زانستی رۆژهەڵاتناسی یەكێكە لەو زانستانەی كە لایەنی پۆزەتیڤ و نێگەتیڤی هەیەو لەوەش بەدەرنیە، ئەم زانستە باس و نوسینی زۆر لەخۆ دەگرێت و زۆری لەسەر وتراوەو نوسراوە دەربارەی هۆكار و ئەنجام و لایەنەكانی تری، بەڵام ئێمە دەمانەوێت ئێوە ئاشناكەین بە تێڕوانینی ئەو رۆژهەڵاتناسانە لە هەمبەر ئیسلام و پەیامبەر و فەرمودەكانی و خستنە رووی كاریگەرییە سلبیەكانی ئەم زانستە، نامانەوێت باس لە چۆنیەتی سەرهەڵدان و پاڵنەرو فاكتەرەكانی بكەین، تەنیا مەبەستی ئێمە خستنە رووی ئەو راستیەیە كەوا رۆژهەڵاتناسان وەك فكرو ئایدیای خۆیان كاریان لەسەركردوە، جا ئەمەش بۆ لایەنی سیاسی یان ئابوریی یان داگیركاری یان یاخود تەبشیری و هەرلایەنێكی دیكە....!
لێرەدا دەمانەوێت بە پێناسەیەكی سادەو گشگیر بچینە نێو باسەكەوە كە ئەویش ناساندنی ئەو زانستەیە ئەوەش چەمكی زانستی رۆژهەڵاتناسیە كە بە عەرەبی {الاستشراق}و بە فارسی {خاوەرشناسی}و بە فەرەنسی {orientalism}ی پێدەگوترێ‌ و ئەمەش بریتیە لە هەموو ئەو دیراسەو توێژینەوانەی كە رۆژئاوا لە هەموو بوارێكەوە لەسەر رۆژهەڵات ئەنجامی دەدات وەك بواری مێژوو و كەلتور و ئاین و زمان و لایەنی كۆمەڵایەتی و سامان و توانای ئابوریی رۆژهەڵات، ئەمەش بە مەبەستی دەست بەسەراگرتنی رۆژهەڵات و جیهانی ئیسلامی و شێواندنی راستیەكان، چونكە ئەوان زۆر مەترسیان لە ئاینی ئیسلام هەبووە، لەو رێگەیەشەوە بۆ ناشیرین كردن و قێزەون كردنی ئیسلام هەموو هەنگاوێكی دژوارو جۆربەجۆریان گرتوەتەبەر درێژەیان پێداوە، وێناكردنی رۆژهەڵاتناسی بە بەرنامەی رۆژئاواییەوە ئەوەیە كە ئاینەكان دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی و قۆناغین و تێئەپەڕن و پاشان قۆناغی زانست و مەعریفە بەدوایاندا دێت كە ئیدی كۆمەڵگە پێویستی بە ئاین نامێنێ‌، وە دروستكردنی گومان و تێبینیە لەسەر گشتگیری ئیسلام و ئامانجی سەرەكی لەو كارانەیان لەنەخشەبردنی خەڵكە لەسەر ئیسلام و دروستكردنی تەم و مژە لەسەر ئیسلام، جگە لەوانەش پیاوانی ئاینی مەسیحی بە كاریگەریی ئەوان روویان كردە تانەدان لە ئیسلام و شێواندنی راستی و جوانیەكان بەوەی كە ئیسلام ئاینێك نیە شایەنی بڵاوكردنەوە بێت و موسڵمانانیش نەتەوەیەكی رێگر و خوێنڕێژن و ئاینەكەیان هانیان دەدات لەسەر خۆشییە مادییەكان دورییانخاتەوە، لەم كارانەشیان چەند فاكتەر و ئامانجێكیان گرتوەتەبەر وەك شێواندنی ئیسلام و گومان خستنە سەر سه‌رچاوەكه‌ی و شێواندنی مێژووی ئیسلامی و شارستانیەتیەكەی و ئەوانەی پەیوەندیان بە ئیسلامەوە هەیە، یان بانگەشەكردن بۆ ئەوەی كە فیقهی ئیسلامی لە قانونی یۆنانی و رۆمانیەوە وەرگیراوە، لە واقیعدا ئەم بۆچونانەش لە راستیەوه‌ دورەو زانستی نیە، چونكە زۆرێك لە رۆژهەڵاتناسان بڕوایان بە سەربەخۆی و فیقهی ئیسلامی هەیە و لە نوسراوەكانیاندا دانیان بەو راستیەداناوە، هەروەها رۆژهەڵاتناسان هەوڵیان داوە بە هەموو شێوەو شێوازێك دژی جیهانی ئیسلام و ئاینی ئیسلام بن، ئەمەش بە تایبەت دوای ئەو شكستەیان لە بەرامبەر سوپای موسڵمانان دووچاریان بوو، هەر ئەمەش وای لە {لویسی نۆیەم} كرد كە بڵێ: ‌{با بە وشە شەڕ دەست پێبكەین بە تەنیا ئەمە لەتوانایدا هەیە موسڵمانان شكست پێبێنێ‌}.
