راپۆرت

بەبەڵگەوە مەلامستەفا سەر بە کام دەوڵەت بوو


مەسعود عبدلخالق

لەلایەک دەڵێَن سەر بە (کەی جی بی) سۆڤیەتی بوەو ئەوان شۆڕشیان پێ دروست کردوە، لەلایەکی تر بۆ ئەمریکاو ئیسرائیل، ئینجا ئیران‌و، تەنانەت میسریش، ھەموشی بەڵگەنامەی بۆ ھۆنراوەتەوە
شۆڕشی ئەیلول لەلایەن ئەمریکاو ئیسرائیل‌و رەجعی عەرەب‌و لەژێر ڕێنمایی ڕاستەوخۆی سافاک ئەو شۆڕشە ھەڵگیرسا
مەلا مستەفا: من جلێکی عەسکەری بە پلەی جنراڵیم لە فرۆشگایەکی سەربازی مۆسکۆ کڕی وێنەیەکم پێ گرت ئەو وینەیە کەوتە دەست بەریتانیەکان‌و ئەو پرۆ پاگندەی لێکەوتەوە.

لەو ماوەیە جاریکی تر لە چەندین لاوە دادگایی بۆ میژووی جوڵانەوەی کورد دەکرێتەوەو وای دەردەخەن کە کورد نەچەوساوەتەوەو پێویستی بە شۆرش نەبووە،سەرکردەو شۆرشەکەیان دەستی ئەو لاوئەم لا بووە،لەو دەمەش ھەڵسوکەوتی میراتگرانی ئەو سەرکردانە کاری ئەوەندە ناشرین دەکەن ڕێک دەبنە شاھێدێکی مەجانی ئەو دادگاییە، وەک ویژدان پێویستە راستی لە ناڕاستی جودا بکەینەوە، مەوزوعیەتی توێژینەوەکەشمان بەوە بێلایەن دەبێت، نابێت لە ڕقی ھەڵسوکەوتی میراتگرانی ئەو سەرکردانە وامان لێبکات لە بنەمای (ولا یجرمنکم شنان قوم علی الا تعدلوا) لابدەین. 
کەس لاری نیە توێژینەوە بکرێت لە دیوە نھێنیەکانی بزوتنەوەی کوردو سەرکردەکانی بە تایبەتی مەلا مستەفا، بە پێچەوانەی بەشێک لەوانەی لە کوردستان پێیان دەڵێن (ماستاوچی) کە مەلا مستەفایان کردۆتە بیریارو فەیلەسوف، ئینجا ڕێبازو ڕاڕەوی بۆ دەتاشن، ئەوەش بوختانە ھەروەک بوختانەکانی تری ناحەزانی، بەڵکو بارزانی کەسێکی عاقلمەندو دلسۆز بووە، ڕێبازی ئەویش وەک سەرکردەی ئاینی،نیشتمانیەکانی پێش خۆی بووە، ڕێبازی تایبەتی نیە، ھەوڵدەدەین ڕاستی‌و ناڕاست، بوختان‌و دۆغری لەو ھەموو گۆتە ناکۆکانەی ناحەزانی کورد سەبارەت بە مەلا مستەفاو بزوتنەوەی کورد یەکلا بکەینەوە، لەلایەک دەڵێَن سەر بە (کەی جی بی) سۆڤیەتی بوەو ئەوان شۆڕشیان پێ دروست کردوە، لەلایەکی تر بۆ ئەمریکاو ئیسرائیل، ئینجا ئیران‌و، تەنانەت میسریش، ھەموشی بەڵگەنامەی بۆ ھۆنراوەتەوە، لەوەوە گومان لە زانستی بەڵگەنامەش دەکرێت، دەبێت لێی ووریا بین، بە پێی چەند بەڵگەنامەیەک ھەندێک مامۆستای ئاینی دھۆک پێش ئەوەی بچێتە سۆڤیەت بینیویانە بەدەستێکی قورئان‌و بەدەستەکەی تری فەرمودە بوەو وتویەتی وەرن پەیڕەوی بکەین، دەڵێ لەدوای گەڕانەوەی لە سۆڤیەت باسی ئاینی لانەمابوو گۆڕابوو بەرەو شیوعیەت، لە بەڵگەنامە ئەمریکی‌و رۆژئاواییەکان ئەو گومانە پشت ڕاست دەکاتەوە، لە بەڵگەنامەیەکی بریتانی ژ : ١٠١١٤/٢٢٩/٦٣ لە باڵوێزخانەی بەریتانیاوە بۆ وەزارەتی دەرەوە لە ساڵی  ١٩٦٣ باس لەوە دەکا کە وەزیری دەرەوەی ئەمریکا (مستەر دالاس) پێی وایە بارزانی داڵدەدەری شیوعیەو نزیکە لە سۆڤیەت، تەنانەت لە ھەندێک سەرچاوەی ڕۆژئاواو بەڵگەنامە  fo٣٧١-١٧٠٤٢٨ بەریتانی بە نمونە  بارزانیان بە (مەلای سوورRed mulla ناوزەد کردوە، جەنرال پاڤیل سودوپلاتۆڤ لە یاداشتەکانی خۆی دەڵێت مەلا مستەفا سەر بە (کەی جی پی) سۆڤیەتی بوو، ناوی نھێنی (رئیس) بووە، بەڵگەنامەیەکی تر گوایە لە (کەی جی پی) وەرگێڕدراوە بۆ ئینگلیزی دەڵێت با بەھۆی مەلا مستەفا بەرژەوەندیەکانی رۆژئاواییەکان تێک بدەین، ھەر پاڵپشت بەو بەڵگەنامانە ناحەزانی دەڵێن ھەر ئەوەش بوو بووە ھۆی ھەڵگیرسانی شۆرشی ئەیلول، تا ئێرە پاڵنەری شۆرشی ئەیلول دەرکەوت کە سۆڤیەت پێی کردۆتەوە،کەچی لەولایە لای تەیاری عروبی کلاسیکی‌و مۆدیرن‌و لە نوێترین توێژینەوەی (د.قانعی فەرد) بەبەڵگەوە لە دکتۆرایەکەی (کاریگەری ساواک بەسەر جوڵانەوەی کورد ١٩٦٠ - ١٩٧٥) دەیسەلمێنێت کە شۆڕشی ئەیلول لەلایەن ئەمریکاو ئیسرائیل‌و رەجعی عەرەب‌و لەژێر ڕێنمایی ڕاستەوخۆی سافاک ئەو شۆڕشە ھەڵگیرسا.
