هەمەڕەنگ

با منداڵەکانمان بە قورئان پەروەردە بکەین


باران ئاریایی

کورتە:
کەسایەتی و ڕەفتاری هەر مرۆڤێک ڕەگ و ڕیشەکەی لە پەروەردەکەیدایە، منداڵ وەک زەویەکی پاکی کێڵراو وان کە ئامادەن تۆویان تیا بچێنرێت، جا هەرچی تۆوێکیان تێدا بچێنین چ تۆی چاک چ تۆوی خراپ تێیدا دەڕوێت.
لەم بابەتەدا دەڕوانینە ئەو ئایەتە پیرۆزانەی قورئان کە باسی پەروەردەی منداڵ دەکەن.
ئەو تەوەرانەی لەم باسەدا لێیان دەدوێین بریتین لە:
١- پێویستی تایبەتمەندێتی و سروشتی منداڵ بە یاری و سەرگەرمی تەندروست.
٢- چاوپۆشی لەهەڵەی منداڵ لەکاتێکدا پەشیمان بوونەوە. 
٣- ڕێنیشاندان و خستنە سەرڕێی ڕاست لە بواری بیروباوەڕدا.
٤- منداڵ دەبێت فێر بکرێت کە ڕێزی دایکو باوکی بگرێت.
٥- پەروەردەی دینی منداڵ (فێرکردنی نوێژ، ئەمر بەچاکە و نەهی لەخراپە و خۆڕاگری).
٦- فێرکردنی ئادابی کۆمەڵاتی (هەڵسوکەوت لەگەڵ خەڵکی، دوورکەوتنەوە لە خۆبەزلزانی، دادپەروەری).
٧- ڕێنمونی و فێکردنی چۆنیەتی چونە ناو شوێنی حەوانەوەی دایك و باوك.
پێشەکی
تەنها قوتابخانەیەک کە لەسەرەتای هاتنە دنیاوە(بەڵکو پێش هاتنە دنیاوە) تا مردن بەرنامەی بۆ پەروەردەی تاکەکان دانابێت، دینی ئیسلامە. هیچ قوتابخانەیەک بێجگە لە قوتابخانەی پەیامبەران -علیهما السلام- (کە هەموویان لەیەک سەرچاوەوە نیگایان بۆ هاتووە) خاوەنی ئەم تایبەتمەندیە نیە.
لەهیچ بەرنامەو قوتابخانەیەکی لادینی دا ئاوڕنەدراوەتەوە لە کەسایەتی تاکەکان؛ ئایا لەماڵەکەیدا چۆن هەڵس و کەوت بکات، چ کەسێك هەڵبژێرێت تا هاوسەرگیری لەگەڵ ئەنجام بدات، قوتی حەڵاڵ بەدەست دێنێت یان حەرام، عەیش و نۆشی، فەسادی..هتد، هیچ کات گرنگی نادەن بەوانە بەڵام کاتێک کە تێکەڵاوی کۆمەڵگا دەبێت، دەبێت پەیڕەوی یاساکان بکات. ئەم جۆرە قوتابخانانە هیچ ئەنگیزەیەکیان نیە بۆ پەروەردەی مرۆڤێکی باوەڕدار وەک ئەوەی خوای گەورە داوای لێکردووین.
تەنها ئیسلامە کە هەر لە سەرەتایی هاتنە دنیاوە تا ئەو کاتەی کە دەموچاوی مرۆڤەکان بەخۆڵ دادەپۆشرێت بەرنامەی بۆ داڕشتووە کە چی بخوات، لەگەڵ چ کەسێک هاوسەرگیری بکات، دەرامەتی چۆن وە لە چ ڕێگەیەکەوە بەدەست بهێنێت، هاوڕێیەتی کێ بکات وە...
تەواوی ئەو دەستورانە بۆ ئەوەیە کە بەرنامەکەی خوای گەورە دەیەوێت بە باشترین شێوە کامڵترین مرۆڤ پەروەردە بکات. 
بۆ ئەم مەبەستەش خوای گەورە چەندین بەرنامە و دەستوری داناوە بۆ پەروەردە و پشوکتنی تواناکانیان کە لە قورئان و سونەتدا ئاماژەیان پێکراوە.
لەم بابەتدا باسی هەندێک لەو خاڵانە دەکەین کە قورئانی پیرۆز بۆی دیاری کردووین کە چۆن منداڵەکانمان پەروەردە بکەین، بەهیوای ئەوەی خوێنەری بەڕێز سومەند بێت لێیان.
وەبیرهێنانەوە
١- لێرە تەنها ئەو ئایەتانە باس کراون کە باسی پەروەردەی منداڵ دەکەن.
٢- ئەو ئایەتانەی کەباسی مافەکانی منداڵ دەکات لە قورئانی پیرۆزدا وەک ؛ ئایەتی ١١ی سورەتی نساء کەباسی میراتی دەکات و دەفەرموێت:
يُوصِيكُمُ اللّهُ فِي أَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنثَيَيْنِ فَإِن كُنَّ نِسَاء فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِن كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِن كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلأُمِّهِ السُّدُسُ مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَآؤُكُمْ وَأَبناؤُكُمْ لاَ تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِّنَ اللّهِ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِيما حَكِيمًا ﴿١١﴾
واتا: خوا ڕێنمونییتان ده‌کات ده‌رباره‌ی نه‌وه‌کانتان له‌ بواری میراتی گرتندا (ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌) که‌ به‌شی نێرینه‌ دوو ئه‌وه‌نده‌ی به‌شی مێینه‌یه‌، (ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئافره‌ت به‌گشتی ڕێزداره‌ له‌ ئیسلامدا، ئه‌گه‌ر دایکه‌، ئه‌وا به‌هه‌شت له‌ژێر پێیایه‌تی و له‌لایه‌ن کوڕانیه‌وه‌ ئه‌په‌ڕێ ڕێزی هه‌یه‌ و ژیانی مسۆگه‌ره‌، ئه‌گه‌ر هاوسه‌ره‌ ڕێزی هه‌یه لای مێرده‌که‌یی و ده‌بێت ژیانی مسۆگه‌ر بکات، ئه‌گه‌ر خوشکه‌و لای برایه‌تی یاخود کچه‌و له‌ ماڵی باوکی دایه‌ به‌هه‌مان شێوه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌، ئه‌وپه‌ڕی دادپه‌روه‌ریه‌ که‌ ئافره‌ت نیوه‌ی پیاوی به‌رکه‌وێت له‌ میراتیدا، چونکه‌ ئه‌و ئه‌رکێکی پیرۆزی له‌ ئه‌ستۆدایه‌، که‌ ئه‌ویش به‌رهه‌مهێنانی ئاده‌میزادو به‌خێوکردنیه‌تی، وه‌ ئه‌رکی سه‌رشانی هه‌موانیشه‌ که‌ ژیانی دابین بکه‌ن، هه‌روه‌ها ئه‌رکی سه‌شانی حکومه‌تی ئیسلامیه‌ که‌ مانگانه‌ ببڕێته‌وه‌ بۆ ئافره‌تان به‌ گوێره‌ی ئه‌رکی سه‌رشانیان و مناڵیان). خۆ ئه‌گه‌ر ژماره‌ی ئافره‌تان له‌ دوان زیاتر بوون ئه‌وه‌ دوو به‌ش له‌ سێ به‌شی میراتیه‌که‌ له‌وان به‌ش ده‌کرێت، خۆ ئه‌گه‌ر مردوه‌که‌ ته‌نها کچێکی هه‌بوو ئه‌وه‌ نیوه‌ی داراییه‌که‌ی ده‌درێتێ وه‌ شه‌ش یه‌کیش ده‌درێ به‌ دایك و باوکی ئه‌گه‌ر مردوه‌که‌ منداڵی هه‌بوو، خۆ ئه‌گه‌ر مردووه‌که‌ مناڵی نه‌بوو، ته‌نها دایك و باوکی هه‌بوو ئه‌وه‌ دایکی سێ یه‌کی ده‌باو ئه‌وی تریشی بۆ باوکی ده‌بێت، خۆ ئه‌گه‌ر جگه‌ له‌ دایك و باوکی براو خوشکی هه‌بوو ئه‌وه‌ شه‌ش یه‌کی میرات بۆ دایکی ده‌بێت، ئه‌مانه‌ هه‌مووی دوای وه‌سیه‌ت و دیاری کردنی قه‌رزو قه‌رزاری ده‌بێت ئێوه‌ نازانن که‌ باوانتان و نه‌وه‌کانتان کام لایان سودی زیاتره‌ بۆتان (له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌گوێره‌ی فه‌رمانی خوا میراتی دابه‌ش بکه‌ن، به‌م شێوه‌یه‌ میراتی دابه‌ش کردن) فه‌رزه‌ له‌سه‌رتان که‌ په‌یڕه‌وی بکه‌ن چونکه‌ له‌لایه‌ن خواوه‌یه‌، به‌ڕاستی خوا هه‌میشه‌و به‌رده‌وام داناو زانایه.‌.
ئایەتی ٢٣٣ لە سورەتی البقرة کەباسی شیری دایک دەکات و دەفەرموێت:
وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَهَا لاَ تُضَآرَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلاَ مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُواْ أَوْلاَدَكُمْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّآ آتَيْتُم بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿٢٣٣﴾
واتا: دایکان با شیر بده‌ن به‌ منداڵه‌کانیان دوو دانه‌ ساڵی ته‌واو بۆ هه‌رکه‌س که‌ ده‌یه‌وێت شیری ته‌واو بدات، وه‌ بۆ ئه‌و که‌سه‌ی که‌ خاوه‌نی منداڵه‌که‌یه‌ (واته‌ باوکی منداڵه‌که‌) ڕزق و ڕۆزی و پۆشاك به‌شێوه‌یه‌کی جوان و چاك ده‌بێ ئاماده‌ بکات بۆ دایکان، هه‌رکه‌س به‌گوێره‌ی توانای خۆی داوای لێ ده‌کرێت، نابێت هیچ دایکێك زیانی پێ بگات و (له‌ دیتنی منداڵی بێ به‌ش بکرێ)، هه‌روه‌ها خاوه‌نی مناڵه‌که‌ (واته‌ باوکی، نابێت زیانی پێ بگاو، له‌ دیتنی مناڵه‌که‌ی بێ به‌ش بکرێت)، وه‌ وه‌ره‌سه‌ی مناڵه‌که‌ش بۆیان هه‌یه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ (گرنگی به‌ مناڵه‌که‌ بده‌ن، چ خزمانی دایك، چ خزمانی باوك)، خۆ ئه‌گه‌ر دایك و باوك به‌ڕه‌زامه‌ندی و پرس و ڕای هه‌ردوو لایان ویستیان مناڵه‌که‌یان له‌ شێر ببڕنه‌وه‌، ئه‌وه‌ قه‌یناکاو گوناهیانناگات، ئه‌گه‌ر ویستتان دایه‌ن بۆ شیر پێدانی مناڵه‌که‌تان بگرن، ئه‌وه‌ش قه‌یناکا به‌مه‌رجێك ماف و کرێیان به‌جوانی و شایسته‌ پێ بده‌ن، له‌ خوا بترسن و پارێزکار بن، وه‌ چاك بزانن که‌ خوا بینایه‌ به‌و کارو کرده‌وانه‌ی که‌ ئه‌نجامی ده‌ده‌ن.
ئەم ئایەتانە لەباسەکەی ئێمەوە دوورن کە باسی پەروەردەی منداڵە لەسەر ئایەتە پیرۆزەکانی قوئان بۆیە هیچ ئاماژەیەک بەو دوو ئایەتەی سەرەوە نەکراوە کە باسی منداڵ دەکەن.
٣- تا ئەو جێگایەی کە من پەییم پێ بردبێت لە چوار جێگادا لە قورئانی پیرۆزدا گفتوگۆی نێوان باوك و منداڵ باس کرابێت لە رووی پەروەردەییەوە ئەوانیش:
- حەزرەتی یعقوب (علیە سلام) و منداڵەکانی کە لە سورەتی یوسف دا بە درێژی ئاماژەی پێکراوە.
- حەزرەتی نوح (علیە سلام) و کوڕەکەی (سورەتی هود ٤٢\٤٣).
وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَب مَّعَنَا وَلاَ تَكُن مَّعَ الْكَافِرِينَ ﴿٤٢﴾
واتا: ئینجا که‌شتیه‌که‌ ده‌یبردن به‌ناو شه‌پۆلی وه‌ك چیادا، نوح بانگی کرده‌ کوڕه‌که‌ی (ئه‌وه‌یان که‌ بێ باوه‌ڕ بوو) له‌ شوێنێکدا گیری خواردبوو پێی وت: ڕۆڵه‌ گیان، له‌گه‌ڵ ئێمه‌دا سواربه‌و له‌گه‌ڵ بێ باوه‌ڕندا مه‌به.
قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاء قَالَ لاَ عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّهِ إِلاَّ مَن رَّحِمَ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ ﴿٤٣﴾ 
واتا: کوڕه‌که‌ وتی: په‌نا ئه‌به‌مه‌ لای ئه‌و چیایه‌ ده‌مپارێزێ له‌م تۆفان و ئاوه‌، (نوح) وتی: ئه‌مڕۆ په‌نا نیه‌ به‌رامبه‌ر فه‌رمانی خوا مه‌گه‌ر یه‌کێ خوا خۆی ڕه‌حمی پێ بکات (دوای ئه‌م وت و وێژه‌) شه‌پۆلی ئاو دای به‌ نێوانیانداو چووه‌ ڕیزی خنکاوانه‌وه‌. ‌
- حەزرەتی ابراهیم و حەزرەتی اسماعیل (علیهما سلام) (سورەتی صافات ١٠١\١٠٢)
فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ ﴿١٠١﴾
واتا: ئێمه‌ش مژده‌ی مناڵێکی حه‌لیم و خۆگرو (ژیرمان) پێ به‌خشی که‌ (ئیسماعیل)ه.
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ ﴿١٠٢﴾

واتا: کاتێک که‌ ئه‌و مناڵه‌ که‌وته‌ده‌رو ماڵ له‌گه‌ڵیا (به‌یانیه‌ک پێی وت) کوڕم، کوڕی شیرینم من له‌ خه‌ودا بینیومه‌ که‌ تۆ سه‌رده‌بڕم، تۆ ده‌ڵێی چی؟ ڕات چۆنه‌؟! (کوڕی چاک و خواناس و خۆگر به‌ زمانی شیرین) وتی: بابه‌ گیان هه‌ر فه‌رمانێکت پێ دراوه‌ جێبه‌جێی بکه‌، ده‌مبینی ئه‌گه‌ر خوا حه‌زبکات، خوا بیه‌وێت له‌ ئارامگران ده‌بم. ‌
- لوقمانی حەکیم و کوڕەکەی (سورەتی لقمان ١٣ تا ١٩).

وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ﴿١٣﴾

جا لوقمان به‌ کوڕه‌که‌ی خۆی وت: له‌ کاتێکدا که‌ ئامۆژگاری ده‌کرد: کوڕه‌که‌م نه‌که‌ی هه‌رگیز (شتێك یا که‌سێك) به‌ هاوتاو هاوبه‌شی خوا بڕیار بده‌یت، (چونکه‌) به‌ڕاستی هاوتاو هاوبه‌ش بڕیار دان سته‌مێکی زۆر گه‌وره‌ و ناڕه‌وایه.
وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ ﴿١٤﴾

(لێره‌دا خوا ئامۆژگاریه‌کان له‌ ده‌می لوقمان وه‌رده‌گرێت و خۆی ئامۆژگاریمان ده‌کات و ده‌فه‌رموێت): که‌ ئێمه‌ ئامۆژگاری ئاده‌میزادمان کردووه‌ به‌ چاك ڕه‌فتاری له‌گه‌ڵ دایك و باوکدا، دایکی به‌ ئێش و ئازارو لاوازی و بێ تاقه‌تیه‌کی زۆره‌، (به‌ پێستی سکی نۆ مانگ هه‌ڵی گرتووه‌)، دوای دوو ساڵ له‌ شیری بڕیوه‌ته‌وه‌، (که‌واته‌) ئه‌ی ئینسان سوپاسگوزاری منیش و دایك و باوکیشت به‌، (وه‌ دڵنیابه‌ که‌) گه‌ڕانه‌وه‌تان بۆ لای منه.
‌وَإِن جَاهَدَاكَ عَلى أَن تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿١٥﴾

ئه‌گه‌ر دایك و باوکت کۆششیان له‌گه‌ڵتا کرد، تا به‌بێ هیچ (به‌ڵگه‌)و زانیارییه‌ك هاوه‌ڵ بۆ من بڕیار بده‌یت، فه‌رمانبه‌رداریان مه‌به‌و به‌قسه‌یان مه‌که‌، به‌ڵام هه‌ر ه‌ دنیادا هاوڕێ و هاوه‌ڵ و خزمه‌تگوزاری چاك به‌ بۆیان (له‌ هه‌موو بارودۆخێکدا) هه‌ر شوێنی ئه‌وانه‌ بکه‌وه‌ که‌ ڕێبازیان بۆ لای من گرتۆته‌ به‌ر، له‌وه‌ودوا گه‌ڕانه‌وه‌تان بۆلای منه‌، ئه‌وسا هه‌واڵی ئه‌و هه‌موو کارو کرده‌وه‌کانتان ده‌ده‌مێ.

يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِن تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ فَتَكُن فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ ﴿١٦﴾

پاشان له‌ سه‌ر زاری لوقمان ده‌فه‌رموێت: ئه‌ی کوڕی (ئازیزم) ئه‌گه‌ر به‌قه‌ده‌ر تۆوی خه‌رته‌له‌یه‌ك (که‌ زۆر ورده‌و وه‌ك ئارد وایه‌) کرده‌وه‌ی چاك یا خراپ ئه‌نجام بده‌یت، وه‌ له‌ناو به‌ردێکدا له‌ ئاسمانه‌کان یان له‌ زه‌ویدا حه‌شاردرابێ (لای خوا شاراوه‌ نیه‌) و ده‌یهێنێته‌ مه‌یدان، (چونکه‌) به‌ڕاستی خوا هیچ شتێكی لێ شاراوه‌ نیه‌و زۆریش ئاگایه.
يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ﴿١٧﴾

کوڕه‌که‌م نوێژه‌کانت (به‌چاکی) ئه‌نجام بده‌، فه‌رمان به‌ چاکه‌ بده‌، قه‌ده‌غه‌ له‌ گوناهو خراپه‌ بکه‌، به‌ ئارام به‌ له‌به‌رانبه‌ر ئه‌و ناخۆشیانه‌ی که‌ تووشت ده‌بێت، به‌ڕاستی ئه‌و جۆره‌ کارو کرده‌وانه‌ له‌ ئیشه‌ چاك و په‌سه‌نده‌کانن.

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ﴿١٨﴾

هه‌روه‌ها ڕووت وه‌رمه‌گێڕه‌ له‌ خه‌ڵکی و (لووت به‌رز مه‌به‌و به‌چاوی سوك سه‌یریان مه‌که‌)، به‌سه‌ر زه‌ویدا به‌نازو فیزه‌وه‌ مه‌ڕۆ، به‌ڕاستی خوا ئه‌و که‌سانه‌ی خۆش ناوێت که‌ خۆهه‌ڵکێش و فه‌خر فرۆش و قێزاوین.

وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِن صَوْتِكَ إِنَّ أَنكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ ﴿١٩﴾

