به‌شی سێیه‌م


كتێبی پیرۆزی نەسرانی((The Bible))  بەسەرچاوەی یەكەمی ئەو لێ وەرگرتنەی قورئان دادەنرێت كە ئیدیعای دەكەن. پوچكردنەوەی بونی وەرگێڕانێكی عەرەبی سیفرە پیرۆزەكانی یەهودی و نەسرانیەكان لەسەردەمی نێردرانی پێغەمبەردا ، لە خودی خۆیدا بەڵگەیەكی تەواوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی بۆچون و گومانی ئەوانەی پێچەوانەی ئەمە بیر دەكەنەوە.
كاری كۆڵینەوە و بەدواداچون بۆ زانینی بونی وەرگێڕانێكی عەرەبی سیفرەكانی یەهود و نەسرانییەكان دادەنرێت بە مەسەلەیەكی مێژویی پشكنینكاری دور لە حەزپێكردنێكی سادە یان گەرم وگوڕییەكی رەخنەیی یان پێشبینی و نوقڵانە لێدانێكی بێ بنەما، دەبێ بەپێی رێ وشوێنە مێژوییە سازو گونجاوەكان بۆی بگەڕێین، هیچ بەڵگەیەك ئەوەندە بەهێز نیە دژ بە مونەسیرەكان و ئەو رۆژهەڵاتناسانەی پاڵپشتیان دەكەن، لەوەی پاڵپشتی قسەكانمان بكەین بە گەواهی و شایەتی ئەكادیمییە رۆژئاواییەكان خۆیان، و ئەو دانپێدانانەی كەسانی موخالیف بە ئێمە هەیانە لەوانەی گومانی سۆزدارییان بۆ ئیسلام لێ ناكرێت، ئەوەش دوای ئەوەی گرنگترین سەرچاوە راستەوخۆكان دێنینە گۆ كە بریتیە لە : كیتاب و سوننە.
شاهێدی قورئانی پیرۆز و ژیاننامەی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم
هەر كەس بڕوانێتە ئەوەی لەقورئانی پیرۆز و ژیاننامەی پێغەمبەردا هەیە- كە دوو سەرچاوەی سەرەكی موعتەبەرن بۆ توێژینەوەی ژیانی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم - تێبینی ئەوە دەكات هیچ بەڵگەیەك لەئارادا نیە بیسەلمێنێ وەرگێڕانی عەرەبی كتێبی پیرۆز هەبوبێت، بەڵكو ئەوەی لە لەقورئانی پیرۆز و ژیاننامەی پێغەمبەردا هاتووە نكولی و نەرێی راستەوخۆی بونی ئەو جۆرە تێكستە دەكات ..
لەوانەیە  رونترین ئەو بەڵگانەی سەلمێنەری ئەوە بن كە ئێمە لە باس و خواسیاین، بریتی بێت لەوەی دوژمنانی موحەمەد كاتێك نكولییان دەكرد لە حەقیقەتی پێغەمبەرێتی ئەو، كەسیان ئاراستە نەدەكرد بۆ ئەو تێكستە عەرەبییە، لەكاتێكدا خەڵكی مەككە كە تەنگەتاوبون و درزو كەلەبەری گومان دروستكردنیان لەبەردەمدا داخرا، هیچ فرت و فێڵێكیان بۆ نەمایەوە ئەوە نەبێ كە گومانی ئەوەیان دروستكرد گەنجێكی عەجەمی و ناعەرەب موحەمەد فێری ئەو شتانە دەكات كە بانگەشەی خەڵكی بۆ دەكات، ئەگەر ئەو دەقە عەرەبیەی باسی دەكرێ ببوایە و لە ئارادابوایە، ئەو كات هەموو ئەوانەی لالوت و ناقایل بون  بەو پێغەمبەرە دەیان وت تۆ ئەو تێكستەت خوێندوەتەوە  یاخود لەناو كەسوكاركت یا هاورێیەكی مناڵیت یان گەنجیت كەسێ هەبووە ئەو تێكستانەی بەسەرتا خوێندوەتەوە، تێی گەیشتویی و پاشان دێتە لای ئێمە و بەسەرمانا دەیخوێنیتەوە!!
ئەگەر ئەو تێكستە بەردەست بوایە، ئەو كاتە عەرەب پێیان دەوت: تۆ بە چەند زانیاری و مەعریفەیەك مەیدانخوازی و كێ بەركێمان لەگەڵ دەكەیت لای ئێمە بەردەست و بڵاوە، كاتێ كە بۆچونت وەهایە ئەو كتێبەی تۆ شتێكمان فێر دەكات كە نایزانین، بەڵام ئەوەی تۆ هەواڵی پێ دەدەی و باسی دەكەی لەكتێبێكی عەرەبی بەردەستی خۆماندا هەیە، ئەتوانین هەندێ هەواڵ و باس و خواسی وەهای ئەو كتێبەت پێ بڵێین كە تۆ لەبارەیەوە نایزانی .. بەڵام كارێكی وەهایان نەكرد!
ئەگەر ئەو تێكستە عەرەبیە بەردەست بوایە، عەرەب دەیانكردە دەسكەلای خۆیان بۆ مشتومڕكردن لەگەڵ ئەو پێغەمبەرە صلی الله علیه وسلم و رێگەیەكی هەوڵدان بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو پەیامەی هێناوێتی  و پوچكردنەوەی ئەو بانگەشەیەی دەیكات .. بەڵام كارێكی لەو چەشنەیان نەكرد!
هەروەها لەفەرمودەیەكەوە كە بوخاری لە صەحیحەكەیدا هێناوێتی بەشێوەیەكی یەكلاكەرەوە لەوە تێ دەگەین كە عەرەب ئاشنای هیچ تێكستێكی عەرەبی سیفرە یەهودییەكانیش نەبوون .. ئەبو هورەیرە خوای لێ رازی بێت كاتێ كەباس لە ئاگاداری و ئاشنایەتی مسوڵمانانی خاوەن زمانی عەرەبی سەردەمی هاتنی پێغەمبەرێتی دەكات سەبارەت بەوەی لە ناوەرۆكی تەوراتدا هاتبوو فەرمویەتی:(( خاوەن كیتابەكان تەوراتیان بە عیبری دەخوێندەوە، تەفسیرەكەشیان بەعەرەبی دەكرد بۆ مسوڵمانان، پێغەمبەری خواش دەیفەرمو:((قسەی خاوەن كتێبەكان بەڕاست دامەنێن و بەدرۆشیان مەخەنەوە، بڵێن:((باوەڕمان هێناوە بەخوا و بەوەی دای بەزاندوە بۆمان.)) : (((كان أهل الكتاب يقرؤون التوراة بالعبرانية، ويفسرونها بالعربية لأهل الإسلام؛ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم: ((لا تصدقوا أهل الكتاب، ولا تكذبوهم، وقولوا : ((آمنا بالله وما أنزل إلينا.))  ))(1)
     ئەوەی دەبوە رێگر و پەردە لە نێوان عەرەب و شارەزابون بە ناوەڕۆكی تەورات، ئەوە بوو زمانی سیفرەكانی یەهود عیبرانی بوو، بت پەرستەكانی خەڵكی دورگەی عەرەبی نەیان دەزانی، ئەمەش پاڵنەر بوو بۆ خاوەن كتێبەكان تاوەكو سەرەتا دەقەكانی خۆیان بەزمانی عیبری بخوێننەوە، دوای ئەوە راڤەكەی بە زمانێكی تر بكەن .. ئەگەر هەر لەسەرەتادا بەزمانی عەرەبی هەبوایە ئەوا جوەكان ئەو ماندوو بونەیان نەدەخستە سەرشانی خۆیان(2)
نەهی كردنی پێغەمبەر لەوەی لە خاوەن كتێبەكان بپرسین، ئەوە دەگەیەنێت خاوەن كتێبەكان ئەو زانست و زانیارییانەیان قۆرخ كردبوو،  ئەوەتا بوخاری لە صەحیحەكەیدا و لە كتێبی((قول النبی صلی الله علیه وسلم لا تسألوا أهل الكتاب))، فەرمودەیەكمان لەم بارەیەوە بۆ دەگێڕێتەوە لە ئیبنو عەباسەوە خوایان لێ رازی بێت كە پێغەمبەر فەرمویەتی: ((ئەی كۆمەڵی مسوڵمانان، چۆن پرسیار لەخاوەن كتێبەكان دەكەن، ئەو كتێبەی بۆ پێغەمبەرەكەی ئێوە دابەزیوە تازەترین هەواڵی تیایە سەبارەت بەخوا، دەیخوێننەوە و هیچ خەوشێكی تێدا نییە، خوای گەورەش پێی راگەیاندوون كە خاوەن كتێبەكان ئەوەی خوا نوسیوێتی گۆڕیویانە، بەدەستی خۆیان ئەو كارەیان كردووە ، پاشان وتیان ئەوە لە خواوەیە، تاوەكو شتێكی كەم نرخی پێ بكڕن، ئایا ئەو زانستەی پێتان دراوە واتان لێ ناكات لێیان نەپرسنەوە،  نا بەخوا هیچ كات كەسێكمان لەوان نەبینیوە پرسیاری ئەوەتان لێ بكات كە لەلایەن خواوە بۆتا دابەزێنراوە)) ((يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، كَيْفَ تَسْاَلُونَ أهْلَ الْكِتَابِ، وَكِتَابُكُمُ الَّذِي أنْزِلَ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم أحْدَثُ الأخْبَارِ بِاللَّهِ، تَقْرَءُونَهُ لَمْ يُشَبْ، وَقَدْ حَدَّثَكُمُ اللَّهُ اَنَّ أهْلَ الْكِتَابِ بَدَّلُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ وَغَيَّرُوا بِأَيْدِيهِمُ الْكِتَابَ، فَقَالُوا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أفَلاَ يَنْهَاكُمْ مَا جَاءَكُمْ مِنَ الْعِلْمِ عَنْ مُسَاءَلَتِهِمْ، وَلاَ وَاللَّهِ مَا رَأيْنَا مِنْهُمْ رَجُلًا قَطُّ يَسْاَلُكُمْ عَنِ الَّذِي أنْزِلَ عَلَيْكُمْ.)) (3)
ئەگەر ناوەڕۆكی سیفری خاوەن كیتابەكان لە بەردەستی عەرەبدا هەبوایە، عەرەب پێویستی بەوە نەبوو پرسیار لە خاوەن كتێبەكان بكەن؟!
هەروەها لەم ئایەتەی خوای گەورە سەبارەت بە جولەكە دەیفەرموێ: {وَإِذَا لَقُواْ الَّذِينَ آمَنُواْ قَالُواْ آمَنَّا وَإِذَا خَلاَ بَعْضُهُمْ إِلَىَ بَعْضٍ قَالُواْ أَتُحَدِّثُونَهُم بِمَا فَتَحَ اللّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَآجُّوكُم بِهِ عِندَ رَبِّكُمْ أَفَلاَ تَعْقِلُون}(4) ئەوە تێ دەگەین جولەكە دەیانزانی مسوڵمانان هیچ رێگەیەكیان نیە بۆ زانین و شارەزا بون لەكتێبەكانیان مەگەر ئەوەی خۆیان پێیان راگەیەنن، ((جایجر)) ی زانای جولەكەش دانی بەمەدا ناوە! (5)
ئەم فەرمودەیەی خوای گەورەش {وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ اللّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُون}(6) ئەوەمان بۆ دەردەخات كە جولەكەكان لەكاتی باسكردنی هەندێ باس و خواسی ئاینیدا زمانیان با دەدا وەك ئاماژەیەك بۆ ئەوەی ئەم قسەكردنەیان گواستنەوەیە لە سیفرە پیرۆزەكانیانەوە، مسوڵمانان توانای ئەوەیان نەبوو بگەڕێنەوە بۆ ئەو سیفرانە  تاوەكو ڕاستی  ئەو نەقڵ كردنانە بزانن،  جولەكەكانیش دڵنیابون لەوەی مسوڵمانان رێگەیەكیان نییە بۆ گەیشتن بەو سیفرانە، ئەمەش هیچ هۆكارێكی نەبوو ئەوە نەبێت ئەو سیفرانەی خاوەن كیتابەكان بەزمانی عەرەبەكان بەردەست نەبوو.
 ((ا‌رثور فووبوس)) ((Arthur Vööbus))(7) ی رەخنەگر لە سەرەتای توێژینەوەیەكیدا سەبارەت بە كۆنترین وەرگێڕراوی عەرەبی پەیمانی نوێ لە كتێبەكەی ((وەرگێڕراوە سەرەتاكانی عەهدی نوێ)) ((الترجمات المبكرة للعهد الجديد)) ( ((Early Versions of the New Testament))  دانی بەوەدا ناوە كە ئەو هەوڵەی لەرێیەوە بانگەشەی ئەوە كراوە موحەمەد شارەزای هەندێ لە كتێبەكانی پەیمانی نوێ بووە بە زمانی عەرەبی، و ئەو كتێبانەشی بەكار هێناوە بۆ دانانی قورئان، ئەمەشیان كردوەتە بەڵگەی(وەرگرتنی) (!) قورئانی پیرۆز لە مەتتا و مەزامیرەكان و پێنج سیفرەكە، ئەمە شیمانەیەكی((هەڵەیە و بەدواداچون و لێكۆڵینەوەی لێ نەكراوە. لەم بارەیەوە قورئان سودبەخش نابێت بۆمان، و دەبێ بخرێتە دەرەوەی مشتومڕەوە.))(8)
زۆرێك لە مونەسیرەكان- بەدەر لە گشتینەی رۆژهەڵاتناسان-، بۆ سەلماندنی بونی وەرگێڕراوێكی عەرەبی كتێبی پیرۆز لە مەككەدا فەرمودەیەك دەكەنە بەڵگە كە ئیمامی موسلیم لە دایكی مسوڵمانانەوە((عائیشە)) خوای لێ رازی بێت دەیهێنێت كە فەرمودەیەكی درێژە سەبارەت بە وەحیی و تیایدا هاتووە((وەرەقەی كوڕی نەوفەل))((نوسراوی عەرەبی دەنوسی، ئەوەندەی خوا ویستبێتی ئینجیلی بەعەرەبی دەنوسی.)) ((كان یكتب الكتاب العربی ویكتب من الإنجیل بالعربیة ما شاء الله أن یكتب.)) .. وەڵام دانەوەش لە چەند رویەكەوەیە:
یەكەم: ئەو فەرمودەیەی ئەم دەقەی تێدایە كەمونەسیرەكان دەیكەنە بەڵگە، دروست و صەحیحە، بوخاری و موسلیم هێناویانە، و بەشێكی بچوكی فەرمودەیەكی درێژی عائیشەن خوای لێ رازی بێت، بەچەندین شێوە هاتووە، هەرچەندە سەرچاوە و مەخرەجیشیان یەكە، قسەی زۆربەی راڤەكاران لەبارەیەوە، جێی تێڕوانینە، تەنانەت ئیمامی(العیینی) وتویەتی: ((هیچ راڤەكارێكم لە راڤەكارانی بوخاری نەبینیوە ئەمەی بەشێوەیەك تەحقیق كردبێت دڵان گوشاد بكا و تینوێتی بشكێنێ)) ((لم أر شارحا من شراح البخاری حقق هذا الموضع بما یشفی الصدور.))(9) ، ئیمامی((ابن حجر)):یش دەڵێ: ((هەندێ لە لە راڤەكاران لێرەدا توشی لێ شێوانێك هاتون كە ناتوانرێت پشتی پێ ببەسترێ ((ووقع لبعض الشراح هنا خبط لا یعرج علیه.))(10) .
ئەو وشەیەی دەقەكە كە لە فەرمودەكەدا دەكرێتە بەڵگە بەم شێوەیەیە لە:
-     لە گێڕانەوەكەی بوخاریدا هاتوووە لە: (يونس) و (معمر) عن: ابن شهاب الزهري عن عروة بن الزبير عن عائشة رضي الله عنها: يكتب الكتاب العربي ويكتب من الإنجيل بالعربية ما شاء الله أن يكتب.(وشةي العربي و بالعربية -و-)موسلیم تەنها لە (یونس)ەوە گێڕاویەتیەوە.    
-    ئەم گێڕانەوەیە هەر لە بوخارید لە (عقیل)ەوە بەم شێوەیە هاتووە عن: ابن شهاب الزهری عن عروە بن الزبیر عن عائشە رضی الله عنها: وكان یكتب الكتاب العبرانی؛ فیكتب من الإنجیل بالعبرانیة ما شا‌ء الله أن یكتب. (وشەی العبرانی و بالعبرانیة –و-) زۆرێك لە زانایان هەوڵیان داوە كۆكارییەك لە نێوان ئەم وشانەدا بكەن، بەڵام دوو رەخنەی لەسەر دەگیرێت:
o    كۆكردنەوەیان زۆر لە خۆكردنێكی رون و ئاشكرای تێدایە چونكە دەلالەتی هەردوو وشەكە دوور لە یەكن.
o    لەكۆكردنەوەیاندا لادان و ناڕەواییەكی زۆر بەدی دێت، چونكە سەرچاوەی هاتنی فەرمودەكە یەكە(11)؛ هەموو رچەكانی ئەم فەرمودەیە لە بوخاری موسلیمدا ئەم فەرمودەیە لە بەم شێوەیە دەهێنن: ((الزهری)) لە ((عروە)) لە ((عائشە))ەوە خوای لێ ڕازی بێت، ئایا عائیشە خۆی، هەروەها عوروە و زوهری  ئەم بەشەی فەرمودەكەیان بەم وشە جیاوازانە گێڕاوەتەوە؟! ئەمە كارێكی نامۆیە بە لۆژیكی گێڕانەوەكە!
دووەم: قورسە واتایەك ببینینەوە بۆ دەربڕینی كتێب و نوسراوی عەرەبی(الكتاب العربی)؛ و زۆر لە خۆكردن و بەسەرا سەپاندنی تێدا نەبێت؟! نوسراوی عەرەبی چیە؟! ئایا لای نەسرانیەكان  سیفری پیرۆزی عەرەبی هەبوو؟! ئەم وشەیە بەڵگەیە لەسەر هەڵە تێگەیشتن و خراپ حاڵی بونی هەر یەكە لە (یونس) و (معمر)، بەڵام گێڕانەوەكەی (عقیل) نزیكترە لە تێگەیشتنی تەواوەوە، چونكە پەیمانی كۆن بریتیە لە كتێبی عیبری(الكتاب العبری)، وەرەقەی كوڕی نەوفەل بوو ئینجیلی وەردەگێڕا لە یۆنانییەوە بۆ عیبرانی لەبەر ئەوەی لە زمانی عیبریدا بەتوانا بوو.
سێیەم: ئیمامی((ابن أبی حاتم)) لە كتێبە مەزنەكەیدا ((الجرح والتعدیل))  وتویەتی: ((پرسیارم لە باوكم كرد (واتە زانای مەزن: ئەبو حاتەمی رازی) عەقیلی كوڕی خالد باش وخۆشەویستترە لات یا یونس؟ وتی:، عەقیل هیچی لەسەر نیە ... پرسیاری عەقیل و موعەمەریان لێی كرد، كامیان وەرگرتنی باشترە؟  وتی: عەقیل، چونكە خاوەنی كتێب و نوسین بووە (صاحب كتاب.))(12).. ئەمەش تای تەرازوی عەقیل قورستر دەكات، بەتایبەت لەبەر ئەوەی گێڕانەوەكانی لە نوسینیەوە بوو نەك لەبەركردنی، بەم شێوەیە گێڕانەوەی عەرەبی((العربیّە)) ریزپەڕ و نامۆ(شاژە)، لەبەر ئەوەی ڕاویەكەی لەگەڵ ئەوەی جێ متمانەیە بەڵام پێچەوانەی كەسی لەخۆی متمانە تری كردووە.
چوارەم: گێڕانەوەكەی ((عقیل بن خالد)) ئەوە دەگەیەنێ((ورقە)) ئەوەندە بەتوانا بووە لە زمانی عیبری دا تەنانەت تەوراتی عیبری دەنوسی و كۆپی دەكرد، هەروەك ئینجیلی یۆنانی وەردەگێڕا بۆ عیبری، بەڵام گێڕانەوەكەی((معمر)) لێك ترازاوە، ئەو دەڵێ: ((نوسراوی عەرەبی دەنوسی، بە عەرەبی لە ئینجیلەوە دەینوسی)) ((وكان یكتب الكتاب العربی فیكتب بالعربیە من الإنجیل))؛ چونكە پەیوەندی نێوان(نوسینی كتێب بەعەرەبی) (كتابە الكتاب العربی)  و (بەعەرەبی لە ئینجیلەوە دەینوسی) (یكتب بالعربیة من الإنجیل)؛ پەیوەندییەكی بچڕاوە، پیتی (فێ) لێرەدا چ دەلالەتێك دەگەیەنێ؟!
پێنجەم: گێڕانەوەكەی ((یونس)) و((معمر)) كە مونەسیرەكان خۆیان پێوەی هەڵواسیوە، دەڵێ: ((ورقە بن نوفل)) هیچ شتێكی بەعەرەبی نەدەنوسی جگە ئینجیل!
شەشەم: گێڕانەوەكەی ((یونس)) و((معمر)) كە مونەسیرەكان خۆیان پێوەی هەڵواسیوە، نوسینی هەموو ئینجیلی بە زمانی عەرەبی نەسەلماندووە، بەڵكو تەنها بەعەرەبی كردنی هەندێكی سەلماندووە:((یكتب من الإنجیل بالعربیة ما شا‌ء الله أن یكتب.))، بونی هەندێ تێكستی بەعەرەبی كراو جێگەی ناكۆكی ئێمە نیە لێرەدا، لەوانەیە بسەلمێ لەوانەشە نەسەلمێ، لە گریمانەی سەلماندنیدا ناكرێتە بەڵگەی بونی(وەرگێڕراوێكی عەرەبی كتێبی پیرۆز)،  چونكە مەودایەكی زۆر هەیە لە نێوان بونی (چەند تێكستێك هەندێ نوێژ و پاڕانەوە و ئامۆژگاری تیا بێت) و لە سیفرە پیرۆزەكان دەرهێنرا بێت، لە نێوان بونی (نوسراوێك هەموو ئەو تێكستانەی سیفرەكانی هەردوو پەیمانەكە بە زمانی عەرەب لەخۆ بگرێت!)
حەوتەم: زۆرێك لە مونەسیرەكان دەڵێن وەرەقە سەر بە تائیفە و كۆمەڵی ئەبیونییەكان بووە.
منیش دەڵێم: ئەبیونییەكان پەیمانی نوێ (بەتەواوی) رەت دەكەنەوە جگە لە ئینجیلی مەتتا، لەوەش نوسخەیەكی تایبەتییان هەیە كە هەردوو فەسڵە یەكەمەكەی تێدا نییە و لابراوە. بە پێی ئەم قسەیە، دەبێ وەرەقە چەند بەشێكی یەكێ لە ئینجیلەكانی بە تام و چێژێكی هەرتەقی و لادەرەوە!!
    بڕیاردان بەسەر((ورقە)) بەوەی ئەبیونییە بەڵگەیەكی یەكلاكەرەوەی لەسەر نیە، بەڵام ئەتوانین لەڕێی كاردانەوەیەوە ئەوە بزانین كاتێ پێغەمبەر هات بۆ لای و پێی گەیشت، وەرەقە هەڵگری ئەو دیدە نەبووە كە زۆرینەی نەسرانییە دوایینەكان(ئەرسۆدۆكس) هەیانبووە، ئەمە ئەو بۆچونە بەهێزتر دەكا ئەو سەر بە دەستەیەك بووە لای ئەرسۆدۆكسەكان بە لادەر و هەرتەقی دانراون، كە لەوانەیە ئەبیونی بوبێت! بۆ زانیاریش ئەبیونی بونی وەرەقەش گێڕانەوەكەی عەقیلی كوڕی خالید رونتر دەكات، چونكە ئەبیونییەكان- هەروەك قەشەی كڵێسای(إبیفانیوس) دەڵێ: تەبەننی ئینجیلێكیان دەكرد بە زمانی عیبری بوو(13)، ئەو كاتەش فەرمودەكە دەبێت بەوەی: ((ورقە)) ((یكتب من الإنجیل بالعبرانیة ما شا‌ء الله أن یكتب)) هەروەك لە گێڕانەوەكەی عەقیل دا هاتووە، بەو واتایەی: لە تێكستەكانی ئینجیلی عیبرییەوە چەندین نوسخەی تری عیبری كۆپی دەكرد- بەپێی ئەم واتایەش(یكتب): واتە كۆپی كردن(ینسخ) نەك بەعەرەبی كردن (یعرب)-.
هەشتەم: ئەو پێداویستیە چیە كە دەكرێ پاڵنەری وەرەقە بوبێت تاوەكو بەم هەوڵە زانستیە هەرە گەورەیە هەستێ، كە پێویستی بە لێهاتویی و چەندین توانای زۆر بەرز هەیە- لەوانەش شارەزاییەكی باشی عیبری كیتابی كە لەو ماوەیەدا مردبوو، زۆربەی جولەكەكانیش وەرگێڕانە ئارامییەكانیان كردبووە جێگرەوەی- كە خۆی لە وەرگێڕانی كتێبی پیرۆزدا ببینێتەوە بۆ عەرەبی، سەرەڕای نەبونی كۆمەڵگەیەكی نەسرانی لە مەككە و نەبونی كاری  تەنسیری تیایدا؟!!
نۆیەم: بۆچی وەرگێڕانەكەی وەرەقەی كوڕ نەوفەل بەتەواوی ون بووئەگەر پێشتر هەبووە، بێگومان ئەوە بەهایەكی زانستی گرنگی دەبوو؟!
دەیەم: بۆچی كافرەكانی مەككە بە پێغەمبەریان نەوت : تۆ هەواڵی خاوەن كتێبەكانت بە عەرەبی كراوی لە وەرەقەوە وەرگرتووە، تەنها ئەم فێربونەیان دایەپاڵ لاوێكی عەجەمی؟!
یانزەیەم: پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم تەنها لەو روداوەدا وەرەقەی ناسیوە، لەگەڵ دابەزینی وەحی، دوای ئەوە زۆر زوو وەرەقە كۆچی دوایی كرد، كاتێك بە پێغەمبەریش صلی الله علیه وسلم گەیشت كوێر و بەساڵاچوو بوو!
    لەوانەیە پشت هەڵكردنی رۆژهەڵاتناسان لە بەبەڵگە نەهێنانەوەی ئەم فەرمودەیە لە بەرژەوەندی بونی وەرگێڕراوێكی عەرەبی كتێبی پیرۆز لە سەردەمی نێردرانی پێغەمبەرێتیدا لەو بابەتە بێت كە لەبارەیەوە دەوترێت: ((بێ دەنگی لەكاتێكدا پێویستە رونكردنەوە بدرێ، خۆی رونكردنەوەیە))، ئەمەش بێ دەنگییەكە هەڵگری دان پێدانانێكی(راست و رەوانە)  سەبارەت بەوەی ئەم فەرمودەیە هیچ بەڵگەیەكی تێدا نیە بۆ ئەو گومان و بۆچونەی مونەسیرەكان وروژاندویانە!