لە راستیدا شەڕی فیكر مەترسیەكی گەورەی هەیە زیاد لە مەترسی شەڕی جەستەیی و هێرشە سەربازییەكان چونكە ئەقڵی مرۆڤ كۆنترۆڵ دەكات و یاری پێدەكات، بۆیە دواتر بە نوسین و راگەیاندنی جۆراو جۆر كەوتنە ناشیرین كردن و بوختان هەڵواسینی بێبنەما لەسەر ئیسلام و دژایەتی كردنیان ئەمەش زۆر بە روونی لەم چەند ساڵەی دوایدا بەڕوونی هەستی پێدەكرا بەتایبەت لەئاست راگەیاندنەكانیان و نوسراوەكانیان، وە هەندێك لە رۆژهەڵاتناسان ئەمەیان كردە بنەمای فكری زانستەكەیان و دەستیانكرد بە بڵاوكردنەوەو دانانی چەند پەرتوك و نوسراوێكی چەواشەكاری دەربارەی رێبازی پاكی ئیسلام و پەیامبەرەكەی تەنانەت چەندین كەسایەتی وەك {فونجر و نیباوم} دەڵێن {ئیسلام لە هەموو بیرو باوەڕێك خێراتر بڵاو دەبێتەوە هەرچەندە ئەم ئاینە دورە لە رەوشت و زانست و زانیاری و وە ئاینێكی نامرۆڤانەیە} بەڵام گومان لەوەدا نیە ئیسلام تەنیا ئاینێكە كەبەهای مرۆڤایەتی داوە و دیاری كردوە و لەخزمەت مرۆڤایەتیدایە، وە قسەی ئەوانیش هەڵبەستراوەو قابیلی قبوڵ نیە و چەواشەكاریە، یان ویستویانە ئەوە بخەنە نێو هزر و مێشكی خەڵكەوە كەوا ئیسلام دروستكراوە و دەستكردی محەمەدە و دینێكی خەیاڵی و درۆیە وە بەشیر و تیر هاتوە و دینی توندو تیژیە، بەڵام دەپرسین ئەگەر ئیسلام دەستكردی محەمەدە ئەبوایە بەدرێژای 1429 ساڵ كە ئەم ئاینە گەیشتوە ئەوا دەبوایە زیاد لە ژمارەی ئەو ساڵە ئاینی دەستكردی مرۆڤایەتی هەبوایە چونكە ئەوكات دەتوانرا هەر هەفتەو مانگ و ساڵێك چەندین ئاینی جۆراو جۆر دروست بكەن ئەی بۆ نەكرا؟! بۆیە رۆژهەڵاتناسی جگە لە نوسین و راگەیاندن و توێژینەوە لەسەر ئیسلام و شارستانیەكەی لەلایەكی تر كەوتنە سەپاندنی بزووتنەوی داگیركاری ئەوروپی رۆژئاوایی بەسەر رۆژهەڵات بەگشتی و ئیسلام بەتایبەتی، لەو روانگەیەشەوە {ئەدوارد سەعید} دەڵێت {فیكری رۆژهەڵاتناسی بەتەنیا مەبەستی خزمەتكردنی زانست و زانیاری نیە، بەڵكو ئامانجێكی تری لەپشتە ئەویش پرۆسەی بەئیستیعماركردنە، دیارترین نمونەش هێرشەكەی ناپلێۆنە بۆسەر میسر یان داگیركاری جەزائیر و هیند و ناوچەكانی تر، لەگەڵ ئەوەشدا بەشێكی زۆر لە رۆژهەڵاتناسان سەر بە دەزگای هەواڵگری و كاری سیخوری ئیمپریالیزم بوون، ئەوانە بۆ بەرژەوەندی دیاری خۆیان كار دەكەن و دژایەتی زۆری راستیەكان دەكەن دەربارەی ئیسلام، ئەوانە ئامادەن راستیەكان بشێوێنن و شتی هەڵبەستراو و تێكستی نابەجێ‌ بەكاربهێنن بۆ جێبەجێكردنی مەرامەكانیان یان هەوڵیان داوە بۆ لاوازكردنی توانای بەرگری رۆحی و مەعنەوی لە دەروونی موسڵماناندا و بەد گومانكردنی موسڵمانان لەبیرو باوەرو كلتورەكەیان تا دواجار موسڵمانان ملكەچ بكەن، كە ئەمەش بە هەموو شێوەیەك دوورە لە بنەمای زانستی و ئەكادیمی، جگە لەوەش هەندێك رۆژهەڵاتناس ژیانیان تەرخان كردوە بۆ توێژینەوە لە ئیسلام، بە هەردوو مەودای ئایدۆلۆژیی و شارستانیەكەی، لەبیریاندا جێگیر بوە كەئیسلامی راستەقینە مەترسی راستەقینەی دروستكردوە بەرامبەر هەموو ئامانجە داگیركاریەكانی رۆژهەڵات بۆ دەڵەتە ئەوروپیەكان..
لەلایەكی تر ئەوان تانەو تەشەنە لەئیسلام دەدەن بەوەی كە ئیسلام مافی ئافرەتی خواردوە و لە زۆر ماف بێبەشی كردون، بەڵام لە راستیدا ئاینی ئیسلام وەك تاكە ئاینێك بە تەواوی مافی ئافرەتی داوە و رێزی تەواوی لێگرتوە وە لەبەر گەورەی ئافرەت و رێزی ئافرەت، بەهەشتی خستوەتە ژێر پێی دایكان وە قورئانیش لەم روانگەیەوە باشترین بەڵگەیە، جگە لەوەش ئافرەت لەژێر سێبەر و سایەی ئیسلامدا هەست بە تەواوی رێزو مافەكانی خۆی دەكات واقیعی ئەمڕۆ و دوێنێش باشترین بەڵگەیە، جگە لەوانەش بۆ شێواندنی واقع و جیهانی ئیسلامی ئەوەشیان خستە نێو جیهانی ئیسلامی كە مەسەلەی نەتەوایەتیان وروژاند و كێشەی گەورەیان دروستكرد كە هەتا ئەمڕۆش زۆربەی نەتەوەكان باجی ئەو كارە ناشیاوانەی ئەوان دەدەن، چونكە ئامانجی ئەوان دروستكردنی ئاژاوەو فەوزای بێسەرو بەرو بێبنەمایە لە جیهانی ئیسلامدا، لەپاڵ ئەوانەشدا بەشێكی زۆری رۆژهەڵاتناسان هێندە نابابەتیانە و دەمارگیرانە شتەكانیان دەنوسن، تەنانەت ئەمە نەك بۆ رۆژهەڵاتیەكان بەڵكو بوەتە هۆی بێزاربونی رۆژئاواییەكان وەك رۆژهەڵاتناسی فەرەنسی {هنری لامش ئەلیەسوعی} نوسینەكانی هێندە نابابەتی و بەڕقەوە نوسیوە سەر ئەنجام راستیەكانی شێواندوەو بوەتە هۆی لۆمەو رخنەی بەشێك لە رۆژهەڵاتناسەكانی دیكە، یان هەندێكی دیكە لە نوسراوەكانیاندا بە ڕوونی ئەوە دیاری دەكەن و دەڵێن {ئاینی ئیسلام لەئاینەكانی پێشوو تری وەك مەسیحی و یەهودی وەرگیراوە، لەم روانگەیەشەوە هەردوو رۆژهەڵاتناسی بە ره‌گەز جولەكە {گۆڵد یزهر و شاخن} باس لە بیرۆكەی درێژبونەوەی ئاینی یەهودی دەكەن بۆ ئیسلام ، وە {بلاشیرو برۆكلمان}یش هەمان بیرۆكە دەخەنە روو یان رۆژهەڵاتناسان ئەوە دەخەنە روو ئەگەر رووداوەكانی ئاینی مەسیح و یەهودی لەئیسلام دەركەی ئەوا ئیسلام جگە لە شەڕو كوشتار هیچی نامێنێتەوە، بەڵام ناوەڕۆكی ئاینی ئیسلام پێچەوانەی بۆچونەكانی ئەوانەو پڕیەتی لە ئاشتی سەلامەتی مێژووی ئیسلامی ئەوەی سەلماندوە، لەلایەكی تر رۆژهەڵاتناسان ئیسلام بە ئاینێكی نەزۆك ناو دەبەن، چونكە ئەوان وای دادەنێن كە ئیسلام ناتوانێت لەگەڵ گیانی سەردەم بڕوات بەوەش پێوستی بەچاكسازی رادیكاڵی {گۆڕانی ریشەیی} هەیە..
