راپۆرت

ستراتیجی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی له‌ عیراق؛ له‌نێوان سیستم و بكه‌رانیدا



د. سه‌روه‌ر محه‌مه‌د عه‌بدوڵڵا- مامۆستای زانكۆ و توێژه‌ر

پێشه‌كى
ئیداره‌ی عه‌بادى رایگه‌یاندووه‌ كه‌ له‌ دوای جه‌نگی تیرۆر جه‌نگی گه‌نده‌ڵی ده‌كه‌ین  هه‌روه‌كو ئاماژه‌ی پێداوه‌ كه‌ ئێستا تێچووه‌كه‌ى ئه‌گه‌ر له‌ ئاست تێچووى تیرۆر نه‌بێ ئه‌وه‌ هیچى له‌و كه‌متر نیه‌. چۆن بردنه‌وه‌ى جه‌نگی تیرۆر پێگه‌ و ناوبانگی عێراقی تۆكمه‌ كرد له‌ رووى سیاسیه‌و سه‌ربازییه‌وه‌، جه‌نگی دژه‌گه‌نده‌ڵی گرنگی و بایه‌خێكی ئابوورى به‌ پێگه‌ و ناوبانگی عێراق ده‌دات له‌ سه‌ر ئاستی هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تی. بۆیه‌ ئێستا حكومه‌ته‌كه‌ى عه‌بادی ده‌یه‌وێت ئه‌م پرسه‌ بجوڵێنێت و پێی وایه‌ دوای داعش جه‌نگه‌كه‌ سه‌ختتر ده‌بێت و  جه‌نگ ده‌بیت دژی گه‌نده‌ڵی. ئیداره‌ى عبادی به‌دوای ستراتیژییه‌كی به‌هێز و باشتردا ده‌گه‌ڕێت بۆ رووبه‌روبونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵی. ڕۆژرانه‌ له‌ میدیا عێراقیه‌كانه‌وه‌ ده‌بیستین و ده‌بینین به‌ ملێونان و بگره‌ به‌ ملیارها دۆلار له‌ سه‌رده‌می كابینه‌كانی پێشوودا یان به‌ فیڕۆ ڕۆشتووه‌ یان بۆ حیزبێكی دیاریكراو یان گروپێكی دیاریكر و یان به‌ ته‌نها بنه‌ماڵه‌یه‌ك و كه‌سێك. ئه‌م قسانه‌ بی به‌ڵگه‌ نین به‌ ڵكو له‌لایه‌ن ده‌زگای نه‌زاهه‌و لیژنه‌ى نزاهه‌ له‌ په‌رله‌مان و ره‌قابه‌ى مالی عێراقه‌وه‌ -ئیستا مه‌له‌فه‌كان هه‌ن و له‌به‌ر ده‌ستدان. له‌م ژینگه‌ سیاسی و دابه‌شبووه‌ی عێراقدا ستراتیجیه‌تی عه‌بادی چۆن بێت بۆ ڕوبه‌رووبونه‌وه‌ی پرسی گه‌نده‌ڵی و به‌ده‌ستهێنانی ئه‌نجامێكی باشتر، ئه‌م تویژینه‌وه‌یه‌ هه‌وڵ ده‌دات ئه‌وه‌ بخاته‌ روو كه‌ ستراتیجیه‌تی باشتر بۆ عبادی ئه‌وه‌یه‌: كه‌ شه‌ربێت دژی ئه‌و سیسته‌مه‌ی كه‌ گه‌نده‌ڵی به‌رهمهێناوه‌ نه‌وه‌ك گه‌نده‌ڵكاران، زیاتر له‌وه‌ش، پێویسته‌ عبادی له‌شه‌رى گه‌نده‌ڵیدا به‌ پله‌به‌ند بێت (تدریج) واته‌ هه‌نگاوى بچوك بگرێته‌به‌ر به‌ڵام به‌باشی ئه‌نجامی بدات نه‌وه‌ك شه‌ڕێكی گشتگیر بكات دژی هه‌موو گه‌نده‌ڵی واته‌ هه‌ووى به‌یه‌كه‌وه‌ و له‌ یه‌ك یه‌ك كاتدا. 
  
ئاماژه‌كانی گه‌نده‌ڵی له‌ عێراقدا:
پێش 2003، گه‌نده‌ڵی بیرۆكراسی تاراده‌یه‌كی زۆر سنوردار بوو یان ئه‌گه‌ر هه‌بووبێت رژێمی صدام له‌به‌مبه‌ر گه‌نده‌ڵكاراندا هیچ نه‌رمیه‌كی نه‌ده‌نواند. گه‌نده‌ڵی گه‌وره‌ش ته‌نها له‌ده‌ست گروپێكی بچوكی حیزبی به‌عسی ده‌سه‌ڵاتدار وبگره‌ گروپێك له‌ ئه‌ندامه‌كانی بنه‌ماڵه‌ی صدام بوون. به‌ڵام دوای 2003 ئه‌م شێوازه‌ له‌ گه‌نده‌ڵی گۆڕا بۆ شێوازێكی به‌رفراوان له‌سه‌ر بنه‌مای پشك پشكێنه‌ی حكومه‌ت (المحاصصه‌) و نه‌مانی سنور له‌ نێوان حكومه‌ت و حیزبدا. به‌ شێوه‌یه‌ك گه‌نده‌ڵی تاڕاده‌یه‌ك دیموكره‌تایز بوو له‌سه‌ر بنه‌مای تایفیه‌ت و حیزب و گروپ و شه‌خص. 