شایەتی خوێندنەوە و بەدواداچونی مێژوییانە
چەندین ئەكادیمی توێژەر شایەتی ئەوە دەدەن وەرگێڕانی عەرەبی ئەو سیفرانە لە ئارادا نەبووە، ئەو ئینسكلۆپیدیا تایبەتمەندانەی هەڵگری خەمی بانگەشەی هەڵوەشاندنەوەی رەسەنایەتی قورئان نین  دانیان بەهەمان  شتدا ناوە، ئەوەش دوای ئەوەی بە بەدواداچونی مێژویی سەلما وەرگێڕانی عەرەبی كتێبی پیرۆز لە سەردەمی نێردرانی پێغەمبەرێتیدا لە ئارادا نەبووە، لەوانەیە گرنگترین كتێبێك سەبارەت بە بابەتی مێژوی وەرگێڕانەكانی كتێبی پیرۆز  بۆ زمانەكانی جیهان،  ئەوەی ((بروس متزغر)) ((Bruce Metzger))(14) ، توێژەر وپشكنەر بێت، مامۆستای زمان و ئادابی پەیمانی نوێ لە كتێبە مەرجەعییەكەیدا((The Bible in Translation)) كە راستەوخۆ پەیوەستە بە مێژوی وەرگێڕانەكانی كتێبی پیرۆزەوە، لەم بارەیەوە دەڵێ:((رای بەهێز ئەوەیە كۆنترین وەرگێڕانە(عەرەبی)ە كانی كتێبی پیرۆز دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی هەشتەم.)) (15)رۆژهەڵاتناسی مونەسیر((توماس باتریك هوغز)) ((Thomas Patrick Hughes))  لەو فەرهەنگەی تایبەتی كردووە بە زاراوە ئیسلامییەكانەوە – لە رۆژهەڵاتناس((ج. م. رودویل)) ((J. M. Rodwell))(16) دەگوازێتەوە كە وتویەتی-:((هیچ بەڵگەیەك نابینرێت لەسەر ئەوەی موحەمەد سیفرە مەسیحییە پیرۆزەكانی بینی بێت ... ئەبێ ئەوە بزانرێت هیچ شوێنەوارێكی رون نیە لەسەر ئەوەی وەرگێڕانێكی عەرەبی هەردوو پەیمانی كۆن و نوێ لە پێش سەردەمی موحەمەدەوە هەبوبێت ... كۆنترین وەرگێڕانیكی عەرەبی پەیمانی كۆن كە بە ئێمە گەیشتبێ، بریتیە لە وەرگێڕانەكەی سەعدیا فەیومی(17). ئەو جیاوازیە سەلماوەی داڕشتنە ئەدەبیەكانی نێوان وەرگێڕانە عەرەبیە دوایینەكانی سیفرەكانی هەردوو پەیمانی كۆن و نوێی كردوەتە بەڵگە، هەروەها جیاوازییان لە وێنەكردنی سەرناوەكان، بۆ ئەوەی بڵێ: ئەوانە ناگەڕێنەوە بۆ وەرگێڕانێكی پێش هاتنی ئیسلام، بەڵكو بریتیە لە چەند وەرگێڕانێكی دواتر، لە چەند بنەچە و ڕیشەی زمانەوانی جیاوازی وەك(سەبعینی، و فولجات و سریانی و قیبتی).(18)  
توێژەریی ئینجیلی میصری ((ألبرت إستیرو))(19) لە كۆتایی تێزی دكتۆراكەیدا ((الاقتباسات الكتابیة لعبد الله مسلم بن قتیبة ومصدرها: التحقیق فی شأن أبكر الترجمات العربیە للكتاب المقدس)) ((‘Abdullah Muslim Ibn Qutaybas Biblical Quotations and their Source: An inquiry into the earliest existing Arabic Bible Translations))(20)  سەبارەت بەو(وەرگێڕانە عەرەبیە) ی ((ابن قتیبە)) پشتی پێی بەستوە لەو وەرگرتنانەی لە كتێبی پیرۆزەوە كردونی دەگاتە ئەو سەرەنجامەی كە بڵێ:((لەوانەیە وەرگێڕانە عەرەبیەكانی كتێبی پیرۆز لە ماوەی دوایی فەرمانڕەوایی ئومەوییەكاندا بەدەركەوتبێ – لە سەرەتای سەدەی هەشتەم.))(21)، لەو هۆكارانەی دەكرێتە بەڵگەی نەبونی وەرگێڕاوێكی عەرەبی لە پێش ئیسلامدا، ئەوەیە جولەكەی وڵاتانی عەرەبی پێویستیان بەو وەرگێڕانەی زمانی عەرەب نەبوە، چون نەخش و هەڵكۆڵراوەكان بەڵگەن لەسەر ئەوەی ئەوان ئارامیان بەكارهێناوە، سەبارەت بە گاورەكانیش كۆمەڵگەیەكی نەسرانی وەها لە حیجازدا نەبوە، هەروەك پشت بەستراوە بە لیتۆرجیا( زمانی خواپەرستی ئاینیانەی خۆیان-وەرگێڕ) بەسەر زمانەكانی تردا،  بەم پێیەش نامەعقول بووە لەگەڵ ئەو بارەدا وەرگێڕراوێكی عەرەبی كتێبی پێویست بوبێت.(22)
لەوانەیە وەها باش بێت ئەم بابەتە درێژە پێ بدەین، بۆ نەهێڵانی ئەو وەهمەی وەها دەبینێ ئەوەی ئێمە ئیقرارمان كردووە پێچەوانەی ئەو دەرەنجامەیە كە نوسەرە ناودارە رۆژئاواییە پسپۆڕەكان لەم جۆرە توێژینەوە وردانەدا پێی گەیشتوون، هەروەك خوێنەر بزانێ كێ هاوڕای توێژەرە موحەقیقەكانە، و كێش خۆی داوە بەدەست هەڵچونەكانی خۆیەوە و شوێنی حەزەكانی خۆی كەوتووە.
وەرگێڕانی عەرەبی پەیمانی كۆن(العهد القدیم):
دكتۆر((إیرا موریس برایس)) ((Ira Maurice Price))- مامۆستای زمانە سامیەكان و ئەدەبیاتی زانكۆی شیكاگۆ -لەو كتێبەی تایبەتە بەبەدواداچونی مێژوی دەسنوسەكانی كتێبی پیرۆز و تێكست و وەرگێڕانەكانی باس لەوە دەكات لە فەتحی ئیسلامی عەرەبی بۆ سوریا و میصردا زمانی عەرەبی جێگیر كرا هەر ئەوەش پێویستی وەرگێڕانێكی كتێبی پیرۆزی بۆ زمانی عەرەبی هێنایە ئاراوە.(23) ئینسكلۆپیدیای مەسیحیش ((موسوعە المسیحیة)) ((The Encyclopedia of Christianity)) هاوڕایەتی لەم بارەیەوە بەوەی دەڵێ:((وەرگێڕانە عەرەبییەكان دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی ئیسلامی.))(24)
كاتێ ئینسكلۆپیدیای كاسۆلیكی((الموسوعە الكاثولیكیة)) ((The Catholic Encyclopedia)) - چاپی ساڵی1913ز-باس لە وەرگێڕانە عەرەبیەكانی كتێبی پیرۆز دەكات، باس لە هیچ وەرگێڕانێكی پێش سەدەی دەیەم ناكات، بەڵكو تیایدا هاتووە:((شەش یا حەوت وەرگێڕانی هەندێ بەشی پەیمانی كۆن بەپێی وەرگێڕانە یۆنانیە حەفتاییەكە ئەبینرێ، هەندێكی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دەیەم.))(25)
كارەكەش بەو شێوەیەیە هەروەك یەك لە ناودارە نەسرانیە پارێزگارە دیارەكان كە((هورن)) ((Horn ))  دەیڵێ: لە ڕاستیدا((وەرگێڕراوە عەرەبیەكانی پەیمانی كۆن درێژنابنەوە(ناگەڕێنەوە) بۆ پێش سەدەی دەیەم.))(26)
ئەوەشی لە راستی ئەم شایەتیە دڵنیامان دەكاتەوە، ئەو وتەیەی ((ابن عزرا)) ( 1164ز.ك) راڤەكاری یەهودی لە كۆمێنتێكی سەبارەت بە تێكستی پێكهاتن(نص تكوین 2/11) ئەوەی((سعدیا الفیومی))(27) هەر پێنج سیفرەكەی موسای وەرگێڕاوە بۆ((زمانی ئیسماعیل و نوسراوەكانیان تا دەركەوێ هیچ باس و خواسێكی نارۆشن و دوور لەتێگەیشتن لە خۆ ناگرێت))(28).. واتە سەرەتای دەقی عەرەبی پێنج سیفرەكە لەكاتی سەعدیا فەیومی بووە لە سەدەی دەیەمەوە(29)  دكتۆری قەشە((صموئیل یوسف خلیل)) لە كتێبەكەیدا ((المدخل إلی العهد القدیم)) دانی پێیدا ناوە بەوەی دەڵێ: ((یەكەمین و گرنگترینی ئەو وەرگێڕانانەی  لە زمانی عیبریەوە وەرگیرا بێت ئەوە بووە كە سەعدیا جاوون پێی هەستاوە(30)، كە پیاوێكی جولەكەی زۆر شارەزا و رۆشنبیر بووە. سەرۆكی خوێندنگای یەهودی بووە لە سورا لە بابل ساڵی 942ز  مردوە.))(31).
ئەوەی پێویستە لێرەدا سەرباری كەین بریتیە لەوەی سەرەڕای بەدەركەوتنی وەرگێڕانی عەرەبی پاش بڵاوبونەوەی ئیسلام، بەڵام ئەم وەرگێڕانە- هی تریش ئەگەر بوبێت و ببینرێتەوە- لە سەدە سەرەتاییەكانی ئیسلامدا هیچ برەوێكی نەبوە لە نێو مسوڵماناندا، جگە وڵاتی ئەوروپا- ئەندەلوس- نەبێ كە دەكرێ لەم بارەیە وە جیای كەینەوە و هەڵاوێردە كرێ(32).  گواستنەوەی نوسراوە ئیسلامیەكان لە كتێبی پیرۆزەوە لەو سەدانەدا لەسەر بناغەی زارەكی ناڕاستەوخۆ بووە(33)،  هەروەها كتێبی مێژوونوسە ئیخبارییەكانی وەكو یەعقوبی و جگە لەویش، كاتێ نەقڵ دەكەن لە یەهودەوە تێكستی سیفرە پیرۆزەكان و نوسراوی مەدراشییەكان بەشێوەیەك تێكەڵ بەیەك دەكەن، ئەوا هەروەك ئافرەتە رۆژهەڵاتناس((هفا لازاروس یافه)) ((Hava Lazarus-Yefeh))(34) وتویەتی ئەكرێ بكرێتە بەڵگەی نەرێ و نكولی كردنی بونی وەرگێڕانێكی عەرەبی برەودار لە نێو مسوڵمانانی ئەو ماوەیەدا.(35)
راستیە مێژوییە ئیستیقرائیەكان دڵنیامان دەكەنەوە لە قورسی هەڵسوكەوت كردن لەگەڵ تێكستە كیتابیەكان لەكاتێكدا لەبەردەستی خاوەن كتێبەكاندا بوبێت، ئەگەر بەزمانی عەرەبیش بوبێ .. ئەی ئەبێ چۆن گریمانەی ئەوە دەكرێت شتێكی وەها لەبەردەستی پێغەمبەری خوادا بووە صلی الله علیه وسلم تاوەكو بتوانێ بەسوك و ئاسانی سودی لێ ببینێ، لەكاتێكدا هیچ بونێكی نەبوبێت بە زمانی عەرەبی!؟
وەرگێڕانی عەرەبی پەیمانی نوێ:
توێژەری نەسرانی موحافیزكاری بەناوبانگ((فردریك ج. كنیون)) ((Frederick G. Kenyon))، كە پلە پایەی بەڕێوەبەری مۆزەخانەی هەبوە، كاتێ سەربوردەی وەرگێڕراوە بەردەستەكانی پەیمانی نوێمان بۆ دەگێڕێتەوە ، دەڵێ:((زانیاری هەیە سەبارەت بەبونی چەند وەرگێڕراوێكی عەرەبی(لەمڕۆدا)، هەندێكیان وەرگێڕراون لە یۆنانییەوە، هەندێكیشیان لە سریانیەوە، هەندێكیشیان لە قیبتیەوە، لە كاتێكدا هەندێ وەرگێڕانی تر پێداچونەوەن، بۆ هەندێ لەو(وەرگێڕراوانەی) زمانەكانی پێشوو یا هەمویان. هیچ یەك لەو وەرگێڕراوانە مێژوەكەی ناگەڕێتەوە بۆ پێش سەدەی حەوتەم، لەوانەیە هیچیان لەو مێژووە سەرەتایەدا نەبوبێتن.(36)
((بروس متزغر)) لە توێژینەوەكەیداكە بەناونیشانی: وەرگێڕراوە عەرەبیە سەرەتاكانی پەیمانی نوێ((ترجمات عربیە مبكرە للعهد الجدید)) ((Early Arabic Versions of the New Testament)) ئەو كەسایەتیانە دەژمێرێ كە یەكەم بەعەرەبی كردنی تێكستی پەیمانی نوێیان دەدرێتە پاڵ بەم شێوەیە:
1-  ((میخائیل السریانی)) (ساڵی 1199ز كۆچی دوایی كردوە) لە مێژووەكەیدا وەهای بۆ دەچێ كە ((میری عەرەبی)) عەمری كوڕی سەعدی كوڕی ئەبو وەقاصی هاوەڵ (خوای لێ ڕازی بێت)داوای كردوە لە بەتریاركی یەعقوبی((یوحەننا)) ئینجیلی لە سریانیەوە بۆ بكات بە عەرەبی بەمەرجێ ئەو دەربڕینانە لابەرێ كە ئاماژە دەدا بە خوایەتی مەسیح و لە خاچ دان و تەعمید كردن، بەڵام لەبەر ئەوەی یوحەننای بەتریارك سوربو لەسەر رەفزكردنی لابردنی ئەو دەقانەی ئینجیل، هەر بۆیە وەرگێڕانەكە لەسەر دەستی كۆمەڵێك ئوسقوف دا ئەنجام درا، بێ ئەوەی هیچ دەقێك دوور بخرێتەوە.(37)
2- ئوسقوفی ئیسپانی یوحەننای ئیشبیللی((یوحنا الإشبیلی)) ((John of Seville)) لە سەرەتای سەدەی هەشتەمدا هەستا بە وەرگێڕانی ئینجیلەكان لە لاتینی ڤولگاتەوە بۆ عەرەبی.(38)
3- لە كتێبی((الفهرست)) ی((ابن الندیم))– ساڵی987ز دانراوە- قسەیەك هاتوە كەدەڵێ پیاوێك ناوی((ئەحمەدی كوڕی عەبدوڵای كوڕی سەلام))بوو، مەولای خەلیفە((هارونە رەشید)) بوو، تەورات و ئینجیلی كردە عەرەبیی.(39)
هەڵسەنگاندنی(40)ئەو كەلەپورە:
1- ئەو هەموو كەلەپورە، وەرگێڕراوە عەرەبیەكان دەگێڕنەوە بۆ دوای دەركەوتنی ئیسلام، بەمەش دەسەلمێ بەڵگەیەكی مێژویی لە ئارادا نیە بۆ بونی وەرگێڕراوێكی عەرەبی پێش هاتنی پێغەمبەرێتی.