(هه‌وڵ بده‌) له‌ ڕۆیشتنتا مامناوه‌ندیانه‌ بڕۆ، به‌ره‌و ئامانجێکی چاك هه‌نگاو بنێ، به‌ ده‌نگی هێواش و له‌بار گفتوگۆ بکه‌و بدوێ، چونکه‌ به‌ڕاستی ناخۆشترینی ده‌نگه‌کان ده‌نگی گوێدرێژه.‌
- قورئانی پیرۆز لەو چوار بابەتە سیانیان بە شێوەیەکی زانستی وە چوارەمیان بە شێوەیەکی تیۆری پەروەردەیی گوزارشت دەکات؛ یان بەشێوەیەکی دیکە دەتوانین بڵێین کە لە سێ باسی لەئەنجامی رووداوێک شێوازی هەڵسوکەوتی نێوان باوك و منداڵەکانی وە چەند وانەیەکی پەروەردەییمان بۆ باس دەکات، بەڵام لەباسی چوارەمدا (لوقمان و کوڕەکەی) ئەبێ و نابێ کان و ئامۆژگاریەکانی لوقمان بۆ کوڕەکەیمان بۆ گوزارشت دەکات.
- قورئانی پیرۆز باسی پەیوەندی پەروەردەیی نێوان دایك و منداڵ ناکات، تەنها لەدوو جێگادا باسی پەیوەندی دایک ومنداڵ هاتووە ئەوانیش مەریەم و حەزرەتی عیسی (علیه سلام) لەسورەتی مەریم ئایەتی ٢٤
فَنَادَاهَا مِن تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا ﴿٢٤﴾
واتا: (ئه‌و مناڵه‌ی که‌له‌ داوێنی به‌ربۆوه‌) له‌ژێره‌وه‌ (بانگی کردو وتی: دایه‌ گیان) خه‌فه‌ت مه‌خۆ، ئه‌وه‌ته‌ په‌روه‌ردگارت به‌به‌رده‌متا جۆگه‌یه‌کی جاری کردووه.
حەزرەتی موسی (علیە سلام) و دایکی لە سورەتی (قصص ١٠)
وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا إِن كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَن رَّبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ﴿۱٠﴾
واتا: ئه‌وسا دایكی موسا هه‌ستی به‌بێتاقه‌تی و به‌ بۆشاییه‌كی زۆر ده‌كرد له‌ دڵ و ده‌رونی خۆیدا، به‌ڕاستی خه‌ریك بوو ڕازه‌كه‌ ئاشكرا بكات، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ دڵیمان دامه‌زراو نه‌كردایه‌ تا له‌و كه‌سانه‌ بێت كه‌ بڕوایان به‌ به‌ڵێنی خوا هه‌یه‌ .
کە لەم دوو ئایەتەشدا باس لە هیچ لایەنێکی پەروەردەیی نەکراوە.
- هەوڵم داوە تەنها باسی پەروەردەی منداڵ بکرێت بەپێی ئایەتەکانی قورئان وە ئەو باسانەش بکرێت کە ڕاستەوخۆ لە قورئانەوە وەرگیراون بەبێ ئەوەی هیچ فەرمودەیەك یان سەرچاوەیەکی دیکە باس بکرێت لەم باسەدا.

- پێویستی تایبەتمەندێتی و سروشتی منداڵ بە یاری و سەرگەرمی تەندروست:
قَالُواْ يَا أَبَانَا مَا لَكَ لاَ تَأْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ ﴿١١﴾

(ئه‌وجا هاتنه‌ لای باوکیان و) وتیان: باوکه‌ بۆچی له‌ ئێمه‌ دڵنیا نیت له‌باره‌ی یوسفه‌وه‌ به‌ڕاستی ئێمه‌ زۆر دڵسۆزی ئه‌وین.

أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ ﴿١٢﴾

به‌یانی بینێره‌ له‌گه‌ڵمان با گه‌مه‌و یاری بکات و بای باڵی بدات، بێگومان زۆر پارێزگاری ده‌که‌ین و ئاگامان لێی ده‌بێت.

قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَن تَذْهَبُواْ بِهِ وَأَخَافُ أَن يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ ﴿١٣﴾

باوکیان وتی: من زۆر غه‌مناك ده‌بم که‌ ئێوه‌ یوسف به‌رن، ده‌ترسم گورگ بیخوات و ئێوه‌ گوێی نه‌ده‌نێ و بێ ئاگا بن لێی.

قَالُواْ لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذًا لَّخَاسِرُونَ ﴿١٤﴾

وتیان: ئه‌گه‌ر بێت و یوسف گورگ بیخوات، ئێمه‌ش کۆمه‌ڵێکی ئاوا به‌هێز له‌گه‌ڵیدا بین، به‌ڕاستی ئێمه‌ زۆر خه‌ساره‌تمه‌ندین.
لەو ئایەتانەی سەرەوەدا بۆمان دەردەکەوێت کەوا حەزرەتی یعقوب (علیە سلام) لەبەرانبەر داخوازی کورەکانی کە گوایە یوسف پێویستی بە گەڕان و سەرگەرمی هەیە هیچ وەڵامێکی نەدایەوە و بەکردەوە رازی بوو، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە تایبەتمەندی و سروشی منداڵ وا هەڵکەوتووە کە پێویستی بە یاری و سەرگەرمیەکی تەندروست هەیە وە نابێت ڕێگایان لێبگیرێت.
قورئانی پیرۆز لە ئایەتی ١٧ سورەتی یوسف دا ئاماژە بە یاری کردنو پێشبڕکێی کوڕەکانی یعقوب (علیە سلام) دەکات و دەفەرموێت: 
قَالُواْ يَا أَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَمَا أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لِّنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ ﴿١٧﴾

وتیان: باوکه‌ ئێمه‌ ڕۆیشتین پێشبڕکێمان کردو (یوسف)مان لای که‌ل و په‌له‌که‌مان به‌جێهێشت، گورگ (په‌لاماری داو) خواردی، به‌ڵام تۆ بڕوامان پێ ناکه‌یت هه‌رچه‌نده‌ ڕاستگۆش بین.
کەواتە نابێت بەبێ هیچ بەهانەیەك ڕێگا لە منداڵ بگیرێت یاری و سەرگەرمی تەندروست ئەنجام بدات.

- چاوپۆشی لەهەڵەی منداڵ لەکاتێکدا کە پەشیمان بوونەوە:
قَالُواْ يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ ﴿٩٧﴾

(دوای ماوه‌یه‌ك کوڕه‌کان گه‌یشتن و هه‌موو شتێك ئاشکرا بوو) وتیان: ئه‌ی باوکی به‌ڕێزمان داوای لێخۆشبوونمان بۆ بکه‌ (له‌ خوای میهره‌بان) به‌ڕاستی ئێمه‌ گوناهکار بووین و به‌هه‌ڵه‌دا چووبووین.

قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّيَ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ﴿٩٨﴾

(باوکیان) وتی: له‌ ئاینده‌دا داوای لێخۆشبوونتان له‌ په‌روه‌ردگارم بۆ ده‌که‌م، به‌ڕاستی ئه‌و زاته‌ لێخۆشبوو و میهره‌بانه.‌
قورئانی پیرۆز بۆمان دەگێڕێتەوە کە یوسف (علیە سلام) لەبەرانبەر پەشیمانی براکانی وتی:
قَالَ لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ ﴿٩٢﴾

(یوسف) وتی: خه‌متان نه‌بێ ئه‌مڕۆ ئیتر هیچ سه‌رزه‌نشتێکتان ناکه‌م، خوا لێتان خۆش بێ، بێگومان ئه‌و زاته‌ له‌ هه‌موو میهره‌بانان میهره‌بانتره‌. 
لێرەدا مەبەست ئەوەیە کە دەبێت فێری منداڵ بکرێت کەوا ڕێگا لە چاڵ و چۆڵی جیابکەوە هەروەها چاکە لە خراپە، هەموو منداڵێك یان نەوجەوانێك بۆ دەرخستنی تواناکانی توشی هەڵەو سەرکەشی دەبێت. پێویستە لەسەر دایکو باوکان چاوپۆشی لەهەڵەی منداڵەکانیان بکەن کاتێك کە پەییان بردبە هەڵەکانیان، چونکە ئەگەر وانەبێت وە فرسەتی دوبارەیان پێ نەدرێت ئەوا ناتوانن تواناکانیان دەربخەن یان لەکارەکانیان بەرەو پێش بچن.
- ڕێنیشاندان و خستە سەرڕێی ڕاست لە بواری بیروباوەڕدا

وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ ﴿١٣﴾ لقمان

جا لوقمان به‌ کوڕه‌که‌ی خۆی وت: له‌ کاتێکدا که‌ ئامۆژگاری ده‌کرد: کوڕه‌که‌م نه‌که‌ی هه‌رگیز (شتێك یا که‌سێك) به‌ هاوتاو هاوبه‌شی خوا بڕیار بده‌یت، (چونکه‌) به‌ڕاستی هاوتاو هاوبه‌ش بڕیار دان سته‌مێکی زۆر گه‌وره‌ و ناڕه‌وایه.‌
لەم ئایەتەو چەند ئایەتی دوای ئەویش وتەکانی لوقمانی حەکیم، بەشێك لە ئامۆژگاریەکانی بۆ کوڕەکەی دەربارەی یەکتاپەرستی و ڕووبەڕووبونەوە لەگەڵ ئەو کەسانەی کە هاوەڵ بۆ خوا دادەنێن و چەندین بابەتی ئەخلاقی دیکەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە. ئەو ئامۆژگاریە ١٠ لایەنە لە ٦ ئایەتدا ئاماژەی پێکراوە، کە لایەنی بیروباوەڕ، ئەرکە دینیەکان و لایەنی ئەخلاقیمان بە جوانترین شێوە بۆ رووندەکاتەوە.
قورئان ئاماژەی بەوە کردووە کە لوقمان پەیامبەر نەبووە، بەڵکو پیاوێکی بۆ خوا صوڵحاو بووە کە لە جەنگ لەگەڵ نەفس دا سەرکەوتوو بووە، بۆیە خوای گەورە سەرچاوەی عیلم و حیکمەتی لە دڵیدا کردبوەوە.
حیکمەتی لوقمان وا بەپێویست دەزانێت کە پێش هەموو شێک بەدوای گرنگترین بابەتی بیروباوەڕدا بڕوات ئەویش بابەتی تەوحیدە، تەوحید لە هەموو زەمینەو ڕەهەندەکان دا، چونکە هەموو جوڵانەوەیەکی ڕوخێنەرو دژ بوون بە خوا لە هاوەڵدانانەوە سەرچاوە دەگرێت، لە دنیا پەرستی، پلەو پایە پەرستی، هەواو هەوەس پەرستی کە هەریەک لەمانە لقێکن لە هاوەڵدانان، بناغەی تەواوی جوڵە ڕاست و دروستکەرەکان تەوحیدە.

البقرة وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلاَ تَمُوتُنَّ إَلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ ﴿١٣٢﴾

ئیبراهیم وه‌سێتی کرد بۆ نه‌وه‌کانی هه‌روه‌ها یه‌عقوبیش، (هه‌ریه‌ك له‌وان وتوویه‌تی): ڕۆڵه‌کانم: به‌ڕاستی خوا ئاینی یه‌کتاپه‌رستی بۆ ئێوه‌ بڕیار داوه‌و هه‌ڵی بژاردووه‌، ئیتر ئێوه‌ش هه‌وڵ بده‌ن به‌ موسوڵمانی نه‌بێت مه‌مرن و (تا دوا هه‌ناسه‌تان په‌یڕه‌وی بکه‌ن)

أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِن بَعْدِي قَالُواْ نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ﴿١٣٣﴾البقرة

ئایا ئێوه‌ (ئه‌ی جوله‌که‌ و گاورانێك که‌ محمد به‌ درۆ ده‌خه‌نه‌وه‌و خۆشتان به‌شوێن که‌وته‌ی ئیبراهیم و یه‌عقوب ده‌زانن) ئاماده‌ی سه‌ره‌مه‌رگی یه‌عقوب بوون؟ ئه‌و کاته‌ی به‌ کوڕه‌کانی ووت: دوای مردنی من چی ده‌په‌رستن؟!
هه‌موو وتیان: خوای تۆو باوباپیرانت ئیبراهیم و ئیسماعیل و ئیسحاق ده‌په‌رستین که‌ تاك و ته‌نهایه‌، وه‌ ئێمه‌ هه‌موو ته‌سلیمی ئه‌وین و فه‌مانبه‌رداری ئه‌وین.

چەند خاڵێک
١- باشترین ڕێگا بۆ پەروەردەی منداڵ، دۆستانە گفتوگۆ کردنە لەگەڵی. (وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ)
٢- پەیامەکانی باوک بۆ منداڵ، ئامۆژگاریە. (قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ)
٣- منداڵ پێویستی بە ئامۆژگاریە. (هُوَ يَعِظُهُ)
٤- لەگەڵ نەوجەوانان دەبێت بە زمانی ئامۆژگاری گفتوگۆیان لەگەڵ بکەین، نەک سەرزەنشت. (وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ)
٥- ئامۆژگاری دەبێت بە خۆشەویستی و بەزەییەوە بێت. (يا بُنَيَّ)

- منداڵ دەبێت فێر بکرێت کە ڕێزی دایکو باوکی بگرێت
وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ ﴿١٤﴾

(لێره‌دا خوا ئامۆژگاریه‌کان له‌ ده‌می لوقمان وه‌رده‌گرێت و خۆی ئامۆژگاریمان ده‌کات و ده‌فه‌رموێت): که‌ ئێمه‌ ئامۆژگاری ئاده‌میزادمان کردووه‌ به‌ چاك ڕه‌فتاری له‌گه‌ڵ دایك و باوکدا، دایکی به‌ ئێش و ئازارو لاوازی و بێ تاقه‌تیه‌کی زۆره‌، (به‌ پێستی سکی نۆ مانگ هه‌ڵی گرتووه‌)، دوای دوو ساڵ له‌ شیری بڕیوه‌ته‌وه‌، (که‌واته‌) ئه‌ی ئینسان سوپاسگوزاری منیش و دایك و باوکیشت به‌، (وه‌ دڵنیابه‌ که‌) گه‌ڕانه‌وه‌تان بۆ لای منه.
وَإِن جَاهَدَاكَ عَلى أَن تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿١٥﴾