كێشه‌ى گه‌نده‌ڵی فراوان دوای 2003 بووه‌ جێگه‌ى سه‌ره‌نجی ده‌سه‌ڵاتی كاتی هاوپه‌یمانان له‌ عێراق و بۆ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵی له‌ هه‌ر وه‌زاره‌تێكدا پشكنه‌رێكی گشتییان دانا كه‌ تایبه‌ته‌ بێت به‌ چاودێری و نوسینی راپۆرت له‌سه‌ر گه‌نده‌ڵی له‌و وه‌زاره‌ته‌دا. له‌ ده‌ره‌وه‌ی حكومه‌ت و په‌رله‌مانیش ده‌سته‌ى نه‌زاهه‌ى عێراق دامه‌زرا بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵی. جگه‌ له‌مانه‌ش ده‌سه‌ڵاتی كاتی هاوپه‌یمانان ئۆفیسێكی تایبه‌تیان دامه‌زراند به‌ ناوى نوسینگه‌ى پشكنه‌رى گشتی تایبه‌ت بۆ سه‌رله‌نوێ بنیاتنانه‌وه‌ى عێراق. ئه‌م ئۆفیسه‌ش له‌لایه‌ن ستێوار بۆین و تیمیكی شاره‌زاوه‌ به‌رێوه‌ده‌برا. له‌گه‌ڵ ئه‌م هه‌مووه‌ ده‌زگا عێراقی و ئه‌مریكیه‌دا بۆ له‌ناوبردنی گه‌نده‌ڵی به‌ڵام تا ئێستا گه‌نده‌ڵی بووه‌ته‌ گرفتی سه‌ره‌كی له‌ عێراقدا. بۆنمونه‌ ستیوارت بۆین وه‌صفی ده‌كات به‌ دووه‌م ئاسته‌نگ كه‌ رووبه‌رووى عێراق  بووه‌ته‌وه‌ له‌ دوای ئه‌من و ئاسایش. به‌ بڕوای ستێوارت بۆین گه‌نده‌ڵی له‌ ملێون دۆلار تێپه‌ریووه‌ بۆ ملیارها دۆلار، هه‌روه‌ها تێچوى گه‌نده‌ڵی بۆ حكومه‌تی عێراق رۆژ به‌رۆژ له‌ هه‌ڵكشاندایه‌. 
راستی و داتاكان له‌سه‌ر گه‌نده‌ڵی له‌ عێراقدا زۆر به‌ربڵاون قابلی شاردنه‌وه‌ نین. بۆنمونه‌ یه‌كیك له‌ ژماره‌ سه‌رسورهینه‌كان له‌لایه‌ وه‌زیری پێشووی نه‌وتی عێراقه‌وه‌ خرایه‌ روو (د.عادل عبدالمهدی) له‌ پرێس كۆنفراسێكدا له‌ 22 ئابی ساڵی 2015 دا ووتی " له‌ ساڵی 2003 تا 2015 عێراق بڕی 850 ملیار داهاتی به‌ ته‌نها له‌ نه‌وته‌وه‌ ده‌ستكه‌وتووه‌، له‌م بڕه‌ 450 ملیار دۆلارى به‌فیڕۆ ڕۆشتووه‌ و نازانین بۆ كوێ ڕۆشتووه‌"(1).زه‌ینه‌ب به‌صری كه‌ په‌رله‌مانتارێكی عێراقه‌ ده‌ڵێت: له‌ ساڵی 2003 ه‌وه‌ له‌ عێراقدا بڕی 312 ملیار دۆلار له‌ داهاتی گشتی دزراوه‌(2). هه‌روه‌ها یه‌كێك له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ عێراقیه‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ گه‌نده‌ڵی دارایی له‌ عێراقدا گه‌شتووه‌ته‌ %25 كۆی هه‌موو داهاتی عێراق(3). له‌ سه‌ره‌تای هاتنه‌ سه‌ركاری عه‌بادیه‌وه‌ ده‌سته‌ى نه‌زاهه‌ی عێراق 118 فایلی گه‌نده‌ڵی ئاراسته‌ى دادگای تایبه‌ت به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ گه‌نده‌ڵی كرد، له‌ كۆى ئه‌و فایلانه‌ 18 یان وه‌زیر و بریكارى وه‌زیر و به‌ڕێوه‌به‌رى گشتی بوون. له‌ مانگی تشرینی دووه‌می ساڵی 2017 دیسان 800 فایلی تری گه‌نده‌ڵی جوڵینراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ى دادگای تایبه‌ت به‌ گه‌نده‌ڵی لێكۆڵینه‌وه‌یان تێدا بكات(4). 