2- ئەگەر ئەو كەلەپورە هەموی یا هەندێكی راست بن، ئەوە دەبێتە بەڵگەیەكی بەهێز سەبارەت بە لە ئارادانەبونی بەڵگەی رچەدار و گەیەنەر- با لاوازیش بێت- بۆ گەڕاندنەوەی بونی ئەو وەرگێڕراوانە  بۆ پێش ناردنی سەردەمی پیرۆزی پێغەمبەرێتی.
3- هیچ شوێنەوارێكی ئەو بۆچون و گومانەی میخائیلی سریانی لە نوسراوە عەرەبی و ئیسلامییەكاندا نابینینەوە، هەرچەندە گرنگی خۆی هەیە، لەوانەیە لەرێی ئەم چیرۆك و بەسەرهاتەوە ویستبێتی سەروەری و گەورەیی ئەم بەتریاركە دەربخات كە ئامادە نەبوە دەست لە سیفرە پیرۆزەكان هەڵگرێ، سەرەڕای ئەوەی لە ژێر سایەی دەسەڵاتی مسوڵماناندا ژیاوە.
بەسەرهاتەكە لە وتراوو مەتنەكەیدا هەڵگری چەندین روی نەشیاوی دیار و ئاشكرایە بەوەی بانگەشەی ئەوە دەكات میرێكی عەرەبی لەو سەرەتایەی مێژوی ئیسلامیدا داوای  ئەوەی كردوە ئینجیلەكانی بۆ بكرێت بە عەرەبی. روكارەكانی ئەو نەشیاوییەش بریتیە لە:
o    پێداویستی ئایینی بۆ ئەو كارە لە ئارادا نەبوە.
o    ئەو كارە پێچەوانەی شەرع بوە بەو پێیەی رێگری كراوە لەوەی سەیری كتێبی خاوەن كتێبەكان بكرێت مەگەر بویسترێت هەڵوەشێنرێتەوە و هەندێ لەوانەی كەتێیدایە بكرێتە بەڵگەی رەبانییەت و خودایی بونی ئیسلام(41).
o    پێویستی ئەو(میر)ە بە وەرگێڕانێك كە ئاماژەكانی خوایەتی مەسیح و لە خاچ دان و تەعمیدی تیا لابرابێت هیچ پاساوێكی مێژویی یا ئاینی و لۆژیكی نیە، مسوڵمانان ئینجیلەكان بە حوججە نابینن، لە رووی-دیندارییانەوە- باوەڕیان بەوە هەیە دەستكاری و ساختەكاری تیا كراوە، بۆچی شتێك كەخۆی حوجە و بەڵگە نەبێت پێویستی بەهەمواركردن و راستكردنەوە هەیە؟!!
ئەوەشی دڵنیامان دەكاتەوە لە پوچێتی ئەم بەسەرهاتەی ((میخائیلی سریانی)) كە لە سەدەی دوانزەدا ژیاوە، بریتیە لەوەی لە كتێبێكی مێژویی سریانیدا هاتوە كە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی هەشتەم و باس لە پێكگەیشتنێك دەكات لە نێوان سەركردەیەكی مسوڵمان بەناوی عەمر و بەتریاركێك بەناوی یوحەننای یەكەم، لایەنە مسوڵمانەكە چەندین پرسیاری سەبارەت بە ئینجیل ئاراستە كردوە(42). لەو بەڵگە نامەیەدا ئاماژەی تیا نیە بۆ ئەو داخوازیە سەیر و نامۆیەی دواتر درایە پاڵ عەمری سەركردە. بێگومان دەبوو مێژوو نوسان ئاماژە بدەن بۆ داخوازی ئەو سەركردەیە كە بەعەرەبی كردنی  كردنی ئینجیل بوو، لەبەر ئەو بەها و واتاگرنگانەی هەیەتی، نەگواستنەوەی ئەم بەسەرهاتە لەلایەن ئەوانەوە، ئەوە دەگەیەنێ كە روی نەداوە!
((لویس لوبلوا)) ((Louis Leblois)) وەها دەبینێ ئەمە تەنها كارێكی پڕوپوچی(légende)یە، لەوەش دڵنیامان دەكاتەوە كە هیچ وەرگێڕرانێكی عەرەبی كتێبی پیرۆز لە سەردەمی پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم(43) دا نەبووە و ((ترمنغهام)) ((Trimingham))(44) یش لەمەدا هاودەنگێتی بەوەی دەڵێ:(45)، ((لا یمكن أن نمنح غیر القلیل من الپقە لهژه القصە)) ((ناكرێ جگە لە متمانەیەكی كەم هیچی تر ببەخشینە ئەم بەسەرهاتە))، ((جورج غراف)) ((Georg Graf)) رەخنەگریش ژمارەیەك بەرپەرچدانەوەی تری سەبارەت بە مێژویی بونەكەی وروژاندوە.(46)
4-رەخنەگران كەوتونەتە جیاوازییەوە سەبارەت بە ژیاننامەی((یوحەنا)) ی ئوسقوف، گشتینەی سەرچاوەكان ئاماژە بەوە دەدەن ئەم ئوسقوفە لە سەدەی هەشتی زاینی و ساڵی737ز ژیاوە بەو پێیەی مێژوونوسی ئیسپانی ((ماریانا)) ((Mariana)) بۆمان دەگوازێتەوە، لە كاتێكدا ((Simonet)) و((Tisserant)) وەهای بۆ دەچن یوحەننای ناوبراو لە سەدەی نۆیەمدا ژیاوە(47)، بەڵام((جیلدمایستر)) ((Gildemeister)) وەهای داناوە كەناوبراو لە سەدەی دەیەمدا ژیا بێت .(48). هەروەك یەكەم كەسێك كە سەبارەت بە بەسەرهاتی ئەم وەرگێڕانە  قسەی كردبێ((Rodrigo Ximenes)) ئوسقوفی تولندۆ بوە(ساڵی 1237ز، كۆچی دوایی كردوە) و لەسەردەمی فەرمان رەوایی ئەلفۆنصۆی هەشتەمدا، هەروەك دەڵێ عەرەب ئەم یوحەننایەیان بە ((سەعیدی مەتران)) ناودەبرد، پاشان جارێكی تر ئەم بۆچون و گومانەی لە كتێبی((PrimeraCronica General) دووبارە كردوەتەوە لە سەردەمی فەرمانڕەوایەتی ئەلفۆنصۆی دەیەم((ألفونصو العاشر)) دا، بەهەمان شێوە و بەشێوەیەكی فراوانتر((ماریانا)) لە سەدەی شانزەیەمدا ئەمەی دووبارە كردەوە.(49)
    جیاوازی زەمەن لەنێوان ئەو بەسەرهاتە ئیدیعاكراوە و زەمەنی باسكردنیدا ئەوەمان بۆ دەردەخات، رچەكەی شل و شێواوی بگرە كون و كەلەبەریشی تێدایە. ئەوەی لەم بارەیەوە زیادكرێ بریتیە لەوەی كۆنترین وەرگێڕراوێكی بەردەست لە ئەندەلوسدا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دەیەم و هەر چوار ئینجیل و مەزامیرەكانیش لە خۆ دەگرێ.(50)
5- زانیاری تر نیە سەبارەت بەوەی كەسێكی تر ئەم قسەیەی ((ئیبنو نەدیم)) ی كردبێ، لە رێگەیەكی ترەوە، هەر ئەمەش شایەتیەكەی ئەو بەشێوەیەكی گەورە لاواز دەكات. ئەو وتەیەشی دەیگوازێتەوە زیادەڕەوی تێدایە ((كتێبێكی كۆنم دەست كەوتبوو لێیم خوێندەوە، بەوە دەچوو هی خەزێنەی مەئمون بوبێت، گێڕەرەوەكەی باسی ناوو ژمارەی سوحوف و كتێبە دابەزێنراوەكان و بانگەشەكار و گەیەنەرانی دەكا و زۆرێك لە حەشەویە و رەشەخەڵك باوەڕی پێ دەكەن و بەراستی دەزانن، ئەوەندەیم باس كردوە كەپەیوەندی بەم كتێبەمەوە هەیە، ئەمەش بەسەرهاتێكە لەو رووەوە پێویستم پێیەتی بەو شێوەیەی لەو كتێبەدا هاتووە:((ئەحمەدی كوڕی عەبدوڵای كوڕی سەلام  مەولای هارونی میری باوەڕداران – وادەزانم هارونە رەشید بوو- وتویەتی ئەم كتێبە لەكتێبی حەنیفیەكانەوە وەرگێڕراوە، كە بریتین لەو سابیئە ئیبراهیمیانەی باوەڕیان بە ئیبراهیم هێنابوو، ئەو سحوفانەی ئەویان وەرگرتبوو كە خوای گەورە بۆی دابەزاندبوو، ئەوەش بریتی بوو لە كتێبێكی تاڕادەیەك درێژ بەڵام ئەوەندەی پێویست بوو لێم كورت كردەوە تاوەكوو هۆكاری ئەو جیاوازی و پەرتەوازەییەیان بزانرێ كە باسم كردوە و بە پێی پێویستیش چەندین بەڵگەم لە قورئان و فەرمودەی پێغەمبەری خوا صلی الله علیه وسلم و هاوەڵانیم بۆ هێناوەتەوە و جگە لە وتەی ئەو خاوەن كتێبانەشی مسوڵمان بوون، وەكو عەبدوڵای كوڕی سەلام و یامین كوڕی یامین و وەهەبی كوڕی وە مونەبیهـ و كەعبی ئەحبار و ئیبنو تیهان و بوحەیرای راهیب.
ئەحمەدی كوڕی عەبدوڵای كوڕی سەلام وتویەتی:((سەرەتای ئەم كتێبە و سوحوفەكان و تەورات و ئینجیل و كتێبی پێغەمبەران و قوتابیانیان لە زمانی عیبرانی و یۆنانی و صابیئە- كە ئەمە زمانی هەموو كتێبەكان بووە- وەكو خۆی وەرگێڕراوە بۆ زمانی عەرەبی لەمەشدا مەبەستم جوانكردنی وشە و رازاندنەوەی نەبوو لە ترسی روونەدانی شێوان و گۆڕانكاریی ...)).(51)
    لە ڕاستیدا لە ناوچونی زانستێكی قەبە و زەبەلاحی ئاوەها كە بەرەنجامی هەوڵێكی زانستی گەورە و بێ شومار بێ لەو ماوە سەرەتایەدا، دیار نەمانی هەموو باس و خواسێكی- تەنانەت ناوەكەشی- بەدەر لەو كتێبە نەناسراوەی خاوەنی ((الفهرست)) لێی دەگێڕێتەوە، یەكێكە لەو بابەتانەی شایستەی ئەوەیە سێبەرێكی تەڵخ و تاریكی گومان بخرێتە سەر راستێتی ئەم بانگەشەیە، هەروەك چۆن قسەكردن سەبارەت بە شوێن كەوتوانی ئیبراهیم سەلامی خوای لەسەر و سیفرە پیرۆزەكانیان كارێكە كۆكەرەوەی نارۆشنییەكی گوماناوی و نامۆیەتیە پێكەوە، بەتایبەت ئەوەی كە ناونراوە بە ((ئەحمەدی كوڕی عەبدوڵای كوڕی سەلام)) روداوێكی لابەلاو توشهاتمان بۆ باس ناكات كە شێواوییەكی بێ مەبەست و خۆڕسكی هێنابێتە ئاراوە، بەڵكو باس لە چەندین سیفری قەبە و گەورە دەكات كە هەر خۆی كردونی بە عەرەبی! ئەوەی گومانی هەندێ لە رەخنەگرانی زیاتر كردووە سەبارەت بەم شایەتی دانە، دوودڵی و گومانە لە شارەزایی ئەو پیاوە لە جولەكایەتی و زمانی عیبریدا، ئەمەش بەسەرنج دانی ئەو رێ و رێبازەی خۆی باسی دەكات و گرتویەتیەبەر لە وەرگێڕانەكەیدا.(52)
ئەوەی نامۆیی و لاوازی وەرگێڕانی عەرەبی پەیمانی نوێ زیاتر دەكات لەسەردەمی نێردرانی پێغەمبەرێتیدا، ئەوەیە وەرگێڕراوە عەرەبیە بەردەستەكانی پێشتر، پڕێتی لە لاوازی و دەربڕینی لاواز لەڕوی زمانی عەرەبیەوە- لەگەڵ ئەوەی لە هەمان ئەو دەزگا كڵێساییانەوە دەرچوە كە لە مشتومڕی ئاینی دژ بە ئیسلام بەشێوازێكی عەرەبی زۆر رەوان بێژانە نوسیویانە- تەنانەت رەخنەگرێكی وەكو ((بلو)) ((Blau)) وەها دەبینێ قورسە بوترێ ئەوە وەرگێڕاوی عەرەبین(53).بێگومان ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ وەرگرتنێكی پیت بەپیت و حەرفی دەستنوسە یۆنانی و سریانیەكان، و نەبونی وەرگێڕراو یان چەند وەرگێڕاوێكی عەرەبی كۆن كە بگاتەوە بۆ سەردەمی پێغەمبەرایەتی.