ھەڵبەتە ھەرکەمێک لە زانستی سیاسی‌و مێژوویی تێکەڵی‌و توخمی بوختانی پێوە دیارە، سەرەڕای ئەوەش بەووردی ھەڵوێستە لەسەر ئەو بەڵگەنامانە دەکەین‌و بزانین لە واقیعدا چ ڕوویداوە، مەلا مستەفا سەر بەکام دەوڵەت‌و موخابرات بووە؟ کرێگرتە بووە یان نیشتمان پەروەر؟.لەگەل زۆر پرسیاری تری ساغ نەکراوە.

لەبارەی شیوعی بوونی مەلا مستەفا: ئەو بەڵگانەی خوارەوە ناڕاستی ئەو تومەتە دەردەخات:
•    لەو بۆچوونە شێوە بوختانانەی سەروو وادەردەکەوێت کە کورد پێویستی بە شۆرش نەبووە، نەچەوساوەتەوەو ئامانجی نەتەوەیی‌و نیشتمانی نەبووە. ئەوەش لەگەڵ ھەمو‌و ڕووداو واقعیەکانی ئەو سەردەمە ناتەبا دەبێت کە پێش ئەوەی مەلا مستەفا بێتەوە کوردستان لە ١٩٥٨ باقی سەرکردەکان خۆیان بۆ ئەو نەخشەو پلانانە ڕێک خستبوو کە ڕوویدا، مەلا مستەفا کارێکی نامۆی زیاتر لە بەرنامەی حیزب‌و کۆمەڵەکانی سەر گۆڕەپانی کوردستان نەکرد.
•     ئەگەر مەلا مستەفا سەر بە (کەی جی پی) بوایە بۆ وا بەزەحمەت لە سۆڤیەت وەرگیرا لەکاتی پەڕینەوەیان ؟، ھەروەک لە راپۆرتی (ج وەزیری ناوەخۆ ڤاسیلی ریسنۆف-١٩٤٧)  بۆ ستالینی سکرتیری (ح ش سۆڤیەتی) ناردوە، بەرواری پەڕینەوەیانی دیاری کردوە (١٥-٦-١٩٤٧ ) لەگەڵ پیناس. ئەوە مانای بێ زانیاری سۆڤیەتە لەبارەی بارزانی .  
•    پێش ھاتنەوەی مەلا مستەفا بۆ کوردستان‌و لەدوای شۆرشی ١٤ ی تەموز خەڵکی کوردستانیش بە لێشاو ڕووی لە شیوعی کردبوو (پ د ک) زۆر لاواز بوو، کەچی بەگەڕانەوەی ئەو ھاوکیشەکان وەرگەڕان‌و ( ح ش ع) بەرەو لاوازی ڕۆیشت‌و (پ د ک) زۆر بە ھێز بوو. لەو کاردانەوە بۆیە پاساو بۆ ئەو وەرچەرخانە  شیوعیەکان  دەیان وت مەلا مستەفا کەسێکی خێڵەکیە، بۆیە شیوعیەتی پێ ھەرس نەکراوە .
  لەوەوە شیوعیەکان کۆمەڵێک تۆمەتیان دایە پاڵ بارزانی‌و بزوتنەوەی کوردایەتی وەک:  فاشیەتی، رەگەز پەرستی، سەر بە ئیمپریالیزم‌و زایۆنی، بزوتنەوەیەکی دەرەبەگی عەشایەریە، دژ بەپرۆلیتاریایە، تا ئەو رادەیەی بارزانی تازە لەسۆڤیەت لە ٦/١٠/١٩٥٨ گەڕابۆوە ماڵی لە بەغدابوو، لەلایەن خوێندکارە شیوعیەکان لەسەر دەرگەی ماڵی بارزانی نوسیبویان خاوەنی ئەو ماڵە بە سەیارە ڕادەکێشرێت.
•    بە پێی کۆمەڵی بەلگەنامە مەلا مستەفا لە سۆڤیەتیش ھەر چاودێری لەسەر بووە ئەو کۆمەڵە خەڵکەی لەگەڵیشی بووینە ٥١٨کەس پەرت وبڵاو کراون، سکرتیری (ح ش ئازەربیجان-باقرۆف) ڕاپۆرتی بۆ  کۆمیتەی ناوەندی‌و دەزگای (کەی جی پی)  ناردوە  تیایدا باسی لەوە کردبوو کە بارزانی زیاتر لە پیاوانی ئاینی‌و ئۆپۆزیسۆن نزیک دەبێتەوە، بە نەفامی سیاسی وەسف کردوە دەڵێت ھانی کوردەکانیش دەدا تا میرنشینێک لە سۆڤیەت دروست بکات، لەلایەکی تریش بارزانی‌و ئەوانەی لەگەڵیدابوون ئەوەندە بارودۆخیان باش نەبووە، بارزانی خۆی کریکاری‌و ھەویر شێلانی کردوە.ئەوە لەگەڵ ئەو زانیاریانەی گوایە سەر بە (کەی جی پی) بووە لیک دوورە.
•      لە بێ ئومیدی بارزانی لەگەڵ بەرپرسانی سۆڤیەتی، جاریکیان  بارزانی ھەڕەشەی مان گرتنی کرد لەخواردن، ئەوە بووە ھەواڵی گۆڤاری (فلاست) ژ: ٢٣ ی رۆژی ١٤-٦-١٩٥٨ . دەڵێت لە ١٩٥٨ لەبەرامبەر (نورالدین محی الدینۆف وپۆریس بۆناماریۆق) ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی (ح ش سۆڤیەت) ئەو ھەڕەشەیەی کردوە ئەگەر بارودۆخ‌و گوزەرانیان چاک نەکرێت. 