ئه‌گه‌ر دایك و باوکت کۆششیان له‌گه‌ڵتا کرد، تا به‌بێ هیچ (به‌ڵگه‌)و زانیارییه‌ك هاوه‌ڵ بۆ من بڕیار بده‌یت، فه‌رمانبه‌رداریان مه‌به‌و به‌قسه‌یان مه‌که‌، به‌ڵام هه‌ر ه‌ دنیادا هاوڕێ و هاوه‌ڵ و خزمه‌تگوزاری چاك به‌ بۆیان (له‌ هه‌موو بارودۆخێکدا) هه‌ر شوێنی ئه‌وانه‌ بکه‌وه‌ که‌ ڕێبازیان بۆ لای من گرتۆته‌ به‌ر، له‌وه‌ودوا گه‌ڕانه‌وه‌تان بۆلای منه‌، ئه‌وسا هه‌واڵی ئه‌و هه‌موو کارو کرده‌وه‌کانتان ده‌ده‌مێ.
لەم دو ئایەتدا خوای گەورە بە هەموو مرۆڤەکان ڕادەگەیەنێت کە پێویستە لەسەریان ڕێزی دایکو باوکیان بگرن، وە سوپاسیان بکەن کە سوپاسگوزاری دایکو باوک دەخاتە پاڵ سوپاسگوزاری خۆیەوە، وە گرنگی و پاداشتی ئەو ڕێزگرتن و چاک بوونە لەگەڵ دایک و باوکدا بۆ هەموان ڕوون دەکاتەوە.
ئەم بابەتەش زانست سەلماندویەتی و تەجروبەش کراوە کە دایك لەکاتی دوگیانی دا باشترینی شتەکانی جەستەی خۆی دەبەخشێتە کۆرپەلەکەی، بۆیە دایکان لەکاتی دوگیانی دا دوچاری بێهێزی و کەمی ڤیتامینەکان دەبن، ئەمەش لەکاتی شیردان دا بەردەوام دەبێت، بۆ؟ چونکە شیر، شیلەی گیانی دایکە بۆ منداڵ، بۆیە دەفەرموێت: کۆتایی دەورانی شیردان دوای دوو ساڵە لە تەمەنی منداڵەکە.
دایک لەماوەی ئەم ٣٣ مانگەدا (ماوەی دوگیانی و شیردان) گەورەترین فیداکاری چ لە ڕووی سۆزداری و رۆحی وە چ لە ڕووی جەستەییەوە دەدات بۆ بەخێوکردنی منداڵەکەی، جال لێرەدا ئەوەیە کە خوای گەورە مرۆڤەکان ڕێنوێنی دەکات بەوەی کە ڕێز لە دایك و باوکیان بگرن وە سوپاسگوزاریان بکەن، بەڵام کاتێك دەگاتە سەر خزمەت و زەحمەت جەخت لەسەر زەحمەتی دایك دەکاتەوە کە کێشاویەتی بۆ منداڵەکەی تا منداڵ تێبگات کە دایك چەندە فیداکار و زەحمەت کێشە تا منداڵەکەی گەورە بکات.
هەندێک کەس بەهەڵە لە گوێڕایەڵی دایكو باوك تێگەیشتون بەجۆرێک کە ئەگەر هانیان بدەن بۆ شتی خراپ و هاوەڵدانان بۆ خوای گەورە بەگوێیان بکەن، نەخێر! خوای گەورە لەو بارەیەوە دەفەرموێت: 
وَإِن جَاهَدَاكَ عَلى أَن تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿١٥﴾لقمان

ئه‌گه‌ر دایك و باوکت کۆششیان له‌گه‌ڵتا کرد، تا به‌بێ هیچ (به‌ڵگه‌)و زانیارییه‌ك هاوه‌ڵ بۆ من بڕیار بده‌یت، فه‌رمانبه‌رداریان مه‌به‌و به‌قسه‌یان مه‌که‌، به‌ڵام هه‌ر ه‌ دنیادا هاوڕێ و هاوه‌ڵ و خزمه‌تگوزاری چاك به‌ بۆیان (له‌ هه‌موو بارودۆخێکدا) هه‌ر شوێنی ئه‌وانه‌ بکه‌وه‌ که‌ ڕێبازیان بۆ لای من گرتۆته‌ به‌ر، له‌وه‌ودوا گه‌ڕانه‌وه‌تان بۆلای منه‌، ئه‌وسا هه‌واڵی ئه‌و هه‌موو کارو کرده‌وه‌کانتان ده‌ده‌مێ.

هیچ کات نابێت پەیوەندی نێوان منداڵ و دایکو باوك بەهێز تر بێت لە پەیوەندی نێوان مرۆڤەکان و خوا، نابێت خۆشەویستی دایکو باوك زاڵ بێت بەسەر خۆشەویستی مرۆڤەکان بۆ خوای گەورە.
ئەوە ئەرکی منداڵە کە هیچ کات تەسلیمی ئەو زۆرە نەبێت کە دایکو باوکی هانی دەدەن بۆ کاری خراپە و دوور خستەنەوەی لە خوای گەورە.
لەوانەیە هەندێک کەس وا بزانێت کە دەبێت لەگەڵ دایکو باوکی موشریك ڕەق بێت و هیچ سۆزو بەزەییەکت نەبێت بەرانبەریان، بۆیە خوای گەورە ئەوەشمان بۆ رووندەکاتەوە کە دەبێت لەوکاتانەدا بەقسەیان نەکەین کە هانمان دەدەن بۆ کاری خراپە، دەبێت لە کاروباری دنیایدا هاوکار و گۆڕایەڵیان بین وە بە سۆزو میهرەبان بین بەرانبەریان.
- پەروەردەی دینی منداڵ
(فێرکردنی نوێژ، ئەمر بەچاکە و نەهی لەخراپە و خۆڕاگری).
يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ﴿لقمان ١٧﴾ 
کوڕه‌که‌م نوێژه‌کانت (به‌چاکی) ئه‌نجام بده‌، فه‌رمان به‌ چاکه‌ بده‌، قه‌ده‌غه‌ له‌ گوناهو خراپه‌ بکه‌، به‌ ئارام به‌ له‌به‌رانبه‌ر ئه‌و ناخۆشیانه‌ی که‌ تووشت ده‌بێت، به‌ڕاستی ئه‌و جۆره‌ کارو کرده‌وانه‌ له‌ ئیشه‌ چاك و په‌سه‌نده‌کانن.
نوێژ گرنگترین پەیوەندیە لە نێوان مرۆڤەکان و خوای گەورەدا، وە فەرمان بەچاکەو پێشگرتن لە خراپە باشترین و گرنگترین دەستوری کۆمەڵایەتیە.
لەلایەکی دیکەوە هەموو کارە کۆمەڵایەتیەکان بەتایبەت بەرنامەی فەرمان بەچاکەو پێشگرتن لەخراپە گرفتی زۆر هەیە، چونکە دەسەڵاتدارانی گوناهبار بە ئاسانی تەسلیمی بەرنامەی خوای گەورە نابن، تەنانەت زۆر جار دەبنە مایەی ئەزیەت و ئازاری بانگخوازان، کە ئەگەر ئارامی و لە خۆبوردەییان نەبێت هەرگیز ناتوانن بەسەر ئەو کۆسپانەدا سەربکەون.

- فێرکردنی ئادابی کۆمەڵاتی
(هەڵسوکەوت لەگەڵ خەڵکی، دوورکەوتنەوە لە خۆبەزلزانی، دادپەروەری).
وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ﴿١٨﴾

هه‌روه‌ها ڕووت وه‌رمه‌گێڕه‌ له‌ خه‌ڵکی و (لووت به‌رز مه‌به‌و به‌چاوی سوك سه‌یریان مه‌که‌)، به‌سه‌ر زه‌ویدا به‌نازو فیزه‌وه‌ مه‌ڕۆ، به‌ڕاستی خوا ئه‌و که‌سانه‌ی خۆش ناوێت که‌ خۆهه‌ڵکێش و فه‌خر فرۆش و قێزاوین.

وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِن صَوْتِكَ إِنَّ أَنكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ ﴿١٩﴾

(هه‌وڵ بده‌) له‌ ڕۆیشتنتا مامناوه‌ندیانه‌ بڕۆ، به‌ره‌و ئامانجێکی چاك هه‌نگاو بنێ، به‌ ده‌نگی هێواش و له‌بار گفتوگۆ بکه‌و بدوێ، چونکه‌ به‌ڕاستی ناخۆشترینی ده‌نگه‌کان ده‌نگی گوێدرێژه.‌
ئاشکرایە کە مەبەستی لوقمان تەنها ڕوو وەرگێڕان لە خەڵکی و ڕێگەڕۆشتنی لە خۆباییانە نیە، بەڵکو مەبەستی ڕووبەڕوو بونەوەی هەموو خۆبەزلزان و لەخۆباییەکە، چونکە ئەو کردەوانە لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەدا لەکاتی مامەڵەکردن لەگەڵ خەڵکی دا زۆر دووبارە دەبنەوە، بۆیە بە کوڕەکەی دەڵێت خۆی لەو کردەوانە بپارێزێت.
ڕێنمایی:
لە ئامۆژگاریەکەی لوقمان بۆ کوڕەکەی ٩ فەرمان بەچاکە و ٣ پێشگرتن لەخراپە هاتووە:
٩ فەرمانەکە بریتین لە:
١- چاکە لەگەڵ دایکو باوك .
٢- سوپاسگوزاری خوا لەگەڵ سوپاسگوزاری دایکو باوك.
٣ - هاونشینی و ڕاوێژکردن بە دایکو باوك.
٤- پەیڕەوی لە پیاوچاکان.
٥- بەرزڕاگرتن و کردنی نوێژەکان.
٦- فەرمان بەچاکە.
٧- پێشگرتن لە خراپە.
٨- مامناوەندیانە لە ڕۆشتندا.
٩- بەدەنگی هێواش و لەبار گفتوگۆکردن.
٣ پێشگرتنەکە بریتین لە: 
١- پێشگرتن لە هاوەڵدانان (شرک).
٢- پێشگرتن لە روو وەرگێڕان لە خەڵکی.
٣- پێشگرتن لە فیز و خۆبەزلزانین لەکاتی ڕێگە ڕۆشتن دا.
قورئانی پیرۆز ئاماژەی بە چیرۆکی حەزرەتی نوح (علیە سلام) و کوڕەکەی، وە حەزرەتی ابراهیم و حەزرەتی اسماعیل (علیهما سلام) کراوە، بۆیە لێرەدا ئاماژە بەچەند ئایەتێک دەکەین کە پەیوەندی بە باسەکەی ئێمەوە هەیە.

وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَب مَّعَنَا وَلاَ تَكُن مَّعَ الْكَافِرِينَ ﴿هود ٤٢﴾
ئینجا که‌شتیه‌که‌ ده‌یبردن به‌ناو شه‌پۆلی وه‌ك چیادا، نوح بانگی کرده‌ کوڕه‌که‌ی (ئه‌وه‌یان که‌ بێ باوه‌ڕ بوو) له‌ شوێنێکدا گیری خواردبوو پێی وت: ڕۆڵه‌ گیان، له‌گه‌ڵ ئێمه‌دا سواربه‌و له‌گه‌ڵ بێ باوه‌ڕاندا مه‌به‌.
چەند وەبیر هێنانەوەیەک:
١- دایکو باوك بەرپرسە لە سەرنویشتی منداڵەکانی (يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا).
٢- هەڵسوکەوت و هاوڕا بوون لەگەڵ کافران لە ڕەحمی خوای گەورە بەدوورن تەنانەت ئەگەر کوڕی پێغەمبەرانیش بووبن (لا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ).
٣- تەنها باش بوون و تەندروست بوونی خێزان لە ماڵەوە بەس نیە بۆ پەروەردەی منداڵ، هەڵسوکەوت لەگەڵ خەڵکی دوور لەدین هۆکارێکە بۆ لەڕێی ڕاست دەرچوونی منداڵ (لا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ).
فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ ﴿١٠١﴾ الصافات

ئێمه‌ش مژده‌ی مناڵێکی حه‌لیم و خۆگرو (ژیرمان) پێ به‌خشی که‌ (ئیسماعیل)ه
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ ﴿١٠٢﴾ الصافات

کاتێک که‌ ئه‌و مناڵه‌ که‌وته‌ده‌رو ماڵ له‌گه‌ڵیا (به‌یانیه‌ک پێی وت) کوڕم، کوڕی شیرینم من له‌ خه‌ودا بینیومه‌ که‌ تۆ سه‌رده‌بڕم، تۆ ده‌ڵێی چی؟ ڕات چۆنه‌؟! (کوڕی چاک و خواناس و خۆگر به‌ زمانی شیرین) وتی: بابه‌ گیان هه‌ر فه‌رمانێکت پێ دراوه‌ جێبه‌جێی بکه‌، ده‌مبینی ئه‌گه‌ر خوا حه‌زبکات، خوا بیه‌وێت له‌ ئارامگران ده‌بم.
چەند خاڵێکی گرنگ کە لەم دوو ئایەتەدا دەیبینین:
١- یەکێك لە نیشانەکانی منداڵی باش، کۆمەكکردنی باوکە لەکاروباری ڕۆژانەدا (مَعَهُ السَّعْيَ).
٢- لەناو خێزاندا باوك دەبێت بە خۆشەویستی و موحتەرەمانە لەگەڵ منداڵەکانی گفتوگۆ بکات (يا بُنَيَّ، يا أَبَتِ).
٣- بتوانین لە ڕێگەی خوادا ببەخشین، تەنانەت ئەگەر منداڵەکانیشمان بێت (منداڵێك کە نزیکەی سەدەیەکە چاوەڕێیەتی، کەچێ ئێستا کە گەورە بووە و دەتوانێت یارمەتیدەری باوکی بێت، خوای گەورە داوای لێ دەکات لەڕێگای ئەودا سەری ببڕێ) (أَنِّي أَذْبَحُكَ).
٤- بۆ گەشەو دروست کردنی کەسایەتی بۆ منداڵ دەبێت ڕاوێژی پێ بکرێت لە هەندێك کاروباردا کە پەیوەندی بە خۆیەوە هەیە (فَانْظُرْ ماذا تَرى).
ڕێنمونی و فێکردنی چۆنیەتی چونە ناو شوێنی حەوانەوەی دایکو باوك
عَلَيْكُم بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴿٥٨﴾ النور