ئەوانە چەمكی رادیكاڵ بەكار دێنن لەگەڵ ئەوەشدا ئیسلام ئاینێكی تەواوەو هەرگیز پێویستی بە رادیكالیزەكردن نیە، یان هەندێكی تریان دەڵێن {لەسەر ئیسلام پێوستە یان گۆڕانكاری رادیكاڵی تێدا بكرێت یاخود لەڕێڕەوی ژیان داببڕێت} بەمەش ئامانجیان ئەوەیه‌ كە ئاینی ئیسلام لە ئاینی دەستكاریكراوی مەسیحی نزیك بكەنەوە، بۆیە دەكرێت ئاماژەش بەوە بكرێت كە ئیسلام چەند رێساو یاسایەك لەخۆدەگرێت هیچ كەس مافی ئەوەی نیە هیچ گۆڕانكاریەكی تێدا بكات كە ئەوەش بریتیە لە بیروباوەڕی بناغەی ئسلام، بەڵام دیارە ئامانجی رۆژهەڵاتناسان خاڵی كردنەوەی ئیسلامە لە ناوەڕۆكەكەی و كەنارخستنی گشتیە لە رێكخستنی كاروباری كۆمەڵگەدا، لێرەدا دەپرسین بۆچی رۆژهەڵاتناسان لەبەرامبەر ئاینەكانی تری وەك بوزی و هیندی وئاینەكانی تر بابەتیانە دەنوسن بەڵام بەتەنیا هێرش دەكەنە سەر ئاینی ئیسلام و موسڵمانان و ناشیرین كردنی ئەو ئاینە؟! بێگومان ئەمەش لەبەر ئەوە بوە كە ئاینی ئیسلام ئاینێكی پاك و بێگەردە و خێرا بڵاودەبێتەوە تەواوی راستی و دروستیەكانی تێدا كۆبویەوە و ئاینێكی گشتگیر و هەمەلایەنەیە بۆ ژیان،
جگە لەوەش رۆژهەڵاتناسان زۆر بە رۆژئاوایبونی خۆیان دەیاننازی و خۆیان پێوە هەڵدەكێشا كە ئەوان خاوەن ئەقڵ و مەنتیقن وە هەوڵی جیاكردنەوەی رۆژهەڵات و رۆژئاوایان دەدا هەر لەو بارەشەوە {كیپلینگ} دەڵێت {خۆرهەڵات خۆرهەڵاتەو خۆرئاواش خۆرئاوایە و هەرگیز بەیەك ناگەن} یان بڵێت {خۆرئاواییەكان ژیرن و خۆشەویستی ئاشتی و ئازادیخوازن و مەنتق زانن و بەتوانان بەسەر بەدەستهێنانی بەهای راستیدا بەڵام خۆرهەڵاتیەكان هیچ سیفەتێكی وایان نیە} ئەمەش ئەوپەڕی خۆبەزلزانینی ئەوانە و لە ئیسلامدا شتی وانیە و جێگەی نابێتەوە وە فەزڵی هیچ لایەك بەسەر لایەنێكی تردا نادات، لەلایەكی تریش ئەوان خۆیان بەژیرو بەرز رادەگرن بەوەی كە رۆژئاوا پێشكەوتوە چونكە بڕوایان بە مەسیحیەت هێناوە، وە خۆرهەڵاتیش دواكەوتوە چونكە بڕوایان بە ئیسلام هێناوە، بەڵام لەڕاستیدا ئەمە سەركێشی و خۆبەگەورە زانینی رۆژئاوایەو هیچ بنەمایەكی واقیعی و زانستی نیە چونكە ئەو پێشكەوتنەی ئەمڕۆ خۆرئاوا بەدەستی هێناوە لە بواری زانست و تەكنەلۆژیادا ئەمە پەیوەندی بە مەسیحیه‌تەوە نیە وەك ئاین و ئەو دواكەتنەش كە خۆرهەڵات {جیهانی ئیسلامی} پێوەی دەناڵێنێت تاوانەكەی ناكەوێتە ئەستۆی ئیسلام، بۆیە دەبینین رۆژهەڵاتانسەكان زۆر بێ‌ ئاگایانە بەچاوی بێ‌ ئاگایی و سەدەكانی ناوەڕاستی خۆیانەوە بۆ ئاینی پاك و بێگەردی ئیسلام دەڕوانن و لەڕوانگەی سەردەمی جاهیلی و چەقبەستوی خۆیان خوێندنەوە بۆ ئیسلام دەكەن، نابێت ئەوەشمان لەیاد بچێت هەندێك لەڕۆژهەڵاتناسەكان و چەند كەسایەتیەكی رۆژئاوا تاڕدەیەك بە ئینساف و بە ویژدانەوە لە ئیسلامیان روانیوەو رۆڵیان هەبوە لە راستكردنەوه‌ی هەڵەی رۆژهەڵاتناسەكان و بەرگرییان لە راستیەكان كردەوە وەك رۆژهەڵاتناسی فەرەنسی {دینیە} كە بە شێوازێكی بابەتی و مەنتقی راستیەكان لەبارەی ئاینی ئیسلام لە رۆژئاوا خستە روو دواتر موسڵمان بوونی خۆی راگەیاند و دەربارەی ژیانی پێغەمبەر {صلی الله علیه وسلم}كتێبێكی نوسی، یان كەسایەتیەكی وەك {تۆماس ئارنۆڵد} لە كتێبەكەی خۆیدا باس لە گیانی لێبوردەی موسڵمانان دەكات بەرامبەر بە ئاینەكانی دیكە، وە كەسایەتیەكی