ئه‌گه‌ر بێت و له‌ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا سه‌یری پێگه‌ی عێراق بكه‌ین له‌ ڕووی بوونی شه‌فافیه‌ت له‌ به‌ڕیوه‌بردنی داهاتی گشتی و جۆریه‌تی حوكمرانى، ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ عێراق تۆمارێكی خراپی هه‌یه‌ و به‌شێوه‌یه‌ك به‌یه‌كێك له‌ووڵاته‌ ناشه‌فافه‌كان ئه‌ژمار ده‌كرێت و به‌ دووره‌ له‌ حوكمی چاك. بۆنمونه‌ له‌ رێكخراوی شه‌فافیه‌تی نێوده‌وڵه‌تی ساڵانه‌ پاشكۆ (ئیندێكس)ێك به‌رهه‌م دێنن كه‌ ووڵاته‌كان ڕیز ده‌كات له‌ شه‌فافترین ووڵاته‌وه‌ بۆ ناشه‌فافترین ووڵات. به‌ دوو شێواز ئه‌نجامه‌كان ده‌خاته‌ روو. یه‌كه‌میان ڕیزكردنی ووڵاتان له‌ شه‌فافه‌وه‌ بۆ ناشه‌فاف به‌پێی ئاماژه‌ى مدركاتی گه‌نده‌ڵی، دووه‌م پێدانی پله‌ به‌ ووڵاته‌كه‌. ئه‌گه‌ر سه‌یرى عێراق بكه‌ین ده‌بینین له‌ 2003 له‌ كۆى 133 ووڵات عێراق 117هه‌مین بوو پله‌ی مدركاتی گه‌نده‌ڵی 2.2 بووه‌.(كه‌ 10 باشترین پله‌یه‌ و 0 خراپترینه‌). به‌ڵام ساڵ بۆ ساڵ ناشه‌فافیه‌تی عێراق و پله‌ی مدره‌كاتی گه‌نده‌ڵی به‌ره‌و هه‌ڵكشان چوو به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ 2011 دا له‌ كۆی 182 ووڵات عێراق 178 هه‌مین ووڵات بوو ڕیژه‌ی مدره‌كاتی گه‌نده‌ڵی 1.8 بوو. له‌ ساڵی 2012 گۆرانكاری به‌سه‌ر پله‌ی مدركاتی گه‌نده‌ڵیدا هات به‌شێوه‌یه‌ك به‌ 0 بۆ 100 گۆڕا. كه‌ 100 به‌ شه‌فافترین ووڵات ده‌ستنیشان كراو، 0 به‌ ناشه‌فافترین ووڵات. له‌ 2012 دا له‌ كۆی 174 ووڵات عێراق 169هه‌مین ووڵات بوو هه‌روه‌ها پله‌ی مدره‌كاتی گه‌نده‌ڵی به‌ 18 ده‌ستنیشانكراوه‌. له‌ 2013 له‌ كۆى 175 ووڵات عێراق 171هه‌مین بوو. له‌ ساڵی 2014 له‌ كۆی 174 ووڵاتعێراق 174هه‌مین بوو ڕێژه‌ی مدره‌كاتی گه‌نده‌ڵی بۆ هه‌ردوو ساڵه‌كه‌ 16 پله‌ بووه‌. له‌ سالی 2015 له‌ كۆى 168 ووڵات عێراق پله‌ی 161 وه‌رگرت و پله‌ی مدركاتی گه‌نده‌ڵی 16 بوو. له‌ ساڵی 2016 له‌ كۆى 176 ووڵات عێراق پله‌ی 166 هه‌مین بووه‌، رێژه‌ی مدركاتی گه‌نده‌ڵی 17 بوو(5). له‌م جدوه‌له‌ ژ.1 خواره‌وه‌دا به‌ روونی پله‌به‌ندی و رێژه‌ی مدره‌كاتی گه‌نده‌ڵی ده‌ستنیشانكراون.

یه‌كێكی تر له‌ پێوه‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان بریتیه‌ له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی جۆریه‌تی حوكمدارى كه‌ به‌ كۆمه‌ڵێك پێوه‌ر كه‌ له‌لایه‌ن بانكی نێوده‌وڵه‌تیه‌وه‌ دانراوه‌. ئه‌م پێوه‌رانه‌ش به‌ پێوه‌ره‌كانی حوكمدارى چاك ده‌ستنیشان ده‌كرێن. ئه‌م پێوه‌رانه‌ بریتین له‌ لێپرسینه‌وه‌، جێگریی بارودۆخی سیاسی، به‌هێزی له‌ رێكخستنی حكومه‌ت و به‌جێگه‌یاندنی خزمه‌تگوزاری گشتی، جۆریه‌تی یاسا، سه‌روه‌ریی یاسا و كۆنترۆڵی گه‌نده‌ڵی. بانكی نێوده‌وڵه‌تی به‌ دوو شێوه‌ ووڵاتانی پله‌به‌ند ده‌كات: (1) پله‌به‌ندی له‌ نێوان -2.5 و 2.5+ كه‌ 2.5- به‌ حوكمدارى خراپ ده‌ستنیشانده‌كرێت و 2.5+به‌ حوكمدارى زۆر باش ده‌سنیشان ده‌كرێت. (2) پله‌به‌ندنی به‌رێژه‌ی صه‌دی 0 بۆ 100 ده‌ستنیشان ده‌كرا. كه‌ 0 نیشانه‌ی خراپترین جۆرى حكومرانیه‌ و 100 باشترین جۆرى حكومرانیه‌. له‌ ساڵی 1996-2014. حكومرانی له‌ عێراقدا له‌ نیوان 1.22- و 1.58- ده‌ستنیشان كراوه‌. ئه‌مه‌ش مانای وایه‌ كه‌ حوكمرانی له‌ عێراقدا به‌ خراپترین جۆری حوكمرانی ده‌ست نیشانكراوه‌. له‌ دواى 2003 له‌ بوارى كۆنترۆڵكردنی گه‌نده‌ڵیدا حكومه‌تی عێراق زۆر لاواز بووه‌ كه‌ رێژه‌كه‌ له‌ نێوان 1.46 له‌ ساڵانی 2006-2007-2008 و 7.66 بووه‌ له‌ ساڵی 2012 له‌ ساڵی 2011 7.58. (6)له‌م خشته‌وه‌ ژ.2 خواره‌وه‌دا پله‌به‌ندی حكومرانی عێراق به‌ روونی دیار ده‌كه‌وێت. 