•    لەدوای ١٤ ی گەلاوێژ لە ٦/١٠/١٩٥٨ بارزانی گەڕایەوە بەغداو تا ساڵی ١٩٦١ نەگەیشتە ھیچ ئەنجامێک لەگەڵ میری، بە پێی سەرچاوەیەکی دەگمەنی (ئیخوان) ئەوا عەبدولکەریم قاسم لە پیلان بووە دژ بە بارزانی بۆ تیرۆر کردنی، بارزانی لە (ساحە التحریر) کۆبونەوەی لەگەڵ لایەنگرانی خۆی ھەبووە، نوینەرانی ئیخوان (ابراھیم منیر وولید اڵ‌عڤمی) خەبەری بارزانیان داوە نەچێتە ئەو کۆبونەوەیە، چونکە پیلانی تیرۆرکردنی داڕێژراوە لەلایەن قاسمەوە، بەغدای بەجێھێشت لە ١٩٥٩ زنجبرە ڕووداوەکان دیارن بە سروشتی خۆی‌و بە پێی یاسای فلسفی (ھۆکارو ئاکام) گەیشتە پلەی شۆڕش ھەڵگیرسانەوە، چونکە ئیشی موخابەراتی توخمی (ناکاوو نامەعقول ونامۆی ) تێدایە، ئینجا کاری دروست کراو جەماوەریەتی زۆر نابێت.
•    لە پەیڕەوی ناوخۆی (پ د ک) چەپیەکان بە سەرۆکایەتی (ھمزە عبداللە) وایان تۆمارکردبوو کە سوود لە مارکسی –لینینی وەردەگرین، مەلا مستەفا پێی ڕەش کردنەوە، ئەوەیان چەند جاردووبارە دەبوویەوە .
•     لە بەڵگەنامەیەکی بریتانی (ژ:  ١٠١١٤/٨/٦٠ ) لە٢٩ شوباتی ١٩٦٠ بالویزی بەریتانی (سیر ئیج تریڤالیان) بەنامە بۆ وەزارەتی دەرەوەیان دەنیرێت باس لە ھەمان ئەو خاڵەی  (٧)  دەکات‌و دەلێت (وتبین لی ڕنە غیر مسۆول من النڤام الداخلی الحالی للحزب الدیمقراگی الکردستانی الژی تم تحدیدە من قبل اللجنە المرکزیە. وقال بڕن الحزب سیچع نڤاما داخلیا جدیدا سیرچی بریگانیە. ولکننی سڕری موقفە الحقیقی من ھژە المسڕلە من خلال افعالە فی الفترە القادمە)

ناوی دۆسیەی بارزانی‌و جەنەڕاڵیەکەی لە سۆڤیەت:
 لەبەر ئەوە زۆر باسی تۆمەت دەکەین چونکە تەقەلایەکی سەخت ھەیە بۆ دەستکاری مێژووی شۆرش‌و خودی بارزانیش، ئاشکرا دیارە کە پلەی جەنەراڵی لەلایەن قازی محەمەد پێ درا، بارزانی خۆی سەربوردەکەی گیڕاوەتەوە بۆ رۆژنامە نوسێکی ئەمریکی‌و دەلێت کاتێک کە سەرکەوتنی گەورەمان بەدەست ھێنا لە شکاندنی ئەو ئابڵوقەی  ئێران سەپاندبوویە سەر کۆماری مھاباد لە سێ لاوە ئەو جەنەراڵیەم پێ درا، لە رۆژنامەی کوردستانی ئەوساش خەبەری پێدانی پلەی جەنەراڵی  بڵاوکراوەتەوە، کەچی تا ئەو ساتەش باس لەوە دەکرێت کە بارزانی لە پاداشتی بەشداری سەرکوتی موسولمَانانی چیچان‌و قەوقاز بە جەنراڵ لەلایەن ستالین خەڵات کراوە، ئەوەش ڕاست نیە، ئەوانەش بەڵگەی زیاتر:-
 ١-سەربوردەی ئەو تومەتە لەلایەن بریماکۆفەوە (کۆنە وەزیری دەرەوەو سەرۆک وەزیران) بە ووردی باس کراوەو دەڵێت ئەو زانیاریەی لە بارەی وەرگرتنی پلەی جەنەراڵی لە سۆڤیەت ھیچ بنچینەیەکی نیە، دەڵێت خۆم لە بارزانیم پرسی ئەو پاگندەیەی جەنراڵی چیە دژی تۆ دەکرێت، ووتی "من جلێکی عەسکەری بە پلەی جنراڵیم لە فرۆشگایەکی سەربازی مۆسکۆ کڕی وێنەیەکم پێ گرت ئەو وینەیە کەوتە دەست بەریتانیەکان‌و ئەو پرۆ پاگندەی لێکەوتەوە.
٢ -ئەو توومەتە ئەوەندە بە ھێز بووە گەیشتۆتە ئەوروپاش، ئادەم شمێتی ئەمریکی ئەو پرسیارە لە خودی مەلا مستەفا دەکات‌و دەڵێت "ڕاستە ئەوە ستالین پێی دای؟" لەوەڵامدا دەڵێت "نەخیر لە مھاباد وەرم گرت"،. لە دوا تەقەلای داگیرکەران بۆ ئەوەی بیسەلمێنن شۆرشی ئەیلول بە فیتی (کەی جی پی)‌و مۆسکۆ ئەنجام درا ئەوا پاڵپشتیان کردۆتە سەر ھەندێک ڕاپۆرت‌و یادەوەری کۆنە ئەفسەری گەورەی ئەو دەزگایەی سۆڤیەت، لەوانە (زابۆکی) پیشنیاری کردوە کە سود لە مەلا مستەفا وەربگیرێت بۆ دروست کردنی ھەڕەشە لەسەر لایەنگرانی رۆژ ئاوا لە رۆژھەڵاتی ناوەراست، لەو لایەش ناوێکیان بۆ تاشیە گوایە ناوی نھێنی بارزانی لە (کەی جی پی) بە (رئیس) تۆمارکراوە، دووبارە لەلایەن (بریماکۆف)ەوە ئەسلێ ئەو ناوە باس کراوەو دەڵێت ھەریەکێکی بیانی پەنای بۆ سۆڤیەت بھینابایە ناو و دۆسیەکیان بۆ دەکردەوە، دەڵێت ناوی مەلا مستەفا لە ژێر دۆسیەیەک کراوە بە ناوی (مامیدۆف)، نەک (رئیس) وەک لەو زانیاریەی پێشوو ھاتبوو.