لەو سەرنجە گرنگانەیتر كە تەئكید دەكەنەوە لە خاڵی پێشوو، ئەو تێبینەیە كە((بومستارك)) ((Baumstark))(54) ی رەخنەگر هەیبووە سەبارەت بەوەی((ابن قتیبە)) و((الجاحڤ)) و((ابن ربن الگبری)) – كە لە سەدەی نۆی زایینیدا ژیاون- چەندین دەقیان لە ئینجیلەكانەوە وەرگرتبووە، بە زمانی عەرەبی، كە دەری دەخات بناغەی ئەو وەرگرتنانە چەند دەقێكی بە ئەسڵ سریانین، ئەوەش لەچەند بەڵگەیەكی جەوهەریدا بەدەر دەكەوێ كە لە خودی ئەو وەرگرتنانەدا هەیە، لەوەش بونی چەندین وشەی سریانییە تێیاندا .(55) ئەمەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی ئەو وەرگێڕراوە عەرەبییانەی پاش بڵاوبونەوەی ئیسلام بینراون و بەكار هێنراون ریشە و ئەسڵی عەرەبییان نەبوە.
ئەم بابەتە كاتێك زیاتر روون دەبێتەوە كە ((بول دو لاجارد)) ((Paul de Lagarde))(56) ی رەخنەگر ئەوەمان پێ ڕادەگەیەنێ ژمارەی وەرگێڕراوە عەرەبییەكانی ئینجیل زۆر زیاترە لەوەی خوێندكارانی لاهوت خوازیارینی و حەزیان پێیەتی(!)، ئەوانە چەندین وەرگێڕراوی جۆراوجۆرن تا ئاستی زۆر بێزاركەر، ئەوەش بەرەنجامی فرەیی سەرچاوەكانیەتی، تەنانەت هەندێ لەو وەرگێڕراوانە لە بەشێكیدا پشت بە ئەسڵە سریانییەكەی دەبەستێت و لە بەشێكی تریدا پشت بە ئەسڵێكی قیبتی و لە سێیەمیدا پشت بە ئەسڵێكی یۆنانی دەبەستێت، ((جراف)) ((Graf))(57) ی رەخنەگریش تەئكیدكردنەوەی ئەم راستییەی قوڵتر كردووەتەوە لە میانەی ئەو پۆلێن كردنانەی بۆ وەرگێڕراوە عەرەبییەكان ئەنجامی داوە.(58).
((سدنی هـ جریف)) ((Sidney H. Griffith))(59)ئاماژە بە سەرنجێكی تری زانستی دەدات كە دەلالەتێكی گەورەی هەیە لەسەر ئەوەی كۆنترین وەرگێڕانەكان دەكەوێتە دوای نێردرانی پێغەمبەری خواوە، ئەو ئەوەی كەشف كردووە كە كۆنترین وەرگێڕانی عەرەبی بەردەستی پەیمانی نوێ بە ئاشكرایی پەیوەندی هەبووە بە نوسراوە عەرەبییەكانی نەسرانیە ئیعتیزارییەكانەوە-بەتایبەت نوسراوەكانی((پیودور أبی قرە))(60) - .. ئەمەش ئەوەدەگەیەنێت ئەو كتێبانە هەر هەمووی دەرهاوێشتەی یەك سەردەمە .(61)
ئەمانە هەموی دەری دەخات تۆوی وەرگێڕانە عەرەبییەكانی پەیمانی نوێ كەلە چاخی ئیسلامیدا بەدەركەوت، لە خاكی عەرەبییدا گەشەیان نەكردووە، بەڵكو بە نەمامی لە ژینگەیەكی عەجەمی زمانەوە هێنراون.
ئەنجام: لە ڕاستیدا توێژەر ناتوانێ لە بەڵگە نامە مێژوییەكانەوە بگاتە ئەو دەرەنجامەی وەرگێڕانە عەرەبییەكانی پەیمانی نوێ پێش سەردەمی نێردرانی پێغەمبەر د.خ كەوتبن، هەر هەموو بەڵگە بەردەستەكان هی دوای ئەو بەروار و مێژووەن. كەسی پشكنەر تەنها ئەوەی لەبەردەستایە ناوەڕۆكی ئەو بەڵگەنامانە پەسەند كا یاخود رەتیان بكاتەوە و دەركەوتنی ئەو وەرگێڕانانە بۆ كاتێكی درەنگ و دواتر بگێڕێتەوە.
ئەوەی سەرنج راكێشە، دان پێدانانی ژمارەیەك لەو كەسانەیە بانگەشەی دژایەتی قورئانیان(كردووەتە پیشە) و ئاماژە بەوە دەكەن وەرگێڕانی عەرەبی پەیمانی نوێ تا سەدەی حەوتەم لە ئارادا نەبووە، لەوانەش ((تسدیل)) كە بەبەناوبانگترین ئەو كەسانە دێتە ئەژمار  لەبارەی گومانی وەرگرتنەوە كتێبیان نوسیوە، لە كتێبەكەیدا((سەرچاوە رەسەنەكانی قورئانی پیرۆز)) ((المصادر اڵاصلیّە للقرێ‌ن)) (( The Original Sources Of The Qur›an)): وتویەتی:((وەها دەردەكەوێت بەڵگەیەكی جێ ڕەزامەندی نییە سەبارەت بەبونی وەرگێڕانێكی عەرەبیی پەیمانی نوێ لەسەردەمی موحەمەددا)) ((There seems to be no satisfactory proof that an Arabic version of the New Testament existed in Muhammad›s time.))!(62)

شایەتی دەستنوسەكانی كتێبی پیرۆز
    
پاش ئەوەی لەپشكنینی مێژوییدا سەلما كە تۆمارە مێژوییەكان نكولی لەبونی وەرگێڕاوی عەرەبی كتێبی پیرۆز دەكەن لە پێش نێردرانی پێغەمبەر د.خ، پێویستە لەسەرمان بڕوانینە ئەو دەسنوسانەی پەیمانی كۆن و نوێ كە پاراستومانن و بڕیاری زانایانی دەستنوس ناس: علما‌ء الخطاطة (Palaeography) و رەخنەگرانی دەق لە بارەی سەردەمی كۆپی كردن و نوسینەوەیەوە بزانین، ئاشنای رەسەنێتی ئەو وەرگێڕانانە بین، تاوەكو بزانین كە ئایا كۆپی وەرگێڕراوە عەرەبیەكانی پێش خۆیەتی یاخود وەرگێڕراوی نوێ و تازەن و ریشەیەكی ناعەرەبیان هەیە، چونكە سەلماندنی شیمانەی یەكەم مێژوی وەرگێڕانی عەرەبی دەگەڕێنێتەوە بۆ پێش مێژوی كۆپی كردنە بەردەستەكە.
دەسنوسەكانی پەیمانی كۆن:
سەرەڕای گرنگی دانی رەخنەگران بەوەی دەسنوسەكانی پەیمانی كۆن لە زمانی عیبری و وەرگێڕانە كۆنەكانیدا قەتیس ماوە، لەگەڵ ئەوەی جولەكە باشترین قۆناغی مێژوی زانستیان لە سایەی دەوڵەتی ئیسلامیدا بەسەر بردوە كە هەر لەسەردەمی نێردرانی پێغەمبەرێتیەوە بنیات نراوە  بەوەی گەورەترین قوتابخانەیان بنیات نا و گەرم وگوڕییەكی گەورەیان هەبوو بۆ نوسینی ئاینی كەچی رەسیدی وەرگێڕانە عەرەبیەكان زۆر لاوازە.
سەرچاوە زانستیە ئەكادیمیە گەورەكان كۆكن لەسەر ئەوەی وەرگێڕانی»سەعدیای فەیومی» بریتییە لە كۆنترین وەرگێڕانی بەردەست تاوەكو ئەمڕۆش، مێژووی یەهودی رۆژهەڵاتی هیچ وەرگێڕانێكی پێش ئەمەمان بۆ باس ناكات. ئەوەی جێی سەرنجە رەخنەگران دڵنیمان دەكەنەوە لەوەی وەرگێڕانەكەی»سەعدیا» كۆپییەكی وەرگێڕانێكی عەرەبی تر  نیە، لەهەمان كاتدا لەبێژەنگ دان و پێداچونەوەی ئینجیلێكی پێشتر نییە، بەڵكو وەرگێڕانێكی راستەوخۆ بووە لە عیبرییەوە(63).  هەروەك چۆن كۆنترین سیفرەكانی پەیمانی كۆن وەرگێڕانێكی راستەوخۆ بوون لە سریانی و یۆنانی و وەرگێڕانەكانی ترەوە.(64)
لەو تێبینیە گرنگانەی سەبارەت بە وەرگێڕانەكەی «سەعدیا» لە ئارادایە بریتیە لەوەی ئەو وەرگێڕانە بەزمانی عەرەبی و پیتی عیبرییە، هەر بەو شێوەیەش بڵاوبویەوە هەرچەندە هەندێ جار و بەشێوەیەكی كەمتر بە پیتی عەرەبییش دەركەوتووە(65)؛ ئەمەش رونكردنەوەی قەتیس مانی رونكردنەوە كیتابییەكانە لە سنوری خۆیاندا، بڵاوبونەوەشی لە سنوری  ئەوانیتردا زۆر لە سەرەخۆ و بەشێنەیی بوە، دوای هەوڵێكی زۆر بەدی هاتووە.
لە راستیدا وەرگێڕانەكەی «سەعدیا» و ئەوانەی بەدوایدا هاتن، وەڵامگۆی دەركەوتنی ئەو پێداویستیە كت و پڕەبوو بۆ زمانی عەرەبی كە یەهود لە وڵاتە عەرەبیەكاندا تەبەنییان كردبوو، لەم بارەیەوە((إرنست فرژفین)) ((Ernst Würthwein)) لە كتێبەكەیدا: دەقی پەیمانی كۆن ((نص العهد القدیم)) ((The Text Of The Old Testament)): كە حوججە و جێ بایەخی گەورەیە لە توێژینەوە ئەكادیمییەكاندا، دەڵێ: «لەگەڵ بڵاوبونەوەی ئیسلامدا زمانی عەرەبیش زۆر بەفراوانی بڵاوبویەوە، بۆ یەهودو مەسیحییەكانیش لە وڵاتە ئازادكراوەكاندا بویە زمانی رۆژانە، ئەمەش بووە هۆی دەركەوتنی پێداویستی بە وەرگێڕراوە عەرەبیەكانی كتێبی پیرۆز»(66).
دەسنوسەكانی پەیمانی نوێ
    ((ف. س. بوركت)) ((F. C. Burkitt)) لەوتارێكیدا سەبارەت بە وەرگێڕانی عەرەبی پەیمانی نوێ لە دوو توێی فەرهەنگی كیتابی(المعجم الكتابی) Dictionary of the Bible)):  دەڵێ» زۆر لاوازە وەها دابنرێ نوسراوێكی ئەدەبی مەسیحی عەرەبی هەبوبێ و لە دێرینیدا بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی موحەمەد. مەسیحی هەبونە لە شانشینی عەرەبە غەساسینەكانی رۆژهەڵاتی دیمەشق و نەجرانی خوارووی وڵاتی عەرەبی، بەڵام ئەوەی بڕیار بدەین سەبارەت بە گەشە سەندنی كەنیسە لەو ناوچانەدا ئەوا زانیارییە مێژوییەكانمان یەكجار بێ كەڵك و لاوازن، ئەتوانین دڵنیابین لەوەی زمانی كەنیسە سریانی بووە.
پێویستی بە وەرگێڕانی سیفرە پیرۆزەكان بۆ عەرەبی عاممی تەنها دوای ئەوە بەدەركەوت قورئان سەركەوتوو بوو لەوەدا زمانی عەرەبی بگۆڕێ بۆ زمانێكی ئەدەبیی، جەنگەكانی ئیسلامیش بەشێكی گەورەی سوریا و میصری مەسیحی گۆڕی بە چەند ناوچەگەلێك كە بەزمانی بەزمانی عەرەبی بدوێن»67.
دوا توێژینەوەكانی تایبەت بە ئینجیلە عەرەبیەكان ئەوەی بۆ ئاشكرا كردویین كە لە راستیدا ئەو ئینجیلانە دەگەڕێنەوە بۆ زنجیرەیەك وەرگێڕان و سەرچاوەكانیشی بریتیە لە زمانەكانی یۆنانی و سریانی(بەشیتا) وقیبتی بوحەیری و لاتینی(68)، كە زۆر بە ڕونی ئەوەمان بۆ دەردەخات ئەو وەرگێرانانە پاڵپشتی و پێشینەیەكی لە وەرگێڕان یا وەرگێراوە عەرەبیە كۆنەكانەوە نییە كە بوبێتە هۆی(لەدایك بون و زۆربونی) ئەو وەرگێڕانانەی دواتر ..
«سدنی جریف» پاش توێژینەوە وكۆڵینەوەی دورو درێژ، ئەوەی روون كردەوە كە هیچ ئینجیلێكی عەرەبی لەسەردەمی نێردرانی پێغەمبەرێتیدا بونی نەبووە، لەو بارەیەوە دەڵێ:»لە راستیدا كۆنترین نوسخەی مێژوو داری ناسراوی ئەو دەستنوسانەی وەرگێڕانی عەرەبی پەیمانی نوێ لە خۆ بگرێ، برتییە لە كۆمەڵەی دێری قەدیسە كاترینی شاخی سینا. دەستنوسە عەرەبیەكەی سینا ژمارە151 دەقێكی وەرگێڕراوی  نامەكانی پۆڵس و كارەكانی پەیامبەران و نامە كاسۆلیكییەكان لە خۆ دەگرێت. ئەوە كۆنترینی دەسنوسەكانە كە لە مێژووی پەیمانی نوێدا هەبێ. ئەو رونكردنەوانەی لە كۆتایی ئەم دەسنوسەدا هەیە پێمان رادەگەیەنێ كە بیسری كوڕی سەرای لە زمانی سریانییەوە كردویەتی بە عەرەبی لە دیمەشق و لە مانگی رەمەزانی ساڵی 253ك واتە867ز»(69).