ئەوروپی وەك {فریدركی دووەم}ی فەرمانڕەوای شاری سەقەلیە بەباشی باس لەئاینی ئیسلام دەكات، بەڵام ئەوەی گرنگە بوترێ‌ ئەوەیە ئەمانە هەموویان دژایەتیان دەكرا لەلایەن رۆژهەڵاتناسانەوە كەسایەتیەكی وەك {فریدرك} بەهۆی ئەو هەڵوێستە باشەی سەبارەت بە ئیسلام لەلایەن {پاپاگریگۆری نۆیەم} لەپۆستەكەی دەركرا و یەكێك لەو تۆمەتانەی خرایە پاڵی بریتی بوو لەوەی كە دۆستایەتی هەبووە بەرامبەر ئیسلام، لەڕاستیدا ئەوەمان بۆ روون دەبێتەوە كە بەشێك لە رۆژهەڵاتناسان هەمیشە ویستویانە لە كارەكانیان لە دژی ئاینی ئیسلام بنوسن و راستیەكان بشێوێنن و بەشێوازێكی چەواشەكارانە بۆ ئیسلام بڕوانن و وێنەیەكی ناشیرین بۆ ئیسلام بنەخشێنن، بەڵام خۆشبەختانە ئەو هەوڵەی ئەوان سەری نەگرت و دەبینین یان دەبیستین رۆژانە یان ساڵانە كەسە ناودارەكانی ئەوروپا لە زانایان و نوسەرەكانیان و كەسانی تریش پاش لێكۆڵینەوەی ورد لەسەر ئاینی ئیسلام موسڵمان بوونی خۆیان رادەگەیەنن چونكە ئاینی ئیسلام تەواوی راستی و واقیعەكان لەخۆ دەگرێت و ئاوێنەی راستیەكانی ژیانە، لەگەڵ ئەو هەموو فرت و فێڵ و تەڵەكەبازییەی رۆهەڵاتناسان و بە ناشیرین ناساندنی ئیسلام كەچی خۆشبەختانە ئێستا لەجیهاندا كەم و زۆر دینی ئیسلام هەموو شوێنێكی ئەم دونیایەی گرتەوەتەوە ئەوەش وەعدوبەڵێنی خودای گەورەیە. 

وێناكردنی رۆژهەڵاتناسان بۆ پەیامبەری ئیسلام:ئەو مەیدانخوازی و هێرشە فیكرییانەی ئەمڕۆی ئیسلام و موسڵمانان رووبەڕووی بونەتەوە زۆر و جۆراو جۆرن، بەڵام هەموو ئەمانە لە بنەڕەتدا رەگێكی مێژووییان هەیە و درێژكراوەی ئەو تەرزە فیكری و شاڵاوە مەترسیدارانەن كە لە ساتەوەختی بڵاوبونەوەی ئاینی ئیسلامەوە بە ناوچە جیاكانی دونیادا رووبەڕووی هەڵگرانی ئاینەكەو تەنانەت خودی پەیامبەری ئاینەكەش بوەتەوە، ئەوە شتێكی چاوەڕوانكراو بوو، بەڵام ئەوەی نەخوازراو و نەگونجاو بوو هێرش كردنە سەر كەسێتی خودی پەیامبەری ئیسلامە و دوبارە بونەوەی لێرەو لەوێ‌ بەشێوەی جیاواز، بە درێژای مێژووی ئیسلام رۆژهەڵاتناسان هەوڵیانداوە كەسایەتی پەیامبەر بشێوێنن و لەكەداری بكەن لەبەر چاوی رای گشتی، لەو پێناوەشدا دەستەو سان نەوەستاون و سەرجەم میكانیزمەكانیان {شێوازی كار} خستوەتە گەڕ لە بوارە جۆربەجۆرەكانی وەك راگەیاندن و ئابوریی بەهێزو بەگەڕخستنی نوسەر و هونەرمەندی داخ لەدڵ و وێنەكێشی بەناوبانگ و وێنەیەكی خراپیان نەخشاندوە، كە ئەمەش كاریگەریی خۆی هەبووە لەسەر دیدگاو وێناكردنی ئەوروپاو ئەمریكا، لەم روانگەیەشەوە رۆژئاواییەكانیش بێ‌ توێژینەوەو گەشتن بە راستیەكان ئەوانیش بە چاویلكەی رۆژهەڵاتناسەكان لە پەیامبەری مرۆڤایەتیان روانیوە و بڕوایان بەنوسین و قسە هەڵبەستراو و بێبنەماكانی رۆژهەڵاتناسەكان كردوەو وێنەیەكی نەشازیان نەخشاندوە، وە بیریارو نوسەرەكانیان هەوڵی ئەوەیان داوە وێنەیەكی ناواقعی و نەشاز بدەنە پاڵ كاراكتەری پەیامبەر بۆ ئەوەی روكارێكی ناشیرینی بۆ دروست كەن و لەو چواچێوەیەدا داینێن و بەو شێوازە پیشانی خەڵكانی ئەوروپی و رۆژئاواییەكانی بدەن بۆیە دەبینین راگەیاندن و وێنەو نوسراوەكانیان بەرامبەر پەیامبەری ئیسلام بەردەوەام رەهەندی سلبی و نێگەتیڤی هەبوە، بەم شێوەیە و بە هەموو شێوازێك رۆژهەڵاتناسان یان رۆژئاوا ئامادەی ئەوە بوون دژی پەیامبەربن