لەبارەی پیشنیارەکەی زابۆکیش ئەوە ھەقی خۆی بووە پیشنیاری واچاک بۆ دەوڵەتەکەی خۆی بکات، چ پەیوەندی بەوە ھەیە کە شۆرشی ئەیلول بەو پیشنیارە ھەڵگیرسابێتەوە، ڕاستیەکەی ئەوەیە سۆڤیەتیش وەک نەریتی دولی ناوە ناوە ھەڵوێستی گۆڕاوە لە چاک بۆ خراپ‌و پیچەوانەش، بەڵام لە کۆتایدا لای عیراقی گرت‌و بە پێی مادەی (٨ و٩) (معاھدەی عیراقی –سۆڤیەتی) یارمەتی سەربازیشی دا دژ بە شۆرشی کورد بەسەرۆکایەتی بارزانی.


بەریتانیا بارزانی دژبە قازی محەمەد نارد
 لە پیشوو تر باسی ئەو سەرچاوانەمان کرد کە ویستویانە بزاڤی کوردو سەرکردەکانی بدەنە پاڵ بەریتانیاو رۆژئاوا بەگشتی، کەچی بەڵگەو ئاکامەکان نەک ھەر دوورن لە ڕاستی بەَلکو پیچەوانەشە، بەلگەنامەی بەریتانی گەلێ زۆر لەبەردەستدایە، بەڵام بەڵگەنامەی ئەدمۆندز لە ھەموان بە زەقانە تر دەڵێت بەرژەوەندی بەریتانیا لەگەڵ عەرەب دیتەوە لەگەڵ کور نایەتەوە )المژکرە  التی اعدە من قبل س. ج. ڕدموندز فی ٢٧\تموز\ ١٩٤١): ھناک الواقعیون الژین وێلوا الی قناعە مفاداھا بڕن مێالح السیاسە الاستعماریە البریگانیە لا تتفق مع الاھداف القومیە الکردیە و تخدم المێالح العربیە القومیە).
لەبارەی ئەوەی بارزانی بەرەو مھاباد رۆیشتبێت بۆ تێکدانی کۆماری مھاباد زۆر دوورە لەڕاستی ئەوەش بەڵگەکانە:
١-بەڵگەنامەی بەریتانی، وەزارەتی دەرەوە نامەیەکی مەلا مستەفا بارزانی بۆ کورنوالیسی مەندوبی بەریتانی لە عێراق داوادەکات ئەو ھێرشە ھاوبەشەی بەریتانی‌و عێراقی دژ بە سەرھەڵدانی بارزان ڕاگرن: رسالە مترجمە من: ملا مێگفی البارزانی الی: سیر کناھان کورنوالاس  ٢٤/١٢/١٩٤٣ (..ڵ‌گلب و بکل اخلاێ, بڕن تقبل حکومە بریگانیا العادلە و شخێ سعادتکم الموقرە, التماسی بڕێدار العفو عنا جمیعا و السماح لعودە المعتقلین و المسلحین من انێارنا بالعودە الی دیارھم. ان الڤلم الژی نعانی منە وێلت درجە یعجز اللسان عن وێفە. ڕملنا ان لا تگلب منا ان ندق ابواب اێ‌خرین للمرحمە) نابێت خوێنەر ئەوەی لێ تێکەڵ بێت کە ئێمە باسی سەرەتای دروست بوونەوەی شۆرش دەکەین یان باسی پیش چوونی بارزانی بۆ مھاباد دەکەین، پەیوەندی شۆرشی ئەیلول بە رۆژئاوا بە ھەموو لایەکانیەوە لەدوای  ١٩٦٩ یان بە زەق تر لە١٩٧٢ دەست پێ دەکات
 ٢- ھەر بەڵگەنامەی بەریتانی خۆیان، نامەی دووەمی مەلا مستەفا بۆ کۆرنەوالیس : من ملا مێگفی البارزانی  الی: ایجج. ای. سیرکیناھان کورنوالس  -تڕریخ ٢٥/١٢/١٩٤٣ و نسخ الی ب. ئی..س. این. سئی. او. سالعقید ود مستر اد موندز, س.  (..اسمح لی ڵ‌علمکم بڕننی استلمت امرکم الوارد ژکرە فی رسالتکم المۆرخە ٢١/کانون اڵ‌ول/ ١٩٤٣. ڕننی اقبل کل امر منکم کما یقبل الگفل الوالد الحنون اڵ‌وامر. .و لکن تێرفات المسۆولین العراقیین الغیر العادلە و قگعت کل باب لڵ‌مل لنل لژلک اچگررنا ان نتحرک دفاعا عن النفس. .. و ینوی ھۆلا‌و المسۆولین ان ینالوا مناو یحّرچون القبائل چدنا و یوزعون السلاح لھم ڵ‌ستخدامە چدنا) .٣- ھەر بەردەوام دەبین لەگەل بەلگەنامەی بریتانی و ئیستا دوا ھیرشی سوپای بریتانی وعیراقیە بۆسەر بارزانی کە بوە ھۆی دەرپەڕاندنی مەلامستەفا بەرەو مھاباد لەدوای ھەمو ئەوانە بێی وبڵێی بارزانی بە فەرمانی بریتانیا ھاتوە کۆماری مھاباد تیک بدات ،ئەوە تاوانی زانستیە، بەپێی ئەو بەلگەنامە سەربازیە زۆر نھینیەی بریتانی (٤٥٢٢-٣٠-١٠٧٧ و المۆرخ ٢٢/٩/١٩٤٥ رئیس البعپە زەعیم العسکریە البریگانیە HHC/JJW) ئەوانەی خوارەوە فەرماندەکانی عیراقین لە ھێرشە ھاوبەشەکەی بریتانیاو عێراق:
ڕ-  ئیسماعیل سەفوەت فەرماندەی ھێزەکانی رواندوز
ب-عەقید احمد حمدی فەرماندەی پیادە 