ئه‌ی ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه‌ با به‌نده‌و ئه‌و منداڵانه‌تان (که‌ هێشتا نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ ته‌مه‌نی هه‌رزه‌کاری) له‌ سێ کاتدا (فێری ئه‌وه‌ بکرێن) مۆڵه‌ت بخوازن (له‌سه‌ردانی ژووری نووستنی ژن و مێرد) پێش نوێژی به‌یانی، کاتی نیوه‌ڕۆ که‌ پۆشاکتان دا ده‌نێن (بۆ حه‌وانه‌وه‌)، له‌ دوای نوێژی خه‌وتنان، سێ کاته‌ که‌ له‌وانه‌یه‌ عه‌وره‌تی ئێوه‌ی تێدا ده‌ربکه‌وێت (با که‌سی تر ؛ نه‌تانبینێت)، له‌ دوای ئه‌و سێ کاته‌ قه‌یناکات بۆ ئێوه‌ش و ئه‌وانیش، که‌ بگه‌ڕێن به‌ ناویه‌کدا و بچن بۆ لای یه‌کتر، ئا به‌و شێوه‌یه‌ خوا ئایه‌ته‌کانی خۆیتان بۆ ڕوون ده‌کاته‌وه‌، (تا تووشی کێشه‌ی ده‌روونی نه‌بن) خواش هه‌میشه‌ زاناو دانایه‌ (به‌وه‌ی که‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی خێرو خۆشیتان).

وَإِذَا بَلَغَ الأَطْفَالُ مِنكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴿٥٩﴾ النور

هه‌ر کاتێك منداڵه‌کانتان باڵغ بوون، با ئه‌وانیش مۆڵه‌ت بخوازن، وه‌کو چۆن که‌سانی پێش ئه‌مان مۆڵه‌تیان خواستووه‌ (له‌ کاتی هاتووچۆ کردنی ژووری دایك و باوكدا)، ئا به‌و شێوه‌یه خوا ئایه‌ته‌کانی خۆیتان بۆ ڕوون ده‌کاته‌وه‌ و خوا زاناو دانایه ‌ (به‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانتان).
لەو دوو ئایەتەدا خوای گەورە ئەوەمان بۆ روون دەکاتەوە کە منداڵی باڵغ و ناباڵغ لەکاتی چونە ژوورەوە بۆ ژووری دایکوباوك دەبێت ئیزن وەربگرن.
ئەمەش کاری دایکو باوکە کەدەبێت منداڵەکەیان فێر بکەن بە ئەنجامدانی ئەو کارە، چونکە منداڵی ناباڵغ هیچ ئەرکێكی ناکەوێتە سەر بۆیە خوای گەورە لێرەدا خیتابەکەی لەگەڵ دایکو باوکانە.
ئەم ئایەتانە باسی ئەو منداڵانە دەکەن کە دەتوانن بابەتی جنسی و عەورەت و ئەو مەسائیلانە لەیەك جیابکەنەوە، بۆیە خوای گەورە فەرمانیان پێدەکات، چونکە لەتەمەنێکدان دەزانن فەرمان پێکردن چی دەگەیەنێت، دەبێت لە سێ کاتی جیاوازدا ئیزن وەربگرن لەدایکو باوکیان لەکاتی چونە ژوور.
هەروەها لەم ئایەتانەدا خوای گەورە ئەوەشمان بۆ روون دەکاتەوە کە کاتێك منداڵ گەیشت بە تەمەنی بلوغ دەبێت هەموو کات ئیزن لە دایکو بوکیان وەربرگن کاتێك دەچنە ژووری دایکو باوکیانەوە.
لەم ئایەتانەوە ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە حوکمی منداڵی باڵغ و ناباڵغ لەیەك جیاوازە، چونکە لە ئایەتی ٥٨دا خوای گەورە فەرمان بە دایکو باوکان دەکات کە منداڵە ناباڵغەکانیان فێر بکەن لە سێ کاتدا ئیزن وەربگرن لەکاتی چونە ناو ژووری دایکو باوکیان دا، چونکە (ژیانی ئەوان زۆر پەیوەستە بەدایکو باوکیانەوە کە ئەگەر هەموو جارێک داوای ئیزن بکەن بۆیان سەخت دەبێت، لەلایەکی دیکەوە هێشتا لایەنی جنسی ئەوان بەتەواوەتی روشدی نەکردووە)، بەڵام منداڵی باڵغ فەرمانی پێکراوە کە لەهەموو کاتێکدا دەبێت ئیزن لەدایکو باوکی وەربگرێت.
ئەم حوکمەش تەنها بۆ ئەو جێگایەیە کەدایکو باوك لەکاتی حەوانەوەیاندا لەوێ دەبن، ئەگەرنا لە و جێگایەی کە هەموو خێزانەکە کۆدەبنەوە و دادەنیشن پیویست بە ئیزن وەرگرتن ناکات بۆ چونە ژوورەوە.
دەستورێکی گرنگی قورئانی
بۆ ڕیشە کێش کردنی ڕەفتاری ناشایست وە دروستکردنی کۆمەڵگایەکی تەندروست تەنها ئەم کارانە بەس نیە، بەڵکو دەبێت کۆمەڵگەیەکی تەندروست وە فێرگەیەکی باش هەبێت بۆ فێرکردنی ئەحکامە ئیسلامیەکان، سزاش دابنرێت بۆ سەرپێچێ کاران، لە سورەتی نوردا خوای گەورە ئاماژە بە سزای پیاوان و ژنانی زیناکار دەکات، هەروەها ئاماژە دەکات کە گەنجان هانبدرێن بۆ هاوسەرگیری، چاودێریکردن و پاراستنی حیجابی ئیسلامی، پێشگرتن لە چاوبازی، نەهێشتنی دروست کردنی قسە و قسەڵۆك بۆ خەڵکی دیکە بەوەی ئینحرافی جنسی کردوە، ئیزن وەرگرتنی منداڵ بۆ چونە ژوورەوە بۆ شوێنی حەوانەوەی دایکو باوك.
هەموو ئەو بابەتانە لە سورەتی نوردا ئاماژەی پیکراوە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئیسلام چاپۆشی لەهیچ شتێك نەکردووە کە دەبێتە هۆی دروست کردنی کۆمەڵگایەکی تەندروست.

چەند خاڵێکی گرنگ

١- دایکو باوکان دەبێت ئەحکامە دینەیکان فێری منداڵەکانیان بکەن (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ).
٢- شوێنی خەو و حەوانەوەی دایکو باوك جودا بێت، ئەگەرنا پێویستی بە ئیزن وەرگرتن نەدەکرد (لِيَسْتَأْذِنْكُمُ).
٣- منداڵان دەبێت داوێنپاکی لە خێزانەکەیانەوە فێر ببن (لِيَسْتَأْذِنْكُمُ).
٤- پەروەردەو فێرکردنی ئادابی ئیسلامی پێش باڵغ بوون دەست پێبکەین (الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ).


‌‌‌
1/19/2019 1:07:02 AM
Print Friendly and PDF
زۆرترین بینراو
  • 24 کاتژمێر
  • هەفتە
  • مانگ