 ((إبرهارد نستل)) ((Eberhard Nestle)) دەڵێ:»لەوانەیە كۆنترین دەسنوسێكی زانراو دەسنوسەكەی سینا بێت، كەلە سەدەی نۆیەمدا نوسراوە، خانمە جیبسن دەقی (نامەی بۆ رۆما) و(نامەی یەكەم و دوەم بۆ كورنسوس و نامە بۆ غەلاتییە و نامە بۆ ئەفسس1/1-2/9.))(70) پاڵفتە و ساغ كردوەتەوە.
پێش ئەویش ((ف. س. بوركت)) دەڵێ: دەسنوسی ((Vat. Ar. 13))- كە سێ بەشی ئینجیلەكان و نامەكانی «بۆڵس « لە خۆ دەگرێت دێرینترە، سەرەڕای ئەوەی گەراندویەتیەوە بۆ سەدەی هەشتی زاینی، بەڵام وەها دەردەكەوێ ئەو مێژووە وورد نەبێ(71) ئەو ئاماژانەی دەكرێنە بەڵگەی گەڕاندنەوەی ئەو دەستنوسە بۆ سەدەی نۆیەم زۆر لاوازە، ئێمە دەزانین میمی كلك كورتی شێوە ڕێ، ونونی كۆتایی وشە و پێش كۆتا بۆ سەرەوە، بێ و تێ كۆتایی بەهێڵێكی ئاسۆیی نەك ستونی ... هەموو ئەمانە لە دەستنوسەكانی سەدەی نۆیەم و دەیەمدا ئامادەییان بووە،  هەربۆیە قسەكەی»بوركت» دوای خۆیی لە نێو رەخنەگراندا تەشەنەی نەكردووە و بڵاو نەبووە، هەر یەكە لە((جراف)) ((Graf))(72)و((فووبوس)) ((Vööbus))(73) و((میشال فون إزبروك)) (74)((Michel van Esbroeck))(75) و چەندینی تر ئەم دەستنوسەیان گەڕاندوەتەوە بۆ سەدەی نۆیەم(76).
سەرەڕای ئەوەی قەشە»حیكمەت قەشوع» گوڕوتینێكی زۆری هەیە بۆ ئەوەی دەسنوسە عەرەبیەكان بگەڕێنێتەوە بۆ سەرەتایی ترین كاتێك كە بگونجێ(77) لەگەڵ ئەوەشدا -بەپێی هەوڵەكانی خۆی- كۆنترین دەسنوسی(Sin. Ar. N. F. Parch 8,28)(78) گەڕاندوەتەوە بۆ سەدەی هەشتەم و نۆیەمی زاینی.
بەڵام سەبارەت بە كۆنترین دەسنوسی مێژوودار(79)ی بەردەستی هەرچوار ئینجیلەكە، ئەوەی باوە بریتیە لە دەسنوسە عەرەبیەكە72ی سینا(80) ، لە رونكارییەكانی دەسنوسەكەدا هاتووە كە ئەو وەرگێڕانە لە ئامادەكردنی((اسگافنا الرملی)) ی ساڵی 283ك بەرامبەر 897(81) یە.
كەچی هەر لە دێر سانت كاترینی سینا ساڵی 1975ز كۆمەڵێ دەسنوسی تر دۆزرایەوە-كە ناسراوە بەناوی(Arabic N. F. Parch 16)- لە یەكێكیاندا ئەم دەقە هەیە-ئەمە لە ساڵی859ز نەسخ كراوە(81).(82)

وێنەیەك لە دەسنوسی
(Arabic N. F. Parch 16) كە مێژووی نەسخەكەی تیایە
وێنەیەك لە دەستنوسی
(Arabic N. F. Parch 14)
 وێنەیەك لە دەستنوسی سینای عەرەبی 72

وێنەیەك لە دەستنوسی
Sin. Ar. N. F. Parch 8


 وێنەیەك لە دەستنوسی سینا كە (جیبسن) رەخنەگر بڵاوی كردەوە

 



وێنەیەك لە دەسنوسی Vat. Ar. 13
(مرقس 15/6-24)
سەیری  پێكچونی ئەم دەستنوسە بكە- لە رەسم كردنی میم، نون و بێ وتێ لە كۆتایی وشەدا- بە ئەو دەستنوسەی تر  كە ساڵی 289ك، 901ز كۆپی كراوە
 
دەستنوسی كۆپی كراوی ساڵی 289ز،901ز، هەروەك (میخایل الشماس)(83)بە دەق دەیڵێ
 ((جریف)) دەگاتە ئەو دەرەنجامەی كە بڵێ»ئەوەی كە دەكرێ هەر كەسێ بیڵێ سەبارەت بە گونجاوێتی بونی ئینجیل لە پێش دەركەوتنی ئیسلامدا ئەوەیە: كە نیشانەیەكی دڵنیا بەخش سەبارەت بەم مەسەلەیە لە ئارادا نییە»(84)،  ((ویلیام هنری بنوك)) ((William Henry Pinnock)) ئەوەمان بۆ دەگوازێتەوە كە لەراستیدا وەرگێڕانی پەیمانی نوێی عەرەبی لەدوای هاتنی ئیسلامەوە بەدەركەوت، ئەمەش قسەی گشتینەی رەخنەگرانی ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیە(85)، هەرچەندە ((ێ‌دم كلارك)) بەهەڵاویردە دادەنرێ و ئەم قسەیە رەت دەكاتەوە، بەڵام بەسەیركردنی بەڵگەكانی((ا‌دم كلارك)) لە كتێبەكانیدا بۆت دەردەكەوێ ئەم پیاوە ئاینییە نەسرانییە دانی بەوەدا ناوە كە هیچ بەڵگەیەكی ماددی بۆ قسەكانی نییە، بەڵگەی بۆچون و رێبازەكەشی تەنها یەك شتە، دەسەوسان بونێتی لە راڤەو شرۆڤەكردنی ئەوەی كەچۆن پێغەمبەر (د.خ) ئەو هەموە زانیارییەی هەبوە سەبارەت بەو وردەكارییانەی لە پەیمانی نوێ دا هاتووە ئەگەر وەرگێڕرانێكی عەرەبی لەبەردەستدا نەبوبێ(86)، ئەمەش وەك دەردەكەوێ بەڵگەیەكی(زەوقی)ە و جێ ناكۆكێكی(محل النزاع)ێكی، كردوە بەبەڵگە!
بەردەوام توێژینەوە رەخنەییە ئەكادیمییەكانی زانایانی(رەخنەی تێكستی) (النقد النصی) (Textual Criticism) لە رۆژئاوادا دوورن لەو یەكتربڕییەی مونەسیرەكان بانگەشەی بۆ دەكەن سەبارەت بە بونی وەرگێڕانێكی عەرەبی پێش هاتنی پێغەمبەر(د.خ).
((جرهارد بورنغ)) ((Gerhard Bowering))(87) پوختەی توێژینەوە رۆژهەڵاتناسیە نوێیەكانی نێو سەرچاوە كیتابیەكانی سەبارەت بە قورئان پوخت كردوەتەوە لە دەربڕینێكدا خستوەتە روو كە دەڵێ:»هیچ بەڵگەیەك لە ئارادا نییە كە(موحەمەد) پشتی بە كەرەستەی نوسراوی تری دەرەكی بەستبێ بۆ داڕشتنی قورئان. تا دەركەوتنی بەڵگەی پێچەوانەی ئەمە، ئەبێ پشتیوانی ئەو قسەیە بكەین كە دەڵێ زانیارییە زارەكیەكان سەرچاوەی راستەوخۆی قورئان بوون»(88)،
ئەمەش خودی ئەو دەرەنجامەیە ئینسكلۆدپیای ئیسلام ((موسوعە الإسلام)) ((Encyclopaedia of Islam)) ی رۆژهەڵاتناسی بەناوبانگ- لە چاپی دووەمی و لە كۆتایی قسەكردنی سەبارەت وەرگێڕراوە عەرەبیەكانی ئینجیلەكان دانی پێداناوە بەوەی دەنوسێ»ئەتوانین لەگەڵ ((جراف)) (Geschichte, i, 41)دا بگەینە ئەو دەرەنجامەی لە تواناماندا نیە- لەم قۆناغە مەعریفییەی ئەمرۆماندا- كە بڵێین موحەمەد و هاوەڵە یەكەمینەكانی توانای ئەوەیان هەبووە زانین و مەعریفەی راستەوخۆ لە ئینجیلەكان بە زمانی عەرەبی دەست بخەن.»(89)، ئەم دەرەنجامەش لە میانەی بەدوادا چونێكدا بوو كە بۆ ئەنجامی كۆڵینەوەی رۆژهەڵاتناسی ئەڵمانی ((جورج جراف)) ((Georg Graf)) وەك گەورەترین كاری زانستی سەدەی بیستەم سەبارەت بە دەستنوسە عەرەبیەكانی ئینجیلەكان و لە نێو كتێبەكەیدا ((تاریخ اڵادب العربی المسیحی)) ((Geschichte der Christlichen Arabishen Literatur)) تەرخانی كرابوو.
پوختە
پاش قوڵ بونەوەمان بۆ نێو بابەتی هەبونی وەرگێڕانێكی عەرەبی كتێبی پیرۆز لە سەردەمی نێردرانی پێغەمبەردا یاخود پێش ئەو نێردرانە، دەگەینە ئەوەی كە:
هیچ بەڵگەیەكی ماددی راستەوخۆ لە ئارادا نیە لەسەر بونی وەرگێڕانێكی عەرەبی كتێبی پیرۆز لەسەردەمی نێردرانی پێغەمبەرێتیدا، ئەمەش بەڵگەیەكی بەرهەست پێك دەهێنێ كە ناكرێ هەڵوەشێنرێتەوە مەگەر بەبەڵگەیەكی هاوشان یان سەرووتر!
نەبونی هیچ شوێنەوارێك بۆ بونی وەرگێڕانێكی عەرەبی لە پاشماوەی كەلتوری ئاینی و ئەدەبی سەردەمی نەفامیدا.
كۆنترین وەرگێڕراوە عەرەبیەكانی سیفرەكانی كتێبی پیرۆز پشتیان بە ئەسڵە یۆنانی و سریانی و قیبتییەكان بەستووە، ئەمەش دڵنیامان دەكاتەوە لە نەبونی وەرگێڕراوێكی عەرەبی كۆنتر و دێرین كە لێوەی وەرگیرا بێت و پشتی پێ بەسترا بێت.
سەرچاوەو پەراوێزەكان:
(1)    صحیح البخاری، كتاب تفسیر القرێ‌ن، باب قولوا ێ‌منا بالله وما أنزل إلینا، ح/4485.
(2)    هەندێك فەرمودەكەی جابری كوڕی عەبدوڵا خوای لێ رازی بێت دەكەنە بەڵگە كە عومەری كوڕی خەتتاب نوسراێك كە لەهەندێ لە خاوەن كتێبەكانەوە دەستی كەوتبوو هێنایە لای پێغەمبەر صلی الله علیه وسلم ، بۆ پێغەمبەری خوای خوێندەوە، پێغەمبەری صلی الله علیه وسلم تورە بوو، فەرموی:(( أمتهوكون فیها یا ابن الخگاب والذی نفسی بیده لقد جئتكم بها بیچا‌و نقیە لا تسألوهم عن شی‌ء فیخبروكم بحق فتكذبوا به أو بباطل فتصدقوا به والذی نفسی بیده لو أن موسی كان فیكم حیا ما وسعه إلا أن یتبعنی.)) .. ئەم فەرمودەیە نابێتە بەڵگە بۆ ئەوانی تر لەبەر سێ هۆ:
(1) واتای فەرمودەكە روون نییە لەوەدا كە عومەر خوای لێ رازی بێت وەرگێڕانی عەرەبی چەند سیفرێكی كتێبی پیرۆزی لابوبێت،- ئەگەر گریمان فەرمودەكە صەحیحیش بێت- ئەوە تەنها چەند پەندێكی گواستراوەی ئەو سیفرانە بووە.
(2) بونی تێگەیشتنێكە كە پێچەوانەی  ئەوەیە باوو سەلماوە لەوەی وەرگێڕانێكی عەرەبی لە ئارادا نەبووە.
(3) ئەم فەرمودەیە كاتێ بەدوایدا دەچیت و دەیپشكنی دروس(صحیح) نییە هەروەك هەردوو زانا(ابن مفلح) و(هەیسەمی)ئاماژەی پێ دەدەن:
قال الإمام ((ابن مفلح)): ((وهو مشهور رواه أحمد وغیره. وهو من روایە مجالد وجابر الجعفی وهما چعیفان)) (الاداب الشرعیة، ت/ شعیب اڵارنۆوگ وعمر القیام، بیروت: مۆسسە الرسالە، 1417هـ، 1996م ، 2/100)
قال الهیثمی: ((فیه مجالد بن سعید ضعف أحمد ویحیی بن سعید وغیرهما)) (مجمع الزوائد، ت/ عبد الله محمد الدرویش، بیروت: دار الفكر، 1413هـ، 1992م، 1/420). (3) صحیح البخاری، كتاب الشهادات، باب ا یُسْاَلُ أهل الشِّرْكِ عَنِ الشَّهَادَەِ، ۆغَیْڕهَا، ح/ (2685).
(4) سورە البقرە/ الایە (76).