ج-ھەریەکە لە موقدم عاسی حمود ورئیس ئەوەل حەسەن موستەفا فەرماندەی تۆپخانە مقدم عبدالرزاق عبدالوھاب فەرماندەی تۆپخانەی شاخەوانی‌و چەندین فەرماندەی تر، دەرپەڕاندنی مەلا مستەفا لەلایەن ھێزەکانی بەریتانیاو عێراقی ھاوبەش لە نامەکەی (ج وەزیری ناوخۆی سۆڤیەتی فاسینی ریاسنۆی) بۆ ستالینی سکرتیری (ح ش سۆڤیەتی) لەساڵی ١٩٤٧لە بارەی ناساندنی بارزانی دەنێرێت تیایدا دەلێت ھەرسێ لای بەریتانی‌و عێراقی‌و عەشایری کوردی ئابڵوقەی ھێزەکانی بارزانیان داو ناچارکرا بێتە دیوی کوردستانی ئێران کە ئەو کاتی ھیزەکانی سۆڤیەت داگیریان کردبوو، دوورە لەو تومەتە، ھەر لەبارەی پەیوەندی بارزانی‌و قازی محەمەد  لە سەرچاوەی میراتگرانی قازی محەمەد دوا گفتوگۆی نێوان قازی‌و بارزانیان بڵاوکردۆتەوە، کە تیایدا خۆشەویستیان لە نێوان بووە، بەوەی بارزانی داوای لێکردوەو ووتویەتی "حەزرەتی پیشەوا تکام وایەلەگەلمَان بێیت"، قازی وتویەتی "ناکرێت میلەتەکەم بە جێ بھێلم"، دوای قازی بە بارزانی ووتوە "ماشینەکەی من ببەن سودی لێ وەرگرن"، بارزانی زۆریشی پێویست بووە بەڵام وتویەتی "چاوم بەرایی نادات بیبەم"، ئەوە دوا ئاخافتنی نێوانیان بوە .

ھەڵگیرسانی شۆرش پێویست بوو یان لەلایەن ساڤاک جووڵینرا
زۆر بە ئاسانی مۆرکی ناحەزانی کورد لەباسی ھەڵگیرسانی شۆرش‌و ڕاپەڕینەکانی کوردستان دەردەکەوێت، ئەوانەی سەر بەو مەدرەسەن کە ھۆکارەکان دەدەنە پاڵ دەرەکی‌و بیانی، ئەوە باوەڕیان بەوە نیە کە میللەتێک چەوساوەتەوەو خاکی داگیرکراوەو یاسای خواییە کە بەرگری دەکات،تەنانەت ھیچ گیان لەبەرێک نیە لانەکەی بە بێبەرگری بداتە دەست  دریژیکەرێک ،ئەوەیان زیاتر زانیاری ھەڵبەستراوەو بەشێکە لە ھەلمَەتی داگیر کاری، تەنانەت کورد ئەگەر بەو داگیرکاری‌و بێ بەشیەی قایل بوایە ئەوا ھەر ناچارکراو دەکرا کە شۆڕش ھەڵگیرسێنێت، چونکە بەرنامەی حکومەتەکانی داگیرکەر ڕاست کردنەوەی ئەو نەخشەیەی ئیمپریالیزم نەبوو  کە بۆ رۆژھەلاتی ناوەڕاستیان دیزاین کردبوو، دروست کردنی برایەتی‌و بنەمای ھاووڵاتی بوون نەبوو، وەک لە ووڵاتانی ئەوروپی لە نێوان کۆمەڵێک میللەت‌و پێکھاتە ھەیە، لیرەوە وەڵامی ئەو پرسیارە مێژووییە کە دەڵێن بۆچی نەتەوەی جیا لە ووڵاتانی ئەوروپا شۆرش‌و پشێوی نانێتەوە کەچی لە جیھانی عەرەبی‌و ئیسلامی‌و ھەندێکی رۆژھەڵاتیش وادەکەن. کەواتە دەستی ئیستعمارە، ئەو حوکمە زۆر ھەڵەیە، لەو ناوچەیەو کورد وەک نمونە ئەگەر شۆرشی نەکردبایە ئەوا نەمیللەت‌و نە ووڵاتی نەدەما، لە ئەوروپا حکومەت ھەوڵی پیکەوە ژیان دەدەن، لێرە ھەوڵی توانەوە، بەراوردی دەستوری ووڵاتانی عەرەبی‌و تورکی‌و ئەوروپی بکە لەگەڵ ئەو ووڵاتانەی کوردی لێیە نکوڵی لە بوونی کراوە، سەیری دەستوری عێراق ١٩٦٨ بکەو ودوایش ھەردووبارە دەبرۆرەوە : المادە اڵ‌ولی:الشعب العراقی جز‌و من اڵ‌مە العربیە ...  دەستوری سوریاش١٩٧٠ و ,١٩٧٣:  المادە اڵ‌ولی فقرە(٢)- القگر العربی السوری جز‌و من الوگن العربی. .لەو دەستورە ٥١جار ووشەی عەرەبی لێھاتوە بۆ یەک جاریش ناوی کوردی تیا نەھاتوە، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئایدیۆلۆژیە ڕەگەزپەرستیە کۆنەکانی شۆڤینی لە فەرەنسا‌و ڤالانژیسی لە ئیسپانیاو نازی لە ئەلمَانیاو فاشی لە ئیتالیاو (شعباللە المختار)ی یەھودی‌و، ویچووی مادەی (٤)ی بەرنامەی(نازی)- حزبی سوشیالیستی کریکاری ئەلمَانیا کەوا ھاتووە (ھاوڵاتی ئەلمَانیا ئەوانەن کە خوینیان ئەلمَانە)، تەنانەت فەلەستین ژێردەستیشە کەچی لە مادەی (١) دەستوریان تۆماریان کردوە کە فەلەستین بەشێکە لە نیشتمانی عەرەبی، بە ھەمان شێوە لە مادەی ٦٦ی دەستوری تورکیا (ئەنا یاسا) بە ئەدریسی (تورک ڤەتەنلەر ) ھەمان شێوەی وەرگرتوەو دەڵێت ئەوەی لە تورکیا بێت تورکە،  کورد پێش شۆڕش پیشنیاری دەستوری کردوە، ئەو دەستورەی مەلا مستەفای بارزان کە لە ١٢/٣/١٩٦٥ بۆ بەغدای نارد، پێک ھاتبوو لە١٣ بەند، لەبەندی (٣) دەڵێت:گەلی عەرەب لە عێراقدا بەشێکە لە میللەتی عەرەب، واتە بەوە قایل بووە ئەوەندە ناوی عەرەب بێت تەنھا نکوڵی لە بوونی نەکرێت، لە ژێر ئەو رەوشە سیاسی‌و ئیداری‌و دەستورە ڕەگەزپەرستیە بەرە بەرە سنوری کوردستان بچوک دەبوەو سنوری ئێستای کوردستان ڕێک نیوەی سنوری کوردستانی سەدەی ١٩یە، ئینجا میللەتی کورد لە پیشکەوتن‌و پەرەپێدان بێ بەش دەبوو، وەک بێ بەش بوە، ھەوڵدراوە لەژێر سایەی گوتاری بێ گیانی (برایەتی) کورد بوون شەرم بێت کە دەروازەیەکی سایکۆلۆژی مەترسیدارە بۆ توانەوە. وەک سەرەنجامێکی لۆژیکی شۆرش‌و بەرگری ھەڵدەگیرسێت، کەچی دەیدەنە پاڵ فاکتەری دەرەکی.