هۆكاری سه‌ره‌كی گه‌نده‌ڵی له‌ عێراقدا 
زۆرێك له‌ شاره‌زایانی عێراق پێیان وایه‌ كه‌ سه‌ره‌كیترین هۆكارى گه‌نده‌ڵی له‌ عێراقدا له‌م ساڵانه‌ی دواییدا بریتیه‌ له‌ دابه‌شكردنی زۆرێك له‌ پۆسته‌ حكومیه‌كان له‌رێگه‌ى ریككه‌وتن له‌ نێوان كوتله‌ سیاسیه‌كاندا ئه‌وه‌ى له‌ كه‌لتورى سیاسی ئێستای عێراقدا پێی ده‌ڵێن به‌شبه‌شی (محاصصه‌). هه‌ندێك پێیان وایه‌ كه‌ محاصصه‌ بووه‌ته‌ هۆكارى سه‌ره‌كیبه‌ نورماڵكردنی گه‌نده‌ڵی له‌ زۆرێك له‌ دامه‌زراوه‌كانی عێراقدا. كاریگه‌رى ئه‌م دۆخه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ره‌نگه‌ بووبێته‌ باجێك كه‌ پێویسته‌ بدرێت بۆ ئه‌وه‌ى گروپه‌كان پێكه‌وه‌ بتوانن له‌ حكومه‌تدا بمێنێته‌وه‌ وه‌ك خۆیان ده‌ڵێن هاوبه‌شی له‌ حكومدا، به‌ڵام به‌ گه‌نده‌ڵیه‌كی به‌رده‌وامه‌وه‌. هه‌ندێكی تر بڕوایان وایه‌ كه‌ گروپه‌ سیاسیه‌كان یاری به‌ دیموكراسی ته‌وافقیه‌ه‌وه‌ ده‌كه‌ن بۆ به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ تایبه‌تیه‌كانی خۆیان. له‌ رووی تێوه‌ریه‌وه‌ دابه‌شكردنی پۆسته‌كان له‌ نێوان سێ پێكهاته‌ى سه‌ره‌كی دا ده‌بێت، به‌ڵام له‌ رووى پراكتیكیه‌وه‌ گروپه‌سیاسیه‌كان دیموكراسی ته‌وافقی به‌كار ده‌هێنن بۆ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان و له‌ راگه‌یاندندا به‌ شێوه‌یه‌كی خۆیان نیشان ده‌ده‌ن كه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی پێكهاته‌كه‌یان كار ده‌كه‌ن و سۆزو عاتفه‌یان راده‌كێشن. لێره‌دا ده‌توانین بڵێن كه‌ محاصصه‌ بووه‌ته‌ هۆى له‌بار بردنی دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ت و له‌ جێی ئه‌و، گروپه‌ سیاسیه‌كان دامه‌زاوه‌كانیان به‌ سیاسی كردووه‌ ڕۆڵێكی ئه‌و تۆ بۆ ده‌ستور و پرۆسه‌ى سیاسی نه‌ماوه‌ته‌وه‌ له‌ عێراقدا. جۆن مۆران براوى وایه‌ پرۆسه‌ى دیموكراسی مانایه‌كی ئه‌وتۆى نامێنێت كاتێك گروپه‌سیاسیه‌كان هیچ حسابێكی ئه‌وتۆ بۆ لایه‌نی ده‌ستورى و یاسای پرۆسه‌كه‌ ناكه‌ن به‌تایبه‌تی كاتێك گروپه‌سیاسیه‌كان ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ دابه‌شكردنی پۆسته‌ ئیداری و كارگێریه‌كان و به‌ رێككه‌وتنێكی سیاسی له‌ نێوان خۆیاندا به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ زۆربه‌ی هێزه‌كان پشكیان له‌ حكومه‌تدا هه‌بێت دوای ناوی ده‌نێن ته‌وافق له‌ نێوان پێكهاته‌كه‌ندا. به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌مه‌ رێككه‌وتنێكی نوخبه‌یه‌ و وه‌ك مۆران ناوی ده‌نێت سیاسه‌تی ره‌ش(7). كه‌ گروپه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ى ره‌سمیه‌ت و یاسا و ده‌ستور كۆكن له‌سه‌رى. ده‌بینین عێراق باشترین نمونه‌ى ئه‌م جۆره‌ له‌ سیاسه‌تی ره‌شه‌ كاتێك گروپه‌كان صیغه‌یه‌كی قانوونی ده‌ده‌ن به‌ به‌ پرۆسه‌ى دابه‌شكردنه‌كه‌یان بۆ شه‌رعیه‌تدان بۆ چوونه‌ناو حكومه‌ت و پێدانی شێوه‌یه‌ك له‌ دیموكراسی شكلی و ته‌وافقی به‌ڵام له‌ راستیدا محاصصه‌یه‌كی ته‌واوه‌ له‌ نێوان گروپێك له‌ نوخبه‌ى سیاسیدا. 