و چەندین هەوڵی نەشاز و نەشیاو لەو پێناوەدا بگرنە بەر چەندین بوختانی جۆراو جۆر چەندین نوسینی بێسەروبەر چەندین قسەی بێماناو ناوەڕۆك پوچ بڵاوبكەنەوە كە لە پشت ئەمەشەوە چەندین مەبەستی خراپیان هەبوە بەڵام خەیاڵیان خاوەو پێشینان واتەنی بەری خۆر بەبێژنگ ناگیرێت، دەمانەوێت هەندێك لە بوختان و قسە بێناوەڕۆكەی ئەوان بخەینەڕوو بۆ ئەوەی ئێوەی بەڕێز لەسینەی رەش و نیگای خراپی ئەوان تێبگەن و ئاشنای پیلانە گڵاوەكانی رۆژهەڵاتناسان بن، بۆیە ژمارەیەك لە رۆژهەڵاتناسەكان پێیان وایە پەیامبەر ئەسقوفێكی مەسیحی بوە چاوی لەوە بوە كەپلەو پایەی زیاتر بەدەست بهێنێت، بۆیە سەرئەنجام پاپا لێی توڕە دەبێت و لە پلەو پایەكەی بێبەشی دەكات ئەویش لەداخی پاپا بانگەشەی پێغەمبەرایەتی دەكات، بەڵام دەپرسین چ مرۆڤێكی ئەقڵ سەلیم ئەوە قبوڵ دەكات، هەرگیز پەیامبەری ئیسلام دوای پلەو پایە نەكەوەتوە لەو روانگەیەشەوە مێژوو باشترین بەڵگەیە، یان هەندێكی تریان پێیان وایە محمد {صلی الله علیه وسلم}پیاوێكی راستگۆ نیەو خۆی خەڵەتاندوەو خۆی بەپەیامبەری خودا دەزانی بێ‌ ئەوەی پەیامی لەلایەن خوداوە بۆ هاتبێت بەڵكو توشی جۆرێك لە نەخۆشی تێكچونی مێشك {هستری} بوە، لەوبارەیەوە رۆژهەڵاتناسی ئینگلیزی {ویڵز} دەڵێت: {محمدهەندێك دیاردەی خورافی نوسیوە و دواتر لەنێو كۆمەڵگەكەیدا بڵاویكردوەتەوە و ئەوانیش شوێنی كەوتون} تەنانەت رۆژهەڵاتناسی نەمساوی{لویس شبرنگر} بەهەمان شێوە بە دیاردەیەكی هستری تەفسیری كاری پێغەمبەر{صلی الله علیه وسلم}دەكات دەڵێت: توشی هستریا بووە، هەرلەو سۆنگەیەشەوە پیاوانی ئاینی مەسیحی لە سەردەمانێكی دێرینەوە كەوتنە دژایەتی و چالاكی نواندن دەستیان كرد بە بڵاوكردنەوەی تۆمەت و درۆی نابەجێ‌ دەربارەی پەیامبەری ئیسلام دەیانوت: {هێزێكی پیس و بەد خوە، محمد هیچ نیە جگە لە بتێك یاخود خودای قیبلەو شەیتانێك} بەم شێوەیە مێشكی نوسەرو چیرۆك نوسەكانیان پڕدەكردەوە، بەم شێوەیە بۆمان دەركەوت رۆژهەڵاتناسان و پیاوانی ئاینی مەسیحی لەو كارانەی خۆیان بەردەوام بوون دواتریش رەنگدانەوەی هەبوو لەنێو چین و توێژەكانی تری كۆمەڵگەی خۆیان بەڵام ئەوە جگە لە دەرخستنی رووی رەشی خۆیان هیچی دیكە نییە و پێوستە نەوەی موسڵمانیش ئاگاداری هەموو فرت و فێڵ و تەڵەكەبازیەكی ئەوان بێت و ناخی ئەوان بخوێنێتەوە چونكە وەك پێشینان دەڵێت {گۆزە هەرچی تێدابێت هەرئەوەی لێدەڕژێت}و دڵنیاش بن لەوە زیاتر هیچی دیكەیان لێ چاوەڕوان ناكرێت ئەمە وەك شاڕێگەیەكی مێژوویی خۆیان لەسەری دەڕۆن تا ئەمڕۆش درێژەی هەیە وێنە كاریكاتێرەكانی رۆژنامەی {یولاندس بۆستن} دانیماركی لەو روانگەیەشەوە باشترین بەڵگەیە بۆ پشت راستكردنەوی بۆچونەكەمان، وە ئەمەش جگە لە دەركەوتەیەكی دیكەی مێژووی بەرامبەر خۆرهەڵات هیچی دیكە نیە و وە هۆكارێكە بۆ دروستكردنەوەی شەڕی كەلتوری نێوان خۆرهەڵات و خۆرئاوا، كاتێك دەڵێین وێنە كاریكاتێرەكان بریتین لە دەركەوتەیەكی دیكەی فۆرمێك لە خۆرهەڵاتناسی ئەوا بەلامانەوە سەیر نیە كە چەندین نمونەی نێو مێژووی ئەو فۆرمە لە ئۆرێنتالیزم بهێنینەوە كە لەسەر ئیسلام و پەیامبەرەكەی وتویانە، بەجۆرێك پەیامی پشت وێنە كاركاتێرەكان بە چەند سەدە پێش ئێستا ئامادەیان هەبووە بەڵام ئەو بەنوسراو ئەمیان بە وێنەی كاركاتێری.