مەدرەسەی دووەم، ھەڵسەنگاندن‌و رەخنەکانی ماقووڵ وێچوە،رەخنە لە ئامرازو ووردەکاری دەگرێت، نەک تەواوی ڕووداوەکە بە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بە دروست کراو بزانێت، یەکێک لە نیشانەکانی ڕووداوی جوڵینەرو دەستکرد ئەوەیە کە مەوداو کاریگەری کەمە، ھەر ئەوە باش ترین وەڵامە بۆ ھەموو ئەوانەی تەقەلای ئەوە دەدەن ھۆکارەکانی شۆرشەکانی کوردستان‌و ئەیلول بدەنە بیانی‌و دەرەکی‌و ئیسرائیل‌و رۆژئاواو سافاک، بەو شێوەیە ھەندێک وەڵام بەبەڵگەنامە تۆمار دەکەین کە دەڵێن شۆرشی ئەیلول لە لایەن سافاکی ئیرانەوە ھەڵگیرسینرا:
١-لە بەڵگەنامەیەکی بەریتانی(ژ:  ١٠١١٤/٨/٦٠ ) لە٢٩ شوباتی ١٩٦٠ باڵوێزی بەریتانی (سیر ئیج تریڤالیان) بەنامە بۆ وەزارەتی دەرەوەیان دەنیرێت باس  لەوە دەکات کە مەلا مستەفا  زۆر دڵسۆزە بۆ عبدالکریم قاسم، بەڵام حکومەتی عێراق بە پیر داواکانیان نایەت، لەوەوە دەردەکەوێت مەلا مستەفا نەیویستوە شۆرش دژی قاسم ھەڵگیرسێنێت.
٢-نامەیەکی شای ئیران کەلە (٧ی کانونی یەکەمی ١٩٦٤ بۆ سەرۆکی ئەمریکا (جۆنسۆن)ی ناردوە تیایدا وەسفی مەلا مستەفا دەکات‌و دەڵێت "دەترسم ئەوشۆرشەی بارزانی سەر بە کۆمەنیست بێت، ئەوەش باش ترین بەڵگەیە کە شای ئیران نەیزانیوە ناسنامەو ئامانجی شۆرش‌و ئەو دەستانەی لە پشتە کێن، واتە بەلای کەمی لێرە سافاک دوورکەوتەوە لە دروست بوونەوەی شۆرش.
  ٣-لە بەڵگەنامەیەکی باڵویزخانەی ئێرانی لە بەریتانیا لە ١٣ی تەموزی ١٩٦٣ دیسان داوای زانیاری لە بارەی بارزانی‌و شۆرشی کردوە ئاخۆ سەر بەکێیە  .
٤- لە بەڵگەنامەیەکی تری باڵوێزخانەی بەریتانیالە تاران (سری للغایە-رقم:٦١٤ ١٣ی تموز١٩٦٣) وەک (حلف سنتو) ئیران‌و تورکیاو بەریتانیاو ئەمریکا لە دژە ھەڵوێستی سۆڤیەتی بەرامبەر عێراق داوا دەکەن کە کیشەی کورد وەک کێشەیەکی ناوخۆی عێراق تەماشا بکرێت نەک زیاتر، ئەوەش ڕوون دیارە کە لایەنگری شۆرشی کورد نەبوونە .
٥- ێدام حسێن (ج سەرۆکی عێراقی ئەوسا) دەڵێت شای ئێران لە دوای سالی ١٩٦٩ ئینجا دەستی کەوتۆتە ناو کوردو بارزانی پەیوەندی بە ئێران دروست بووە، ئەوە قسەی کەسێکی بە ھێزی عیراق بووە کە دژ بەو پەیوەندیە بووە . 
٦-لە بەڵگەنامەیەکی تری بەریتانی بە ژ:١٠١١٤-٢٢٩-٦٣ لە ئیگلتۆنەوە بۆ مستەر دالاسی وەزیری دەرەوەی ئەمریکی ئەوسا زانیاری ووردی لەبارەی شۆرشی ئەیلولەوە ناردوە دەلێت "سەربە ھیچ لایەک نین‌و ھیچ دەستێکی لە پشت نیە، بەڵکو چەوساندنەوەو خراپی ئەو شۆرشەی پێ ھەڵگیرساندون" .