(5) انظر؛ A. Geiger, Judaism And Islam, New York: Ktav Publishing House Inc, 1970, p. 17
(6) سورە ێ‌ل عمران، اڵایە (78)
(7) ێ‌رپور فووبوس: مامۆستای عەهدی نوێ و مێژوی سەرەتای كڵێسا لە ((The Lutheran School of Theology at Chicago)). گرنگیەكی تایبەتی داوە بە توێژینەوە سریانییەكان و سەرەتای نەسرانییەت.
(8)Arthur Vööbus, Early Versions of the New Testament: Manuscript Studies, Stockholm: 1954,pp.274-275
(9) العینی، عمدە القاری، 1/51  
  (10) ابن حجر، فتح الباری، 1/25.
(11) ئیمامی ئیبنو حەجەر بەر بەزەیی خوا كەوێ هەوڵی كۆكردنەوەی هەردوو وشەكەی داوە لەگەڵ ئەوەی ئەو خۆی  وشەكەی صەحیحی موسلیمی هەمان فەرمودەی بە لاواز ئەژمار كردووە : ((فقالت له خدیجة أی عم))، بۆ لاوازییەكەشی (شازییەتی) ئەم قسەیەی كردوەتە بەڵگە: ئەی كوڕە مام-وتەی خەدیجە-((قولها «یا ابن عم» كە ئەمە بانگ كردنێكی راستەقینانەیە. بەڵام لە موسلیمدا وەها هاتووە: ((ئەی مامە كە ئەمە وەهمە.  ووقع فی مسلم «یا عم» وهو وهم؛ چونكە هەر چەندە بۆ رێزكردن دروست بێت وەها بوترێ بەڵام بەسەرهاتەكە دوو رێگەی نییە و یەك سەرچاوەی هەیە، ناكرێ وەها لێكی بدەینەوە دووجار ئەوەی وتووە، هەر بۆیە پێویستە بە بارە راستەقینەكەی بخوێنرێتەوە)) ئەوەش زیاد دەكات: (( پێشتر بۆیە ئەوەمان بە دروست بینی  سەبارەت بەعیبرانی و عەرەبی ، بەو پێیەی قسەی ڕاوی بوو بۆ وەسف كردنی وەرەقە، كاتێكیش سەرچاوەی هاتنەكەیان جیاواز بێ ئەكرێ دان بە فرەییەكەدا بنێین، ئەم بڕیارەش بۆ هەموو هاوشێوەكانی ئەمە دەگونجێ)) (سەرچاوەی پێشوو)، ئەمە قسەیەكە بەدەر نییە لە تێڕوانینی تر، چونكە یەك مەخرەجی هەردوو قسەكە سەلماوو سابتە، بەڵگەی جیاكرنەوەیان قسە هەڵ دەگرێ!
(12) ابن أبی حاتم، الجرح والتعدیل، ت/ عبد الرحمن المعلمی، بیروت: دار الكتب العلمیة، 1372هـ، 1952م، 7/43. هژا اختیار الإمام ((أبی حاتم))، وهو ما نمیل إلیه.
(13) انڤر؛ Brooke Foss Westcott, An Introduction to the Study of the Gospels, Cambridge: MacMillan, 1881, 6th edition, p.471
(14) بروس متزجر (1914ز-2007ز): یەك لە پێشەوایانی توێژینەوەی دەقی پەیمانی نوێیە ..دانراوی جۆراوجۆری هەیە لە بابەتی فرەجۆردا لەو توێژینەوە ئەكادیمیانەی پەیوەستن بە پەیمانی نوێوە. بەشداری كردوە لە ئامادەكردنی گرنگترین دەقی یۆنانی قیاسی پەیمانی نوێ لە سەدەی بیستەمدا . هەروەك بەشداربووە لە دەركردن و ئامادەكردنی چەندین وەرگێڕانی ئینگلیزی پەیمانی نوێ و كۆمێنت لەسەری. دانراوەكانی بەسەرچاوەی سەرەكی دادەنرێن لەتوێژینەوە پسپۆڕییەكانی زانكۆ رۆژئاواییەكاندا.
(15) Bruce Metzger, The Bible in Translation, Grand Rapids: Baker Academic, 2001, p. 46
(16) جون مدوز رودویل (1808ز-1900ز): رۆژهەڵاتناسێكی ئینگلیزییە.
(17) Thomas Patrick Hughes, The Dictionary of Islam, being a cyclopaedia of the doctrines, rites, ceremonies, and customs, together with the technical and theological terms, of the Muhammadan religion, London: W.H. ALLEN, 1895, pp.516-516
(18) بڕوانە: سەرچاوەی پێشو، ل516
(19) بە پیتی لاتینی دەنوسرێ (Albert Isteero)، بەرامبەرە عەرەبیەكەی بە نزیكیە چونكە ناوە عەرەبیەكەیم نەبینیەوە بەو شێوەیەی لە زمانی عەرەبیدا دەنوسرێ. لە دەسنوسی دكتۆراكەیدا وەها پێناسەكەی هاتووە كە لە دایك بوی ساڵی 1930ز، پۆرسەعیدی میسرە. ساڵی 1958بوە بە قەشە لە كڵێسای ئینجیلی. ساڵی 1965 هەڵبژێررا بە سكرتێری گشتی ئەنجومەنی كەنیسەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە یەكێك لە خوێندنگاكانی كەنیسەی ئینجیلی میصری ئەدەبی كیتابی دەڵێتەوە.
(20) ساڵی 1990ز لە زانكۆی (Johns Hopkins) ئەمریكی گفتوگۆی كرا.
(21) Albert Isteero, ‘Abdullah Muslim Ibn Qutaybas Biblical Quotations and their Source: An inquiry into the earliest existing Arabic Bible Translations, p.236, manuscript
(22) بڕوانە سەرچاوەی پێشو، ل 7-17.
(23) بڕوانە: Ira Maurice Price, The Ancestry of Our English Bible, Philadelphia: The Sunday School Times Company, 1920, 7th edition, p.108
(24) Geoffrey W. Bromiley, ed. The Encyclopedia of Christianity, Tr. Erwin Fahlbusch, Michigan: Wm. B. Eerdmans Publishing, 1999, p.242
(25)The Catholic Encyclopedia, New York: The Universal Knowledge Foundation, INC., 1913, 15/ 369
  (26) Thomas Hartwell Horne, An Introduction to the Critical Study and Knowledge of the Holy Scriptures, New York: R. Carter & Brothers, 1852,  1/ 274
(27) سعدیا الفیومی (882-942ز): زانا و فەیلەسوفێكی جولەكە بووە. بە پێشڕەوی نوسراوە یەهودی- عەرەبیەكان دادەنرێت. لە ژێركاریگەری رێباز و توێژینەوە كەلامیە ئیسلامیەكاندا بووە.
(28)Hava Lazarus-Yefeh, Interwined Worlds, medieval Islam and Bible criticism, New Jersey: Princeton University Press, 1992, pp.117
(29) وانازانم ئەوەی مەسعودی باسی دەكات سەبارەت بە وەرگێڕانێكی عەرەبی لە دەقی یۆنانی سەبعینی سەدەی نۆیەم لێڵی ببەخشێتە ئەوەی لەسەرەوە دانم پێیدا ناوە و جێگیرم كردووە؛ چونكە ئەو قسەیەی لەكتێبیەكەیدا ((التنبیه واڵاشراف)) (ت/ م. ج. دو غوج، لیدن: بریل، 1843) ل 112: كە دەڵێ:((-ابگلمیوس الكصندرس- بیست و دوو ساڵ پاشابوو، هەر بۆ ئەویش تەورات لە زمانی عیبرانیەوە كرا بە یۆنانی لەلایەن حەفتاو دوو زانای جولەكەی ئەسكەندەرییەی میصرەوە. چەندین كەسی پێشین و دوایین ئەم نوسخەیەی ئێستەیان كردوە بە عەرەبی لەوانە حنین بن إسحاق (809ز-877ز) كە ئەوە راسترین نوسخەی تەوراتە لای زۆرێك لە خەڵكی.)) ئەم وتەیەی جێگەی قسە و مشتومڕە لەبەر چەندین هۆ:  (1) كەمترین بەڵگەی دەسنوسەكان لە بارەی ئەم(وەرگێڕراوانەوە) نیە (بڕوانە؛ Meira Polliack, The Karaite Tradition of Arabic Bible Translation, Leiden: Brill, 1997 , p.18) سەرەڕای ئەوەی ئەزانرێت ((إسحاق بن حنین)) كتێب گەلێكی زۆری وەرگێڕاوە، لەوانەش دەیان كتێبی((جالن))ی پزیشك (بڕوانە؛. Samir Johna, Hunayn ibn-Ishaq: A Forgotten Legend, American Surgeon, 00031348, May2002, Vol. 68, Issue 5, p.498)؛ چۆن دەبێت مێژوو باس لە وەرگێڕانەكانی بكات سەبارەت بە كتێبە پزیشكییەكانی، هەموولاش بێ ئاگابن-جگە لە مەسعودی- لە باسكردنی وەرگێڕانەكەی بۆ تەورات؟!- (2) مەسعودی راستەوخۆ دوای ئەم دەقە لە (ل112-113) وتویەتی: ((ئیسرائیلیە ئەشمەعسیەكان كە زۆرینەی هەرەزۆرن و عەنانییەكان كە گرنگی بەباس و خواسی دادگەری و یەكتاپەرستی دەدەن لە راڤەكردنی كتێبە عیبرانیەكانی تەورات و پێغەمبەران و زەبور كە بریتیە لە بیست و چوار كتێب و چەند ئیسرائیلییەكی ناوبانگ باشی نێو خۆیان وەریان گێڕاوەتە سەر عەرەبی ئێمە زۆربەیانیانمان بینیون  لەوانە ئەبو كەسیر یەحیای كوڕی زەكەریای كاتبی تەبەرانی كە ئیشمەعسی مەزهەب بووە و مردنەكەشی لە دەوری سێسەد و بیستدا بووە ، لەوانەش سەعید كوڕی یەعقوبی فەیومی ئەویش بەهەمان شێوە ئیشمەعسی مەزهەب بووە))، ئەمە دەعوایەكی بێ بەڵگەیە، لەگەڵ ئەوەشدا زۆر دوور و نەگونجاوە، چونكە نكولی دەكا لە پاساوی ئەنجام دانی وەرگێڕانەكەی سەعدیا- كە لێرەدا ناوی ناوە(سەعید)، چۆن دەبێت راستەوخۆ سەعدیا سیفرە عیبرییەكان بكا بە عەرەبی بەو هەموو ماندوێتی و ئەركە قورسە زانستیەوە، پاش ئەوەی مامۆستاكەی پێی هەستاوە، بۆچی باس و خواسی وەرگێڕانی مامۆستاكەی((أبو كپیر یحیی بن زكریا))، لە ئارادا نیە، لە هەواڵەكاندا تەنها باسی قوتابیەكەی دەكرێ لەگەڵ
(30) ئەو خودی ((سعدیا الفیومی))ە.
(31) صموئیل یوسف خلیل، المدخل إلی العهد القدیم، القاهرە: دار الپقافە، 2005م ، گ2، ص68
(32) بونی وەرگێڕانێكی عەرەبی پەیمانی كۆن لە سەردەمی ئیبنوحەزم و لە ئەندەلوسدا تاوەكو ئێستەش جێگەی مشتومڕە لە نێوان رەخنەگراندا لە بەر نەبونی بەڵگەیەكی راستەو خۆ و یەكلاكەرەوە لە بەرژەوەندی مەزهەب و رێبازی سەلماندن یان نەرێ و نكولی كردن. (بڕوانە؛ Hava Lazarus-Yefeh, Interwined Worlds, medieval Islam and Bible criticism, pp.124).هەندێ لە رەخنەگران وەهای بۆ دەچن ئیبنوحەزم پشتی بە وەرگێڕانێكی عەرەبی سەدەی دەیەم بەستوە كە لەلاتینیەوە بەعەرەبی كرابوو لەسەردەستی ((Ishaq ibn Balask)) (بڕوانە؛Ann Christys, Christians in Al-Andalus, 711-1000, Richmond: Curzon Press, 2002, p.155 )
(33) لەوانەیە ئیمام ئەبو جەریری تەبەری بەگرنگترین نمونە دابنرێت لەم بارەیەوە، زۆر شتی لە خاوەن كتێبەكانەوە گواستوەتەوە، بەڵام لەكەمێكی زۆر كەمیدا لەگەڵ دەقە حەرفی و پڕاوپڕەكەی كتێبی پیرۆزدا یەك دەگرنەوە. ئەوەی سەرنج دەدرێت موهتەدی((علی بن ربن الگبری)) لە سەدەی نۆی زاینیدا، هەرچەندە بە حەرفیەت و دەقاو دەقی دەناسرێت لە كتێبی ئایین و دەوڵەت((الدین والدولە)) ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا –بەپێی هاوبەڵگە ناوخۆییەكان- ئەویش وەرگێڕانێكی سریانی بەكارهێناوە نەك عەرەبی.(بڕوانە؛ Hava Lazarus-Yefeh, Interwined Worlds, medieval Islam and Bible criticism, pp.112-113)
(34) هفا لازاروس یافه: یەكێكە لە گرنگترین ئەو ئافرەتە (ئیسرائیلییانە)ی ئەمڕۆ لە بواری رۆژهەڵاتناسیدا كاریان كردووە. خەڵاتی (ئیسرائیل)ی بۆ مێژوو بەدەست هێناوە. پێش ماوەیەكی كەم كۆچی دوایی كردووە.
(35) بڕوانە؛ سەرچاوەی پێشوو، ل 114
(36)»Several Arabic versions are known to exist, some being translations from the Greek, some from Syriac, and some from Coptic, while others are revisions based upon some or all of these. None is earlier than the seventh century, perhaps none so early.» ( Frederick G. Kenyon, Our Bible and The Ancient Manuscripts, London: Eyre and Spottiswoode, 1898 , 3rd  edition, p. 65)
(37) بڕوانە؛ Bruce Metzger, ‘Early Arabic Versions of the New Testament, in Matthew Black and William A. Smalley, eds. On Language, Culture, and Religion: In Honor of Eugene A. Nida, Paris: Miton, 1974, p.158
(38) بڕوانە: سەرچاوەی پێشوو، ل159.