سەره‌ڕای ئەو هەڵوێستە ناشیاو و ناڕاستەی ئەوان دەربارەی كاراكتەری پەیامبەر رۆژهەڵاتناسان هەوڵیانداوە رەخنە لەساڵی لەدایك بوونی پەیامبەر بگرن لەڕاستیدا گومان لەوەدا نیە پێغەمبەر {صلی الله علیه وسلم}لەساڵی 570لەدایك بووە و لەساڵی فیلدا ئەم راستیە لەسەرچاوە مێژووییەكاندا چەسپاوەو نكوڵی لێناكرێت، بەڵام رۆژهەڵاتناسەكان دەیانەوێت ئەم راستیە بشێوێنن بۆ مەبەستی تایبەتی خۆیان و دروستكردنی گومانی ناڕاست، لەوانەش {هنری لامنس} دەڵێت: {پەیامبەر لە ساڵی 580 لەدایك بوە، ئەو ساڵەی كە ئاماژەی پێكردوە ئاماژە بەوە دەكات هەموو پەیامبەران لەسەرو چل سالیەو هاتوون بۆ میللەتان تەنیا پەیامبەری ئیسلام نەبێت. بەهەمان شێوە {كارل برۆكلمان}یش دەڵێت{لەدایك بوونی پەیامبەر بۆماەوی چەند ساڵێك دواكەو توە مەبەست لەوەش ئەو دەساڵەیە كە {لامنس} ئاماژەی پێداوە
لەو روانگەیەوە بۆ پشت راستكردنەوەی بۆچونە راستەكەی مێژوو رۆژهەڵاتناسی ئەمریكی {مسترسنكس} دەڵێت: محمد {صلی الله علیه وسلم}570 ساڵ دوای حەزرەتی مەسیح دەركەوت وە ئیش و كاری پەیامبەر بەرزكردنەوه‌ی ئاستی ژیریی مرۆڤ بووە، جگە لەو گومانچیانەی سەرەوەش كەسایەتیەكی وەك {بات روبرتسون} كە زانایەكی مەسیحی بوو دەڵێت: {محمد رەگەز پەرستەو 80% ی قورئانی لە دەقەكانی گاور و جولەكە دزیوە و محمد خوێن رێژە} یان هەندێكی تریان پێیان وایە پەیامبەر درۆزنە، بەڵام هەر لە بارەیەوە نوسەری ناسراوی ئینگلیز {تۆماس كارلاین} پرسیارێكی جوان دەكات و دەپرسێت: ئایا هیچ كاتێت بینیوتانە مرۆڤێكی درۆزن بتوانێت ئاینێكی سەرسورهێنەر بهێنێتە كایەوە و پەیمان بدات كە لە هەموو جیهاندا بڵاو دەبێتەوەو تا كۆتایی هەردەمێنێت؟ بێگومان ئێمەش بەدڵنیاییەوە ده‌ڵێین نەخێر چونكە مێژوو خاڵیە لە رووداوی لەو شێوەیە، وە پێغەمبەریش {صلی الله علیه وسلم}دوور بوە لە سیفاتی درۆ، باشە دەپرسین ئەگەر كەسێك درۆزن بێت و ئاینێكی درۆ بڵاوكاتەوە دەتوانێت ئاینەكەی بۆماوه‌ی چواردە سەدە درێژە بكێشێت؟ بێگومان نەخێر ئەو هەموو شوێنكەوتەی ئاینی ئیسلام بەڵگەی راست و دروستی ئاینەكە و پاك و بێگەردیەی پێغەمبەری خودایە، بەڵام ئەوانە وەك فكرەیەكی دۆگما {چەقبەستو} لەسەری دەڕۆن و درێژەی پێدەدەن، ئەوەتا رۆژهەڵاتناسێكی تری وەك {لاڤن} پێغەمبەر لەگەڵ خوێنڕێژترین و دیكتاتۆرترین و رەگەزپەرست ترین مرۆڤی سەر زەوی بەراورد دەكات كەئەویش هیتلەرە!! دەڵێت: {چونكە هیتلەر و دارو دەستەكەی بە دەمارگیری و نەتەوە پەرستی دەجوڵانەوە وە پێغەمبەرو شوێنكەوتوانیشی بە هەمان شێوەی ئەوان دەجوڵانەوە} یان رۆژهەڵاتناسێكی تری وەك {مویر} دەڵێت: {شمشێرەكەی محمد و قورئانەكەی زۆرترین دوژمن پێكدێنن تاكو ئێستا جیهان ناسیبێتی بەوەی كە دژی شارستانییەت و ئازادی رستەقینەن} یان {تۆماس ئەلینۆ} دەڵێت: {پێغەمبەرایەتی ئاڕاستەی بە زەروورەت مانای عیصمەت و كەمالییەت نیە} مانای ئەمەش بریتیە لە ئیعتراف نەكردن بەوەی كە محمد هەڵبژێردراوێكی خوداوەندی و نیگایەكی ئاسمانی و رەبانی بێت، بەڵام رۆژهەڵاتناسێكی وەك {سنرستن ئاسوچی} دەڵێت: {ئێمە دادپەروەر نین ئەگەر نەفی ئەو سیفەتە بەرزو دڵگیرانەی محمدبكەین، بەڕاستی محمد كەوتبوە جەنگی ژیان دژ بە نەزانین و بەربەری} بۆیە دەبینین و دەبیستین لە رۆژئاوا چەندین زانا و كەسی شارەزا گەشتون بە راستیەكان لە لێبوردەی و پاك وبێگەردی پەیامبەری ئیسلام گەشتون و شوێن پێغەمبەرو ئاینی ئیسلام كەوتون، بەڵام ئەوانە راستیەكان پەردە پۆش دەكەن بۆ چەواشەكاری و رەگەزپەرستی پاشان بازرگانی، لە راستیدا دژایەتی كردنی پێغەمبەر {صلی الله علیه وسلم}واتە دژایەتی كردنی ئەو بەرنامەیەی كە هێناویەتی یان دژایەتی كردنی تەواوی موسڵمانان، بیروباوەڕی رۆژئاوا بەرامبەر پەیامبەر گۆڕینی بەسەردا نەهاتوە هەر لە سەرەتاوە تا ئێستا خۆی لە دژایەتی كردندا دەبێنێتەوە، واتە لە رووی فیكرییەوە نزیكە خۆرئاوا یەك هەڵوێست بن لە ئاست پەیامبەر لە دژایەتی و هەڵوێستی خراپ، تەنانەت ئێستا زۆربەی كەنیسەكانی ئەوروپا تابلۆیەكیان هەڵواسیوە كە وێنەی محمد {صلی الله علیه وسلم}یان تێدا دروستكردوە بە بۆچونی ئەوان لەئاگردا سزا دەدرێت، لە كەنیسەی {سان بیرنیو}ی شاری {بۆڵۆنیا}ی ئیتالی تابلۆیەكی تریان تێدا داناوە كە وێنەی پێغەمبەریان تێدا كێشاوە بە رووتی و لەسەر زەوی كه‌وتوە و ناوی محمدیان بە گەورەی لەسەر نوسیوە لەژێر پێی فریشتەكاندایەو تێیدا سەركەوتنی مەسیحیه‌كان نیشان دەدات..!! جگە لەوەش كەسایەتیەكی گەورەی وەك {پاپابیندیكت ی 16} كە دیارترین پیاوانی ڤاتیكانە هەر لە سەرەتای دەست بەكاربونیەوە هێرشی كردە سەر كەسێتی پێغەمبەر {صلی الله علیه وسلم}لە میانەی وتەكەیدا لە زانكۆی {ڕیجینسبرگ} لە ئەڵمانیا لە 12 سێپتەمبەری 2006 وتی: ئیسلام بە هێزی شمشێر بڵاوبوەتەوە، ئەوەی محمد هێناویەتی شتی شەیتانیە...! بەڵام دەپرسین ئەگەر ئیسلام بە زۆری شمشێر هاتبێت و بڵاوبوبێتەوە؟ ئەی خۆ ئێستا نە زۆر هەیەو نەشمشێر؟ ئەی بۆ خەڵكی لەئیسلام هەڵناگەڕێتەوەو پشت لە پەیامبەری ئیسلام ناكەن، بگرە رۆژبەڕۆژیش پەیامبەر لە دڵی خەڵكدا خۆشەویستتر دەبێت و خۆیانی فیدادەكەن، لەو بارەیەوە نوسەری بەناوبانگی بەریتانی {تۆاس كارلاین} پشتگیریی لە پێغەمبەر دەكات و دەڵێت: {عەیب و عارە بۆ هەركەسێكی ئەم رۆژگارە بڵێ‌ دینی ئیسلام لارو خوارە و محمدیش لەسەر حەق نەبوە} دەمەوێت كۆتایی ئەم باسەمان بەو ئایەتەی خوای گەورە بێنین كە شایەتی و پشتگیریی خوای گەورەیە بۆ پێغەمبەرایەتی محمد {صلی الله علیه وسلم}و دەفەرموێت: {وكفی بالله شهیدا محمد رسول الله}.