٧-ئەگەر ئەو شۆڕشە سەر بە سافاک‌و ئیسرائیل‌و رژئاوا بوایە چۆن یەکێتی سۆڤیەت (کە دوژمنی سەرسەختی رۆژئاواو ئیسرائیل‌و ئێران)بوو لە ١٩٦٣ ئاوا دژبەو پەلامارە گەلەکۆییەی ووڵاتانی عەربی وەستا، ووڵاتانی سۆشیالیستی ناوەناوە یارمەتیدەری شۆڕشی کورد بوونە بەتایبەتی لەنێوان ١٩٦٣ تا ١٩٧٠، یەکەم سکاڵای جینۆساید سۆڤیەت پێش کەشی نەتەوە یەکگرتوەکان کرد(  وپیقە رقم E/٣٨٠٩   ٩تموز ١٩٦٣  الجلسە ٣٦،  المادە رقم١ فی جدول الاعمال،   سیاسە حرب الابادە  چد الکرد من قبل الحکومە العراقیە" گلب  اچافە فقرە جدیدە الی جدول الاعمال   ـ رسالە رئیس بعپە الاتحاد السوفیتی الی الامم المتحدە(، ڕەنگە رۆژئاوا مەترسی ئەوەی ھەبووبێت شۆڕشی کورد بکەوێتە باوەشی سۆڤیەت، بۆیە ھەوڵی داوە نێوانیان تێکبدات، بۆیە زۆر بە ووردی چاودیری کردوە، لە توێژینەوەیەکی ھەواڵگری‌و لێکۆڵینەوەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕاپۆرتی لەو بارەیەوە بڵاوکردوەتەوەلە ٣١ی مایسی ١٩٧٢ دەڵێت تەقەلای تیرۆرکردنی ئیدریس بارزانی لە بەغدا دەستی سۆڤیەتیە .
٨-گرنگ ترین بەڵگەنامەی بەریتانی لە ساڵی ١٩٦٣ لەسەر ئاستی باڵای بەریتانی دڵنیایی لە شای ئێران وەرگیراوە کە ئێران ھیچ جۆرە پاڵپشتیەکی (یاخی بوانی) کوردی لە سەرووی عێراق نەکردوە (وەک لە وەڵامدانەوەکەی نێوان ئێران‌و بەریتانیا ئاوا ھاتوە): ( اجیبکم حول السگر ڕلاخیر من الفقرە الپانیە والفقرە الپالپە من رسالتکم M١   ٤/٥١٨/COL/DO  والمۆرخ ٤تموز١٩٦٣... اخبر عباس ارام سفیر حکومە جلالە الملک بریگانیا بڕن الشاە وافق علی عدم ڕعگا‌و الدعم العسکری للمتمردین الکرد وھژا ھو الموقف الرسمی للحکومە الایرانیە. ولکن الشاە ھو الحاکم المگلق فی البلاد ومن الممکن ڕن قال لوزیر خارجیتە ڕن یقول ھژا الخبر لنا فقگ من ڕجل اسکاتنا. ومن الممکن جدا ڕن یستمر الشاە فی مغازلتە للمتمردین الکرد بدون علم حکومتە وژلک من خلال الجنرال نێراللە (قائد الجیش اڵ‌ول والخبیر فی الشۆون الکردیە) والعقیدکمال جای( رئیسە شعبە الاستخبارات فی القیادە العلیا)و الجنرال موھاتیان) .
٩ - لە بەڵگەنامەیەکی بەریتانی ژ:١٠١١٤/٢٢٩/٦٣ لە باڵوێزخانەی بەریتانیاوە بۆ وەزارەتی دەرەوە لە ساڵی ١٩٦٣باس لەوە دەکات کە وەزیری دەرەوەی ئەمریکا (مستەر دالاس) پێی وایە بارزانی داڵدەدەری شیوعیەو نزیکە لە سۆڤیەت، تەنانەت لە ھەندێک سەرچاوەی ڕۆژئاوای بارزانیان بە (مەلای سوور-Red mulla)، لە بیرمان نەچێت ھەروا وەڵامی ئەو تومەتە دەدەینەوە کە دەڵێن بارزانی بە فەرمانی ساڤاک‌و رۆژئاوا شۆڕشی ھەڵگیرساند.
•     گەلێک جار باس لەوە دەکرێت کە مەلا مستەفا بە جۆرێک پەیوەندی ھەبووبێت لەگەڵ ئیسرائیل، ھەڵبەتە ئیسرائیل‌و ووڵاتانی عەرەب پەیوەندیان ھەیەو وڵاتانی عەرەبی وجامعەکەشیان ڕۆلی ھەبوە لە دروست بوونی ئیسرائیل، ڕەنگە مەلا مستەفا لەڕێی کەناڵی جیا جیا لەگەڵ خەڵکی یەھودی دەسەڵاتداری ڕۆژئاوا یان ھەتا ئیسرائیلیش دانیشتبێت، بەڵام ئەوەی گرنگە ھەر پەیوەندیەک ھەبووبێت بۆ کاتی تەنگانە بووە، ئێ چ کاتەک بۆ ئیسرائیل لە جەنگی ساڵی ١٩٦٧ تەنگاوترنەبووە، لە بەڵگەنامەی ئەمریکی-تیلیگرام: ١٨٣ لەبەغدا بۆ وەزارەتی دەرەوە ١٩/٨/١٩٦٦ دەڵێت وەفدێکی ئیسرائیلی سەردانی بارزانی کردوە بۆ ئەوەی لەکاتی شەڕ ھەڵگیرسان پێشمەرگەکان بتوانن چالاکی دژ بە عێراق بکەن تا نەتوانن بەشداری شەڕی ئیسرائیل بکەن، لە بەڵگەنامەکەدا دەلێت ئیسرائیل سەرکەوتو نەبوو لەو پلانەی‌و بارزانی بە جۆرێکی تری پێچەوانە کاری کرد، کەچی ئەوەی بینیمان ئەوەبوو مەلا مستەفا لە گەرمەی شەڕی ئیسرائیل‌و عەرەب یەکلایەنی شەڕی ڕاگرت‌و داوای لە سوپای عێراقی کرد بچێت ئەرکی ئیسلامی خۆی ببینی‌و بچێتە یارمەتی عەرەب، ئەوەی جێی سەرنجە لەو کاتەی کە عەرەب دەڵێن سەر بە ئیسرائیلە وەک بوختان لەلای رۆژئاواش بوختانی شیوعیایەتی‌و نزیک لە سۆڤیەت دەدرایە پاڵ مەلا مستەفا. 