سیسته‌می محاصصه‌ له‌ عێراقدا سێ بواری سه‌ره‌كی ره‌خساندووه‌ بۆ چه‌ند جۆرێكی له‌ گه‌نده‌ڵی مه‌ترسیدار كه‌ ره‌نگه‌ نمونه‌یان نه‌بێت ته‌نانه‌ت له‌ ووڵاته‌ زۆر گه‌نده‌ڵكانیشدا، كه‌ ده‌تونین دابه‌شیان بكه‌ین به‌ : سیاسی و ئابوورى و یاسایی. له‌ رووی سیاسیه‌وه‌، محاصصه‌ ئاسانكارى كردوه‌ بۆ گروپێك له‌ نوخبه‌ و كه‌سه‌ نزیكه‌كانیان بۆ چوونه‌ ناو حكومه‌تو زۆرێك له‌ كاره‌ گرنگه‌ حكومیه‌كان بده‌نه‌ ده‌ست كه‌سه‌ نزیكه‌كانی خۆیان به‌تایبه‌ت ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ له‌ حیزبدا به‌ته‌واوه‌تی پشگیریی مانه‌وه‌یان ده‌كه‌ن له‌ ده‌سه‌ڵاتدا. له‌ ماوه‌ى مانه‌وه‌یان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا زۆرێك له‌ سه‌ركرده‌كان هه‌ڵده‌ستن به‌ ته‌رخانكردنی زۆریك له‌ موڵكی گشتی و ئمتیازات به‌خشینه‌وه‌ و دابینكردنی زه‌وی له‌ شوینی گرنگ و بازرگانیه‌كاندا به‌سه‌ر كه‌سه‌ نزیكه‌كانی خۆیاندا. تا وای لێدێت هه‌موو گروپه‌كان به‌و شێوه‌یه‌ بیر ده‌كه‌نه‌وه‌. به‌م شێوه‌یه‌ هه‌ر گروپه‌و له‌ كێبه‌ركێ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تردا هه‌ڵساون به‌ داگیر كردنی وه‌زاره‌ته‌ خكومیه‌كان. واته‌ له‌سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌ ده‌بێت كه‌سه‌ نزیكه‌كانی خۆیی و گروپه‌كه‌ی خۆی پاداشت بكات به‌ پێدانی كارى حكومی، موڵكی گشتی، ئمتیازاتی حوكمی. واته‌ ئه‌و كه‌سه‌ى كه‌ ده‌چێته‌ ناوحكومه‌ت ده‌بێت به‌ نوێنه‌رى حیزبه‌كه‌ى خۆى له‌ حكومه‌تدا. كه‌ ئه‌مه‌ له‌ دوای 2003 بووه‌ شێوه‌یه‌كی نوێ له‌ حوكمرانی له‌ عێراقدا، به‌ شێوه‌یه‌ك هه‌ندێكیان به‌ كاریگه‌رى فاكته‌رى ئه‌مریكی نه‌بوایه‌ به‌ ئاسانی ده‌ستبه‌رداری پۆسته‌كه‌یان نه‌ده‌بوون، چونكه‌ پێیان وابوو ئه‌جێندای خۆیان كۆتایی نه‌هاتووه‌.
له‌ رووی ئابووریه‌وه‌، له‌ ئه‌نجامی رێككه‌وتن به‌ دابه‌شكردنی پۆسته‌كان به‌ محاصصاتی حیزبی گروپه‌ سیاسیه‌كان توانیان ده‌ستیان بگات به‌ ماڵ و سامانی گشتی و ده‌وڵه‌مه‌ند بوون له‌سه‌ر حسابی سامانی نه‌وت. دواتر به‌مه‌شه‌وه‌ نه‌وه‌ستان و ده‌ستیانكرد به‌ قۆرخكردنی بازاڕ و دروستكردنی نه‌ك یه‌ك كۆمپانیا و دوو به‌ ڵكو گروپی كۆمپانیاكان. ئه‌م شێوازه‌ش له‌ داگیركردن بازرگانی و بازار وای لێهات ئه‌گه‌ هاووڵاتیه‌كی ئاسایی شمه‌كێك بكرێت به‌ هه‌ر مه‌بلغێك به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ بڕێك قازانج بۆ كه‌سه‌سیاسیه‌كان ده‌چێت كه‌ خاوه‌نی كۆمپانیاكه‌ن. هه‌روه‌ها ئاراسته‌كردنی پرۆژه‌گشتیه‌كان بۆ ئه‌و كه‌س و كۆمپانیانیه‌ى كه‌ له‌ خۆیانه‌وه‌ نزیكن.جگه‌ له‌مه‌ش كه‌سانی خاوه‌ن بازرگان و پرۆژه‌و كارگه‌كانیان ناچار كردووه‌ كه‌ پشكیان هه‌بێت له‌ كاره‌كانیادا، ئه‌ویش به‌ كۆسپ خستنه‌به‌رده‌میان و كێشه‌ بۆ دروستكردنیان له‌ داموده‌زگا حكومیه‌كاندا. تا وایلێهات كه‌سانی زۆر خواروه‌ى حیزبه‌كانیش خه‌ریكی ئه‌م داگیركارییه‌ بوون. بۆیه‌ ده‌بینین كه‌سه‌ سیاسیه‌كان ئێستا زۆر ده‌وڵه‌مه‌ندن ته‌نانه‌ت سه‌روه‌ت و سامانیان زۆره‌ ته‌نانه‌ت بوونه‌ته‌ خاوه‌ن دیجیتاڵ میدیا و چه‌ندین ته‌له‌فزیونی ئاسامانی و رادیۆ و گۆڤار و هتد به‌به‌رزترین ته‌كنۆلۆجیایی سه‌رده‌م. 
له‌رووى یاساییه‌وه‌، سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كان ده‌توان خۆیان بپارێزن له‌ دادگایی كردن و به‌دواداچوونی قه‌زایی. له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌رێگه‌ى محاصصه‌وه‌ دادوه‌ران و داواكاره‌ گشتیه‌كان ئێستا بێ لایه‌ن نین، ته‌نانه‌ت سه‌رۆكی ده‌سته‌ سه‌ربه‌خۆكانیش ئه‌بێت و مه‌رجیشه‌ سه‌ربه‌ گروپه‌سیاسیه‌كان بن! واته‌ به‌ محاصصه‌ دابه‌شبكرێن. سه‌یری ده‌سته‌ی نه‌زاهه‌ بكه‌ له‌ عێراقدا یه‌كه‌م سه‌رۆكی حاكمێكی بی لایه‌ن بوو هه‌ر زوو هه‌ڵ هات بۆ ئه‌مریكا، دووه‌م سه‌رۆك كتێبێكی نوسیًوه‌ له‌ سه‌ر محاصصاتی گه‌نده‌ڵی و هه‌رزوو ده‌ستیان پێ له‌كار كێشایه‌وه‌، سیێه‌م هه‌ڵهاتوه‌ و له‌ هه‌ولێر ده‌ژی، تا ئه‌و كه‌سه‌ سه‌ربه‌ كوتله‌ی به‌هێز نه‌بێ و چاوپۆشی له‌ قه‌زییه‌ گه‌وره‌كان نه‌كات هیچ بوارێكی پێ ناده‌ن. ئێستا ئه‌م ده‌ستانه‌ به‌ دوای ئه‌و فه‌مانبه‌ر و سیاسییانه‌وه‌ن  كه‌ هیچ پشتگیرییه‌كیان نیه‌ و واته‌ به‌ دوای گه‌نده‌ڵیه‌ لاوه‌كیه‌كانه‌وه‌ن. 