وێناكردنی رۆژهەڵاتناسان بۆ قورئان و فەرمودەكان:
وێناكردنی رۆژهەڵاتناسان تەنیا گومان و تانەدان لە ئیسلام و پەیامبەرەكەی نەبوو، وە تەنیا لەو روانگەیەوە هەنگاویان نەناو بەو ئاڕاستەیەدا كاریان نەكرد و بەوەش دڵیان ئاوی نەخواردەوە، ئەوە بوو دوای تانە دان لە ئیسلام وەك ئاین و محمد {صلی الله علیه وسلم}وەك پەیامبەری ئاینەكە، دیسان لەو كارە قێزەونەی خۆیان بەردەوام بون و كەوتنە تانەو تەشەنەدان لە قورئان و فەرمودەكان، لەمەشدا زۆر رێگەیان بەكار هێنا و مەبەستیشیان لەم كارەیاندا تێگەشتن نەبوو لە قورئان و فەرمودەكان بە شێوە راستەقینەكەی، بەڵكو مەبەستی ئەوان دژایەتیكردن و شێواندنی مانای قورئان بوو وە ناساندنی ئەو ناوەرۆكە شێواوو پوچەی خۆیان بوو بە مرۆڤایەتی.
لە وەرگێڕانی قورئاندا رۆژهەڵاتناسان لەبەرئەوەی ئەوان ئیمانیان بە دەقی قورئانی پیرۆز نەبوو وە بەپیرۆز سەیریان نەدەكرد، هەر لەبەرئەوەش لەكاتی وەرگێڕاندا چەندەها هەڵەی گەورەیان تێداكردوە و زۆرترین وەرگێڕانی قورئان بۆ زمانە رۆژهەڵاتی و رۆژئاواییەكان تەواو بوو لەسەر دەستی رۆژهەڵاتناسەكان كە ئەویش بۆ سەر {49}زمانی جۆراو جۆر بەشێوەیەكی ناتەواو پڕ هەڵەو كەموو كوڕی، لەم وەرگێڕانەی خۆیاندا رۆژهەڵاتناسان بە ئارەزوو خواست و ویستی خۆیان وەریان گێڕاوە بە شێوەیەك كە مەبەست و ئامانجی دوژمنكارانەی خۆیان و ناخی رەشی خۆیان لەگەڵ وەرگێڕانیدا بەدەست بهێنن و بە ئارەزووی دڵ رەشی خۆیان مانای ئایەتەكانی قورئانیان گۆڕیوە و تێكیانداوە و ماناكانیان شێواندوە، بۆ نمونە لە وەرگێڕانی {یاأیهاالناس} بۆ{یاأهل المكة} بۆ ئەوەی ئەوە بۆ مرۆڤایەتی روون بكەنەوە كە قورئان مەبەستی هەموو خەڵك نیە و بەڵكو تەنیا مەبەستی خەڵكی شاری مەكەیە، بەڵام ئەوە ئاشكرایە لە قورئاندا وشەی ئەی خەڵكینە یان ئەی بڕوادارانی بەكارهێناوە ئەمەش مەبەستی گڵاوی ئەوان ئاشكرا دەكات و پەردە لەسەر مەبەستە رەشەكانی ئەوان هەڵدەداتەوە تەواوی پیلانەكانی ئەوان لەنێو دەبات كە ویستویان هەڵەو كەم و كوڕی بخەنە نێو قورئان، وە ئەوان لەم كارەشیان سەركەوتوو نەبوون چونكە خوای گەورە خۆی لە سورەتی {الحجر}دا دەفەرموێت: [انا نحن نزلنا الذكر وانالە لحافظون] وە مانەوەی قورئانیش بەدرێژای چواردە سەدە بێ‌ هەڵەو كەم و كوڕی باشترین بەڵگەیە لەسەر ئەوەی كەتا قیامەت خاوەنەكەی لەهەموو پیلانێك دەیپارێزێت.