لە کۆتاییدا: ئەوەی ئاشکرایە ووڵاتانی سەردەستەی کوردستان بە پێی نەخشەو ڕەزامەندی ئیمپریالیزم‌و ئاژانسەکانی یەھودی دروست کران، دروست بوونی وڵاتانی عەرەب بە دیکومێنت ھەنگاوەکانی دیارە، ئەوەی تورکیا ئاوانەبوو، ئەتاتورک تەقەلای دروستکردنی تورکیای کردوە، بەڵام زۆربەی میژووناسی ئیسلامی بە شۆڕش‌و سەرکەوتنەکانی بە سیناریۆ ھەژماردەکەن، بۆیە وەسفی کەمال ئەتاتورک لەلایەن (ئەمیل لۆدفبغ) بەبەھیزتر لە ناپلیۆن وەسف کراوە، چونکە ناپلیۆن نەیتوانی خەلافەت بڕووخێنێت، بەڵام ئەتاتورک توانی. تەنھا ئێران خۆی ھەبوو، بەڵام پەیوەندی شای ئێرانیش بەو دام‌و دەزگایانە شاراوەنەبوە، تورکیا تا ئەو ساتەش ئەندامی ناتۆیە، دەسەڵاتدارانی عەرەب ڕێکەوتنامەیان لەگەڵ ئیسرائیل لە ژێرسایەی رۆژئاوا ھەیەو ئاڵای ئیسرائیل لەو ولاتانەدا دەشەکێتەوە، ئەوەی ئێستا لە ئارادایە پەیوەندی ئیسرائیل‌و دەسەڵاتدارانی عەرەب‌و تورک ئاشکراو ڕوونە، پەیوەندی کورد بەو دەزگایانە گومان‌و مەزەندەو تومەتە، کەچی باسێکی زۆری گومانەکە دەکرێت‌و بەتاوان ھەژمار دەکرێت وازیان لە یەقینەکە ھێناوە.
گلەیی لە کوردی ژێر دەستەی سووتاو ئەنفالکراو و کیمیا لێدراو دەکات،بێ ئەوەی برایانی لە جیھانی ئیسلامی لەسەری بێنە وەڵام، چ لەوە تاڵتر ھەیە کە لە بەڵگەنامەی ئەمریکی (دۆسیەی پەیوەندی دەرەوە ج  E٤١٩٦٩   ـ ٥/٧/١٩٧٢دەلێت یەکەم جار کریسمیس دانی بە ئۆتۆنۆمی بۆ کورد ھێنا کەچی نمونەیەکی وا لە نێو دەزگایەکی ئیسلامی سەردەم نادۆزیەوە، تاکی کورد وا دێتە پیش چاوی کە ئیسلام وا زوڵمی لێدەکات‌و رۆژئاواش بە ھانای دێت، تا ئەوساتەش نەک لە نێو تەیاری عروبی‌و تۆرانی تەنانەت لەنێو ئەدەبیاتی بزوتنەوەی ئیسلامیە عەرەبەکان‌و تورک کەمتر باس لە شێخ سەعیدو شێخ مەحمودو قازی‌و مەلامستەفا دەکرێت، کەمتر باس لەو چاکەیەی بارزانی دەکرێت کە لە گەرمەی جەنگی حوزیرانی١٩٦٧ شەری نێوان عەرەب‌و ئیسرائیل، شەڕی یەک لایەنە راگرت بۆ ئەوەی سوپای عێراق بچێت رۆڵی خۆی لەو جەنگە ببینێت، ئەو ھەموو بەڵگەنامە لە بارەی خیانەتی سەرکردە عەرەبەکان ھەیە کەچی لەسەر کورد ھیچ نیەو ئەو ھەموو تومەتەش ئامادەیە بۆی، لەو زەمینە سەختە کورد وەک خنکاو لە ژێر زوڵم‌و زۆری برایانی تورک‌و فارس‌و عەرەبمان دەستی بۆ پوش بردوە، کورد مەمنون بووە ھەر وەڵامیکی بدرێتەوە، وەک دەبینین مەلا مستەفا لەگەڵ رۆژئاواو رۆژھەلات، لەگەڵ قەومی‌و ناسری، لەگەڵ ئاینی ‌و عەلمانی، لە ھەوڵی پەیوەندی بووە بۆ دەرباز، کیشەکەش ئەوەیە دەوڵەتانی ئەو سەردەم بە کەناڵێکی دیپلۆماسی پەیوەندیان بە بزوتنەوە رزگاریحوازەکان نەدەکرد، زیاتر بە کەناڵی مرۆیی، ئەگەر باڵاتر بوایە ئەوا بە کەناڵی موخابەراتی دەسپێردرا، ئەوەیان وەک سیاسەتی نیوخۆی ئەو ووڵاتانە بووە، سەرکردەی کورد نەیزانیوە ئەوە موخابراتە یان دیپلۆماسە، گرنگ لای ئەو وەفدێکی باڵای ئەو وولاتەبووە کە لەلایەن ووڵاتەکە دەست نیشان کراوە، تەنانەت ئەوەشیان دەست نەکەوتوە بۆیە وا بە پەریشانەوە وێنەیان لەگەڵ گرتون،..کەی ئەوە جێی گلەییەو کەی ئەوە دەبێتە توومەت.

تیبینی:  ئەو بابەتە کورتەی سەروومان بریتی بوو لە  (٣)پرسیاری مامۆستا حامید گەوھەری لەبارەی ئەو پەیوەندیە نێو دەوڵەتیەکانی بارزانی، پرسیارەکانی لەو سەردەمی دەخولێنەوە ناگاتە سالانی ١٩٧٠ کە لەو سەردەمی مەلا مستەفا لەگەڵ ئیران‌و رۆژئاوا کەوتبوونە ڕێکەوتنێک‌و دوای لەوێش شکستی ھێنا.


‌‌‌
3/14/2018 1:01:08 PM
Print Friendly and PDF
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