بۆیه‌ ده‌بێت دان به‌راستیه‌دا بنین كه‌ مه‌سه‌له‌ی محصصاتی تایفی و حیزبی به‌ فاكته‌رى بنه‌ره‌تی داده‌نرێت بۆ ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی گه‌نده‌ڵی. ئه‌م جۆرانه‌ی گه‌نده‌ڵی كه‌ دروست بووه‌ له‌ بنه‌ره‌تدا به‌ هۆی په‌یره‌كردنی محاصصاتی حیزبیه‌وه‌ بووه‌. وادیاره‌ ئه‌م شێوازانه‌ى گه‌نده‌ڵی تایبه‌تن به‌ عێراق له‌ دوای 2003 ه‌و پێناچێت ئێستا ووڵاتێكی تر هه‌بێت له‌ ناوچه‌كه‌دا به‌م شێوه‌یه‌ گه‌نده‌ڵی تێوه‌ ئاڵا بێت. بۆیه‌ هه‌ر ده‌ست پێشخه‌رییه‌ك له‌ لایه‌ن عبادیه‌وه‌ بكرێت بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ى ئه‌م شێوازانه‌ى گه‌نده‌ڵی ئه‌وه‌ ده‌بێت بیر له‌ له‌ناوبردنی هۆكاره‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ى بكرێته‌وه‌ كه‌ محاصصاته‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ى تێبینی ده‌كرێت هیوایه‌كی زۆر كه‌م هه‌یه‌ بۆ گۆرینی ئه‌م جۆره‌ له‌ حكومرانی چونكه‌ گروپه‌ جیاوازه‌كان له‌ عێراقدا هیچ ئاماده‌یه‌كیان تێدا نیه‌ بۆ ده‌ستبه‌ردار بوون له‌ له‌ په‌رژه‌وه‌ندیه‌ حیزبی و ده‌ستكه‌وته‌ سیاسی و ئابووریه‌ته‌سكه‌كانیان. هه‌میشه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن بارودۆخه‌كه‌ به‌ره‌و ئاقارێك نه‌روات كه‌ ئه‌مه‌ی ئێستا له‌ ده‌ست بده‌ن. ئه‌گه‌ر بێت و هه‌وڵێك هه‌بێت بۆ هه‌ڵه‌وه‌شاندنه‌وه‌ى سیسته‌می محاصصه‌ ئه‌وه‌ ره‌نگه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی خوێناوى بێت. ئه‌و كاته‌ ده‌بێت بزانین ره‌نگه‌ باجی ریفۆرمه‌كه‌ قورستر بێت له‌ قازانجه‌ پێشبینی كراوه‌كه‌ى.

چی بكرێت بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵی ؟ 
ڕیگه‌ى عه‌مه‌لی وبه‌همدار بۆ له‌ نبڕكردنی گه‌نده‌ڵی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر لایه‌نێكی دیاریكراو له‌ ریفرۆم بكرێته‌وه‌ نه‌وه‌ك ریفۆرمێكی گشتی و له‌یه‌ك كاتدا. به‌پێی مایكڵ جونسون له‌ ووڵاتانی راگوزه‌ر و پۆست مململانێ دا پێویسته‌ له‌كاتی ئه‌نجامدانی ریفۆرمدا ئینتقائی بین، جۆنسون بروای وایه‌ ده‌بێت به‌ بچوك ده‌ست پێ بكه‌ین به‌ڵام به‌ باشی ئه‌نجامی بده‌ین، هه‌ندێ ستراتیج هه‌ڵبژێرین كه‌ به‌ شیوه‌یه‌كی روون ئامانجه‌كانی خۆمان بپێكین له‌ ڕیفۆرمكردنی دامه‌زراوه‌یه‌ك یا سێكته‌رێكی دیاریكراودا، زۆر باشتر له‌وه‌ی زۆر بده‌ینه‌ به‌روو شه‌ری گه‌نده‌لی له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ ده‌ست پێ بكه‌ین(8). هه‌روه‌ها پێویسته‌ جه‌خت له‌سه‌ر گۆرینی سیسته‌مه‌كه‌ بكه‌ین بۆ داهاتوو و لابردنی ئه‌و فاكته‌رانه‌ی بوونه‌ته‌ هۆی ته‌شه‌نه‌سه‌ندی گه‌نده‌ڵیه‌كه‌ نه‌وه‌ك راوه‌دونانی ئه‌وكه‌سانه‌ی كه‌ گه‌نده‌ڵیه‌كه‌یان ئه‌نجامداوه‌. ئێمه‌ لێره‌دا جه‌خت له‌سه‌ر چه‌ند خاڵێك ده‌كه‌ینه‌وه‌:
یه‌كه‌م/ ئاشكراكردنی سامانی گواستراوه‌ و نه‌گواستراوه‌ی كه‌سانی سیاسی و پله‌ باڵا ئیدارییه‌كان پێش ئه‌وه‌ی ده‌سته‌به‌كاربن. پێویسته‌ فۆرمێكی ووردبینی دروستبكرێت به‌شێوه‌یه‌كی وورد ماڵ وموڵكی گواستراوه‌ و نه‌گواستراوه‌ و تۆمار بكرێت و ئایا له‌ پشت هیچ خاوه‌نداریه‌كه‌وه‌ نیه‌ وه‌ك كۆمپانیاو ئۆتیل ... به‌ڵام به‌ ناوی كه‌سێكی نزیك و هاورێ و خێزانه‌كه‌یه‌وه‌ تۆماركرا بێت. گرنگی ئه‌مه‌ كاتێك ده‌بێت كه‌ فۆرمه‌كه‌ له‌ ویبَێكدا دابنرێت بۆ ئه‌وه‌ى هه‌موو كه‌س ئاگادار بێت و له‌لایه‌ن رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و میدیاكانه‌وه‌ زیاتر ووردبینی بكرێت نه‌وه‌ك كه‌سه‌كه‌ فرت و فێڵی كردبێت له‌كاتی تۆماركردندا. ئه‌م ستراتیجیه‌ته‌ له‌ زۆرێك له‌ ووڵاتاندا گیراوه‌ته‌به‌ر و ئه‌گه‌ر بێت و له‌ عێراقیشدا بگیرێته‌به‌ر ره‌نگه‌ تاراده‌یه‌ك سه‌ركه‌وتوو بێت له‌وه‌ى كۆمه‌ڵێك سامانی نهێنی كه‌سه‌ سیاسیه‌كان ئاشكرا بكات. ئه‌گه‌ر له‌ ئێستادا كاریگه‌ری نه‌بێت ئه‌وا له‌ داهاتوودا و له‌كاتی هه‌ڵبژاردنه‌ گشتیه‌كاندا گاریگه‌رى زۆرى له‌سه‌ر رای گشتی ده‌بێت.