(39) ابن الندیم، الفهرست، بیروت: دار المعارف، د. ت، ص 32-33
(40) هەندێك بە(تقییم) دەینوسن، بەڵام ئەوە هەڵەیە!
(41) ((البهوتی)) لە ((كشاف القناع)) (بیروت: دار الفكر، 1402هـ، 1/434):وتویەتی((دروست نیە بڕوانیتە كتێبی خاوەن كتێبەكان و ... بیدعەچیان و ئەو كتێبانەی رەوا و ناڕەوای تێدایە و بیانخوێنیتەوە، یان بیانگێڕیتەوە، لەبەر ئەوەی ئەم كارە زیانی هەیە بۆ خراپ كردن و تێكدانی بیرو باوەڕ.))، زانایان دەقیان هەیە سەبارەت بە دروستی سەیركردن و خوێندنەوەی ئەو كتێبانە بۆ هەڵوەشاندنەوەیانە نەك بۆ ئەوەی بەڵگەیان پێ بهێنرێتەوە و بكرێنە بەڵگە!
(42) بڕوانە:M. J. Nau, ‘Un colloque du patriarche Jean avec lémir des agaréens et faits divers des années 712 a716, in Journal Asiatique 11th Series, 5 (1915), pp.225-279 (Quoted by, Sidney H Griffith, ‘The Gospel in Arabic: An Enquiry Into Its Appearance In The First Abbasid Century, in Oriens Christianus, 1985 Volume 69, p. 135)
(43)“Il est certain quil nexistait point de traduction arabe de la Bible au temps de Mohammed”  Louis Leblois, Les Bibles et les Initiateurs Religieux de LHumanite, IV.207, Paris, Librairie Fischbacher, 1888
(44) جون  سبنسر ترمنغهام  John Spencer Trimingham: مامۆستای لاهوت لە قوتابخانەی رۆژهەڵاتی نزیك لە بەیروت. گرنگی بە توێژینەوەی ئیسلام دەدا لە ئەفەریقادا.
(45)“Little credence can be given to this story” Trimingham, Arabs, p.225 ( Quoted by, Yoel Natan, Moon-o- Theism: Religion of a War and Moon God Prophet, Yoel Natan, 2006, 1/595)
(46) بڕوانە: Georg Graf, Geschichte der christlichen arabischen Literatur, Studi e testi 118, Citta del Vaticano, p.35
(47) بڕوانە:Maria Rosa Menocal, Raymond P. Scheindlin and Michael Anthony Sells, eds. The Literature of Al-Andalus, Cambridge: Cambridge University Press, 2000, p.423
(48) بڕوانە:William Smith, ed. A Dictionary of the Bible, 3/1615, London, John Murray, 1893
(49) بڕوانە،Maria Rosa Menocal, Raymond P. Scheindlin and Michael Anthony Sells, eds. The Literature of Al-Andalus, p.423
(50) بڕوانە، سەرچاوەی پێشوو: ل 423
(51) ابن الندیم، الفهرست، ل 32-33
(52) بڕوانە: Meira Polliack, The Karaite Tradition of Arabic Bible Translation, p.18
(53) بڕوانە: سەرچاوەی پێشوو: ل 5
(54) أنتون بومستارك (1800م-1876م) : زانایەكی فیلۆلۆجی ئەڵمانیە.
(55) بڕوانە،Anton Baumstark, Arabische Ubersetzung, p.169 (Quoted by, Arthur Vööbus, Early Versions of the New Testament : Manuscript Studies, pp.276-277 )
(56) بول دو لاجارد (1827م- 1891م): رۆژهەڵاتناس و رەخنەگرێكی كیتابی ئەڵمانیە.
(57) جورج جراف (1875م- 1955م): رۆژهەڵاتناسێكی ئەڵمانییە. لە گرنگترین ئەو رەخنەگرانەیە  توێژینەوەی رۆژهەڵاتی نەسرانییان كردووە.  
(58) بڕوانەArthur Vööbus, Early Versions of the New Testament : Manuscript Studies, pp.287-288
(59) سدنی غریفپ: ئێستا لە بەشی زمان و ئادابی زمانە سامی و میصرییەكانی زانكۆی كاسۆلیكی لە ئەمریكا كار دەكات. ئەو گرنگترین نوسەری پسپۆڕە لەو وەڵام و رەتدانەوە نەسرانیی-سریانی و عەرەبییانەی- لەسەرەتای ئیسلامدا هاتبونە ئاراوە، لەو بارەیەوە كتێب و وتاری زۆری هەیە.
(60) پیودور أبو قرە (750م-825م): ئوسقوفی حەڕان و لاهوتییەكی نەسرانی مەلكانی مەزهەب بووە. نوسراوی زۆری هەبووە لەبارەی رەتدانەوەی ئیسلام و یەهودییەت و جگە لەوانیش.
(61) بڕوانە: Sidney H Griffith, ‘The Gospel in Arabic: An Enquiry Into Its Appearance In The First Abbasid Century, in Oriens Christianus, 1985 Volume 69, p. 134
(62)St. Tisdall, The Original Sources of the Quran, London: Society For The Promotion Of Christian Knowledge, 1911, p. 140
(63)Ernst Würthwein, The Text Of The Old Testament, 1995, Tr. Erroll F. Rhodes, Michigan, William B Eerdmans Publishing Company, p. 104
(64) سەرچاوەی پێشوو
(65) بڕوانە: Hava Lazarus-Yefeh, Interwined Worlds, medieval Islam and Bible criticism, pp.117
 (66)Ernst Würthwein, The Text Of The Old Testament, p. 104
(67)F. C. Burkitt, ‘Arabic Versions, in James Hastings, eds. A Dictionary of the Bible, New York: C. Scribner›s sons, 1911, 1/136
(68) بڕوانە:D. C. Parker, An Introduction to the New Testament Manuscripts and their Texts, Cambridge: Cambridge University Press, 2008, p.124
(69)Sidney H Griffith, ‘The Gospel in Arabic: An Enquiry Into Its Appearance In The First Abbasid Century, in Oriens Christianus, 1985 Volume 69, p. 131-132
(70)Eberhard Nestle, Introduction to the Textual Criticism of the Greek New Testament, New York, Williams and Norgate, 1901, p.143
(71) ((بوركت)) ئاماژە بۆ ئەوە دەكات ئەم دەستنوسە تەنها لەلایەن ((Guidi)) بەوردی وەسف كراوە!! (سەرچاوەی پێشوو).
(72) بڕوانە:Bruce Metzger, The Early Versions of the New Testament: their origin, transmission, and limitations, Oxford: Oxford University Press, 1977, p.261
(73) بڕوانە:Arthur Vööbus, Early Versions of the New Testament  Manuscript Studies, p.288
(74) میشال فون إزبروك:  مامۆستای فیلۆلۆجی رۆژهەڵاتی نەسرانی بووە لە زانكۆی لودفیچ لە ئەڵمانیا.
(75) بڕوانە:Michel van Esbroeck, ‘Les Versions Orientales de la Bible Une Orienatation Bibliographique, in Joze Krasovec, ed. Interpretation der Bible, England : Sheffield Academic Press, 1998, p.403
(76) بڕوانە: Hikmat Kachouh, The Arabic Versions of the Gospels, The Manuscripts and their Families, manuscript, 1/89
(77) پاشتر ئەم بابەتە باس دەكرێت.
(78) كاتێ ئەم دەسنوسە لە دێری سانت كاترین لە ساڵی 1975دا دۆزرایەوە بەهەڵە دابەش كرا بۆ دوو دەسنوسی جیا لە یەك: (Sin. Ar. N. F. Parch 8) و(Sin. Ar. N. F. Parch 28).
(79) واتە مێژووی كۆپی كردنەكەی لەسەرە.
(80) «Sinai Arabic MS 72»
لە پێگەی ئەلیكترۆنی ئاژانسی هەواڵی»رۆیتەر»ی 25/9/2007دا هاتووە:((قاهیرە- بەڕێوەبەری ناوەند و مۆزەخانەی دەسنوسەكانی كتێبخانەی ئەسكەندەرییە یوسف زەیدان ئەوە بەراستتر دەبینێ كە نوسخەی»تاڕادەیەك نادیار»ی دێری سانت كاترینی سینای میصری»كۆنترین دەسنوسی عەرەبی پشت پێ بەستراوی هەر چوار ئینجیلەكە بێ» كە مەتا و مەرقەس و لۆقا و یوحەننایە و ئەو دەسنوسەش دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی284ی كۆچی.
لە چاوپێكەوتنەكەدا زێدان بە رۆیتەرز دەڵێ: لە راستیدا ئەو دەستنوسە مێژوی نوسینەوە(نەسخ)ی و ناوی ناسخەكەشی لەسەرە بەم شێوەیە((هەڵەكاری هەژار و لاوازی زۆر گوناهبار ئیستیفانای ناسراو بە رەملی نوسیویەتی .. ئەم هەژارە ئەمەی نوسی لە یەكی ئازاری مانگی عەجەم و بەپێی ساڵنامەی جیهان  بەو پێیەی لە كەنیسەی بەیتولموقەدەس(قیامەی مەجیدە)دا هەیە لە ساڵی شەش هەزار و سێسەد و هەشتا و نۆ دەكات و بەپێی ساڵنامەی عەرەب لە مانگی موحەڕەمی ساڵی دوسەدو هەشتاو چوار)).
ئەوەش زیاد دەكات كە ئەو دەسنوسە لە سەر پێستە و بەخەتی كوفی نوسراوە و ژمارەی پارچەكانیشی 119پارچە پێستەیە و لە بەرگێكی داری نەخشداری رووپۆش بە بەرگێكی رازێنراو بە وێنەی ورد و لەسەر پارچەی كۆتایی ئەمە نوسراوە((بەناوی باوك و كوڕو روحی موقەدەس خوای تاقانە ئەم ئینجیلە پیرۆزە بۆ دێری پیرۆزە خوا ئاوەدانی بكاتەوە و كڕین و فرۆشتنی پێوە ناكرێت. بەدەستخەتی میخائیلی سوك و گوناهبار نوسراوە خوای گەورە لە تاوانی خۆی و ئەوانەی ئەمەش دەخوێننەوە خۆش بێت ... ئامین))
ناونیشانی پێگە ئەلیكترۆنیەكەی:
http://ara.today.reuters.com/News/newsArticle.aspx?type=internetNews&storyID=2007-09-25T072013Z_01_OLR525464_RTRIDST_0_OEGIN-EG-MANUSCRIPTS-MA4.XML
(81)Sidney H Griffith, ‘The Gospel in Arabic: An Enquiry Into Its Appearance In The First Abbasid Century, in Oriens Christianus, 1985 Volume 69, p.132
(82) بڕوانە: ینی میماریس، كەتەلۆكی ئەو دەسنوسە عەرەبیانەی بەم دواییە لەدێری سانت كاترینی پیرۆز لە توری سینا دۆزرایەوە، أپینا: الهیئە القومیە الیونانیە للبحوپ، 1985م، ص24-25
(83) دەسنوسی (Arabic N. F. Parch 16) تەنها دەقی یوحەننا لە خۆ دەگرێت20/16- 21/25. لەم دواییانەدا قەشە حیكمەت قەشوع وەهای گومان بردووە كە دەستنوسی(Arabic N. F. Parch 16) كە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 859ز تەواوكاری دەسنوسی (Arabic N. F. Parch 14) یە و مێژوی نەسخ كردنی لەسەر نییە و ئینجیلەكانی مەرقەس و لۆقا و یوحەننا لە خۆ دەگرێ (بڕوانە: Hikmat Kachouh, The Arabic Versions of the Gospels, The Manuscripts and their Families, manuscript, 1/75). ئەمێنێتەوە بابەتی راستی كۆكردنەوەی هەردوو دەستنوسەكە لەیەك دەسنوسدا كە ئەمە پێویستی بە توێژینەوەی زانستی بەڵگەدار هەیە، بەتایبەت –((ینی میماریس)) كە بە یەكەم كەس دادەنرێت ساڵی 1975ز دەستنوسەكانی دۆزییەوە- سەبارەت بە دەسنوسی- (Arabic N. F. Parch 16): دەڵێ:(( لە واقیعی نەخش و نیگارەكانیەوە ئەكرێ بڵێین مێژووی ئەم دەسنوسە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دەیەم و سەرەتای یانزەیەم )) (ینی میماریس، سەرچاوەی پێشوو، ل24)
(84) ئەم دەستنوسە بەم دوواییە دۆزرایەوە لە-1975ز- لەدێری سەینا، ئەم وێنەیە و رونكارییەكانیم لەكتێبی: ینی میماریس، كتالوج المخطوطات العربیە المكتشفە حدیثا بدیر سانت كاترین المقدس بگور سینا‌و،  ل 145 وەرگرت.
(85) سەرچاوەی پێشوو، ل166.
(86)‘The Arabic Version is thought by most critics to have been made subsequent to the time of Mohammed (William Henry Pinnock, An Analysis of New Testament History, Cambridge: J. Hall & Son, 1854, 4th edition, p.19)
  بڕوانە: Adam Clark, The New Testament of our Lord and Saviour, Philadelphia: Thomas, Cowperthwait, 1844, p.8
 (87) جرهارد بورنغ: مامۆستای توێژینەوە ئیسلامییەكانی زانكۆی(یال)ە لە ئەمریكا.
(88) Gerhard Bowering, ‘Recent Research on the Construction of the Quran, in Gabriel Said Reynolds, ed., The Quran in its Historical Context, New York,Routledge, 2007, p. 83
(89)B. Carra de Vaux, ‘Indjil, in Encyclopaedia of Islam, 2nd edition, Brill Online