک دەردەکەوێت وەک دەردەکەوێت ئەو سیاسەتەبۆ چەندین ساڵ بەردەوام بوو، تا رووخانی دەسەڵاتی سەدام. 
www.foreignpolicy.org.tr/documents/books/turkomans.pdf. Dış Politika Enstitüsü – Foreign Policy Institute Ankara, ٢٠٠١      
٣٤ نائب رئیس مجلس محافڤە اربیل ازاد کورجی : للترکمان دور مەم فی مجلس ...
www.turkmensani.net/ar-ar/index.php


‌‌‌
7/28/2017 3:57:41 PM
Print Friendly and PDF