دووه‌م/ ئاشته‌وایی سیاسی به‌زوترین كات له‌ نێوان گروپه‌كاندا ئه‌نجامبدرێت. هه‌روه‌ها پێویسته‌ له‌وه‌ش ئاگاداربین كه‌ هه‌ڵبژاردن و دیموكراسی گوچانی سیحری نین بۆ گه‌شتن به‌ دیموكراسی راسته‌قینه‌. به‌ڵكو پێویسته‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردندا كۆمه‌ڵه‌ ئامرازاێكی ناره‌سمی بخه‌ینه‌كار بۆ بڕواهینان به‌ گروپه‌كان كه‌ پێویسته‌ حكومه‌ت و دام و ده‌زگا ره‌سمیه‌كان بێ لایه‌ن بكرێن، واته‌ جیاكردنه‌وه‌ى حكومه‌ت له‌ حیزب و گروپ و تایفیه‌ت و به‌كورتی پێویسته‌ وورده‌ وورده‌ گروپه‌كان ده‌ستبه‌رداری محاصصه‌ ببن. به‌ڵام ده‌بێت له‌و راستیه‌ تێبگه‌ین كه‌ ئه‌م كاره‌ پرۆسێسێكی هێواشه‌و گه‌نده‌ڵی ناتوانرێت له‌ سه‌ره‌تادا بنه‌بڕ بكرێت. گه‌نده‌ڵی كاتێك كۆتایی دێت كه‌ گروپه‌كان پێكه‌ بڕیارى كۆتا بده‌ن كه‌ حكومه‌ت به‌ محاصصه‌ دروست نه‌بێت به‌ڵكو به‌ ته‌وافق پۆسته‌ باڵاكان ده‌ست نیشان بكرێت بۆ سێ پێكهاته‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ ئه‌م پۆسته‌ باڵایانه‌ تا پله‌ی وه‌زیر بڕوات به‌ڵام نه‌گاته‌ به‌رێوه‌به‌رى گشتی و خوارتر.
سێیه‌م/ لێبورده‌ییه‌كی كاتی پێویسته‌ بۆ ئه‌وكه‌سانه‌ى كه‌ تۆمه‌تبارن به‌گه‌نده‌ڵی له‌م كاته‌ى ئێستادا ناتوانرێت ببرێنه‌ به‌رده‌م دادگا و لێپێچینه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ بكرێت. ئه‌م جۆره‌ له‌ لێبورده‌یی كاتی له‌ ووڵاتانی وه‌ك هۆنك كۆنگ كاری پێكراوه‌ و سه‌ركه‌وتوو بووه‌. ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌وژمی دژه‌گه‌نده‌ڵی كاردانه‌وه‌ى توندی لێنه‌كه‌وێته‌و و هه‌روه‌ها قه‌ناعه‌ت پێكردنی نوخبه‌به‌ش بۆ ئه‌وه‌ى له‌ كاتی ڕیفۆرمدا هه‌ست به‌ ئاسایشی و ئه‌منیه‌تی خۆیان بكه‌ن. به‌ڵام تاكه‌ شتێك كه‌ پێویسته‌ بكرێت له‌ كاتی ڕیفۆرمدا ئه‌ویش نوسینی به‌ڵێننامه‌یه‌ به‌و كه‌سانه‌ى كه‌ لێبووردنی كاتی گرتوونیه‌تیه‌وه‌ بۆ ماوه‌یه‌ك كه‌ دووباره‌ نه‌چنه‌وه‌ ناو گه‌نده‌ڵی. به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م لێبووردنه‌ كێ بگرێته‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تادا؟ ده‌بێت بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی هه‌موو نوخبه‌و سیاسیه‌ گه‌نده‌ڵه‌كان بگرێته‌وه‌ به‌ڵام فایلی گه‌نده‌ڵی نابێت دابخرێت و پێویسته‌ به‌دوادچوونی بۆ بكرێت تا ده‌ركه‌وتنی راستیه‌كان. 
چواره‌م/ له‌ خواره‌وه‌ی گۆمه‌ڵگه‌ پێویسته‌ گۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نی به‌هێز بكرێت بۆ دروستكردنی په‌ستانێكی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌هێز دژی گه‌نده‌ڵكاران. زۆربه‌ى ئه‌زمونی ڕیفۆرمكردن له‌ ئاسیا وای ده‌رده‌خه‌ن كه‌ دروستكردنى دامه‌زراوه‌ی دژه‌گه‌نده‌ڵی و ڕیفۆرمكردنی دامه‌زراوه‌ قه‌زاییه‌كان ئه‌مانه‌ ته‌نها به‌ گۆشه‌یه‌كی ڕیفۆرم داده‌نرێن. گۆرینی سیسته‌می ئابووری سنته‌ر به‌ ئابوورى ئازاد به‌بێ سیسته‌میكی به‌هێزی لێپرسینه‌وه‌ و به‌دواداچوون ته‌نها گه‌نده‌ڵی زیاد ده‌كات. دیموكراسی قوڵ و ته‌واو ره‌نگه‌ محاڵ بێت له‌م بارودۆخه‌ى ئێستای عێراقدا. به‌ڵام گرنگه‌ كه‌ هه‌وڵه‌كان به‌رده‌وام بێت بۆ بنیاتنانی ڕێكخراوه‌ ناحوكمیه‌كان كه‌ ئه‌مه‌ ده‌بێت به‌ پرۆسه‌یه‌كی هێواش بكریـَت. ئێستا ئه‌گه‌ر سه‌یری بارودۆخی ریكخراوه‌ ناحوكمیه‌كان بكه‌ین له‌ عێراق ده‌بینین پشتگیریه‌یكی سیاسی ئه‌وتۆ بۆ ریكخراوه‌ ناحكومیه‌كان نیه‌ تا بتوانن سامان و سه‌روه‌ت و پێشێلكاریه‌كانی به‌رپرسانی سیاسی ئاشكرا بكه‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ژیانیان ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسیه‌وه‌. ئه‌بێ واقعی بین كه‌ بزانین ریفۆرم چۆن و به‌ چ شێوه‌یه‌ك ته‌واو بێت. هه‌روه‌ها چۆن ریفۆرم چۆن وبه‌ چ شێوازێك كار ده‌كات و سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت. به‌ڵام كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مه‌ده‌نی به‌هێز زامنی به‌گه‌ر خستنی توانا و ووزه‌ى تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌. ئه‌م شێوازه‌ له‌ ریفۆرمی كۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نی باشتره‌ له‌ چاوه‌رێ كردنی نوخبه‌ى سیاسی بۆ ئه‌وه‌ى كومه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نیمان بۆ به‌هێز بكات.

دره‌ئه‌نجام
ئه‌و خاڵه‌هاوبه‌شانه‌ى له‌ نێوان ئه‌م چوار ستراتیجه‌یه‌دا هه‌یه‌ جه‌خت له‌ ڕیفۆرمی سیسته‌م ده‌كات و به‌گرتنه‌به‌رى هه‌نگاوى بچوك نه‌وه‌ك شه‌رى گه‌نده‌ڵی به‌گشتی و به‌دوادا چوون و راودوونانانی گه‌نده‌ڵكاران. سزادان و راوه‌دونان بۆ ماوه‌یه‌كی كورت كار ده‌كات. به‌ڵام تاوه‌كو سیسته‌مه‌ نه‌گۆرێت كه‌ گه‌نده‌ڵیه‌كه‌ی زیاد كردوه‌، ئه‌وانه‌ی كه‌ گه‌نده‌ڵیان كردوه‌ به‌ كه‌سانی ترى گه‌نده‌ڵتر ده‌گۆرین چونكه‌ بۆشایی كه‌ و ژینگه‌كه‌ هه‌ر له‌باره‌ بۆ گه‌نده‌ڵی. له‌ كۆتاییدا ده‌توانین بڵێم ستراتیجیه‌ت و چاره‌سه‌رى درێژخایه‌ن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت هۆكارى سه‌ره‌كی له‌ناوببرێت كه‌ بووه‌ته‌ هۆى بڵاو بوونه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵی ئه‌ویش گۆرینی سیسته‌می محاصصاتی كه‌ له‌ دوای 2003 بووه‌ هۆى ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی گه‌نده‌ڵی.

سه‌رچاوه‌كان:
1.عثمان مختار، 2015، الفساد في العراق بالجملة: 90 باباً للسرقة، متوفرة على شبكة االانترنت: https://www.alaraby.co.uk/politics/2015/8/22 (Accessed: 25 November2017.
2.نائبة: مافيات الفساد سرقت 312 مليار دولار من العراق خلال عشر سنوات، متوفرة على شبكة االانترنت:http://www.alsumaria.tv/news/158284/30#(Accessed: 2 February 2017).
3. مركز البحوث والدراسات العراقية، مشكلة النزاهة في العراق / 2008، متوفرة على شبكة االانترنت:
 مرhttp://www.mobdii.org/ArticleDetails.aspx?ID=18 (Accessed: 20 January 2017).
4. احالة 118 مسؤولا بينهم وزراء إلى القضاء بتهم فساد، متوفرة على شبكة االانترنت:
http://n.annabaa.org/news5164 (Accessed: 18 February 2017).
5. Transparency International. http://www.transparency.org/research/cpi/cpi (Accessed: 13 November 2016).
6. World Bank Indicators 1996-2014.http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.aspx#reports (Accessed: 16 November 2016).  
7. Moran, J. (2001) 'Democratic transitions and forms of corruption', Crime, Law and Social Change, 36(4), 379-393.
8. Johnston, M. (2014) Corruption, contention and reform: the power of deep democratization. Cambridge; New York: Cambridge University Press.
David, R. (2010) 'Transitions to clean government: Amnesty as an anticorruption measure', Australian Journal of Political Science, 45(3), pp. 391-406.



‌‌‌
12/28/2017 12:08:08 AM
Print Friendly and PDF
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