ئەگەر چی رۆژهەڵاتناسان لەسەرەتادا بەشێوەیەكی كەمتر رەخنەیان لەقورئان دەگرت بەڵام لەقۆناغەكانی تردا زیاتر درێژەیان بەڕەخنە بێسرو بەرەكانی خۆیانداو بەتەواوی ناخی رەشی خۆیان دەرخست و كاریان لەسەر دەكرد، وەك رەخنەگرتن لە رێكخستنی سورەتەكان و ئایەتەكان و هاتنە خوارەوەی و دووبارەبوونەوەی ئایەتەكان و مەسەلەی ناسخ و مەنسوخ، بەڵام دیارە ئەوان ئاگاداری راستیەكان نین و خۆیان لەو مەسەلە گێل دەكەن و نایانەوێ‌ ئەوە بزانن كە ئەم قورئانەی ئەمڕۆ سەرەتا لە {لوح المحفوظ}ەوە هاتەوەتە {بیت عیز}ە لەوێشەوە لەرێگەی جوبرەئیلەوە گەشتوەتە پێغەمبەر{صلی الله علیه وسلم}لەزاكیرەی پەیامبەردا چەسپیوەو گەشتوەتە موسڵمانان و لەوەشدا زۆر فەریكە نوسەر و بەناو رۆشنبیر و بەكرێگیراو و قوتابی فیكرەی روڕەشان و دژە دینی لەمەڕ خۆشمان دوای ئەو كارانەی ئەوان كەوتون و هەمان هەڵەی ئەوان دووبارەو سێ‌ بارە دەكەنەوە، بەڵام سەرئەنجام راستی و دروستی هەر بۆ دینی خوداو قورئانەكەی و موسڵمانان بوەو سەرشۆڕیش بۆ پیلان چیەكان ماوەته‌وە، جگە لەوەش سەرشێتی رۆژهەڵاتناسان گەشتوەتە ئەو ئاستەی كە بڵێن قورئان دەقێكی ئاسمانی نیەو لە ئاسمانەوە بە وەحی نەهاتوە بەڵكو دانراوی خودی محمد خۆیەتی و خودی نوسەرەكەش هەر خۆیەتی بەرهەمی عەقڵی خۆیەتی، هەر لەو بارەیەوە ر‌وژهەڵاتناسێكی وەك {هنری لانز} دەڵێت: {نابێت بڵێین قورئان خوداییەو بەڵكو محمدی ییە}و تەنانەت {ئەرزنجان فنسنك} لە كتێبی {المستشرقون و الاسلام}دا دەڵێت: {محمد قورئانی نوسیوە نەك لەلایەن خوداوە هاتبێت} یان هەندێك لە رۆژهەڵاتناسان دەڵێن: هەندێك لە ئایەتەكانی قورئان پێغەمبەر خۆی نەینوسیوە هەندێكی لەسەردەمی ئەبوبەكردا نوسراوە و دەڵێن: ئەبوبەكر ئایەتێكی زیاد كردوە بۆ قورئان لەپێناو بەرژەوەندی خۆی بەڵام بۆ دەمكوتی ئەوانە لەو روانگەیەوە خودای گەورە تەحەدای تەواوی مرۆڤایەتی دەكات كە تا رۆژی قیامەت نمونەی ئەوە و هاوشێوەی سورەتێكی قورئان بهێنن وەك لە سورەتی {البقرة}دا دەفەرموێت: [وان كنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فاتو بسورة من مثلە وادعو شهداءكم من دون اللە ان كنتم صادقین] وە دڵنیابن ناتوانن و هەگیز ئەوەشیان پێناكرێت، ئەمەیە راستی مەسەلەكان و راست و دروستی قورئانی پیرۆز،
بەڵام ئەوەی گرنگە بۆ ئێمە لەم بەشەدا ئەوەمان بۆ روون بویەوە كەوا هەندێك لە رۆژهەڵاتناسان خۆیان بەدرۆخستەوە كە ئەویش ئەوە بوو لە بەشەكانی پێشودا دەیانوت پێغەمبەر نەخوێندەوار بوە؟ بەڵام لێرەشدا دەڵێن قورئان دانراوی محمدە و ئەو نوسیویەتی؟ ئەمەیە كەوتنە نێو گۆماوی هەڵە و نەزانی چونكە ئەگەر كەسێك نەخوێندەوار بێت چۆن دەتوانێت قورئانێك بنوسێت كە تەواوی بەشەریه‌ت سەر سام بكات، ئەگەر ئەو نەخوێندەوار بوو ئەوەی كرد؟ ئەی بۆ زۆر لە فەیلەسوفان و زانایانی ئەوان ئەوەیان نەكرد؟! كەچی لەم سەردەمەدا و لەم قۆناغە پێشكەوتوەدا زانایانی ئەوان پاش لێكۆڵینەوەی ورد لە قورئان دەستەو سان دەوەستن و موسڵمان بونی خۆیان رادەگەیەنن و دەگەن بە راستیەكان، ئەوەیە بەلاغەت و راست و دروستی فەلسەفەی قورئانی خودایی.
سەرەڕای ئەو رەخنانەی كە لە قورئان گیراون لەلایەن رۆژهەڵاتناسانەوە، هەندێكی دیكە لە رۆژهەڵاتناسان گومانیان لە فەرموودەكانی پێغەمبەر {صلی الله علیه وسلم} هەبوە، ئەم دیاردەیەش بە روونی لە كتێبەكانیاندا دەردەكەوێت، دیارە كەسێك بڕوای بە پێغەمبەرایەتی پێغەمبەر نەبێت بێشك گومانی لا گەڵاڵە دەبێت، لەو چوارچێوەشدا جەخت لەوە دەكەنەوە كە پێغەمبەرێكی نەخوێندەوار چۆن خاوەنی ئەو هەمووە فەرمودەیەیە، بەڵكو پێیان وایە ئەو فەرمودانە كاری موسڵمانانە لەپاش سەردەمی پێغەمبەر {صلی الله علیه وسلم} بە تایبەتی لە سەدەكانی یەكەم بۆ سێیەمی كۆچی و پێیان وایە تەواوی فەرموودەكان هەڵبەستراوو نوسراوو دانراون، بەڵام دیارە ئەوان ئاگایان لەو پەرجوانە {موعجیزە}ی خودای گەورە نیە و كە هەرشتێك بیەوێ‌ لە كون فەیەكونێكدا دەیكات، بەڵام ئەو بۆچونانەی ئەوان بۆچونێكی هەڵەو نادروستە مەنتقی نیە لەگەڵ راستی لۆجیكدا ناگونجێت، یان بڵێن بە هۆی ئەو جیاوازی و دوبەرەكی و ململانێ‌ سیاسیەی كە لە نێوان گروپە موسڵمانەكان هەبو و وایكردوە كە هەریەكەیان لە بەرژەوەندی خۆی فەرموودە دروست بكات و گۆڕان بەسەر فەرموودە وتراوەكانی تریشدا بهێنێت كە وتراوەن لەلایەن پەیامبەرەكانیانەوە، هەر لەم بارەیەوە رۆژهەڵاتناسێكی وەك {مكسیم برودنسۆن} دەڵێت: زاناو باوەڕدارانی ئیسلام ژمارەیەكی زۆر فەرمودەیان گێڕاوەتەوە بەڵام لەگەڵ ئەو رێبازەی كە پەیڕەویان كرردوە رۆژهەڵاتناسەكان پێیان قبوڵ نیەو بەپێی ئەوان فەرمودە راستەكان لە فەرمودە لاوازەكان راستر نیە یان جیاوازیان نیە بەڵكو زۆربەی ئەو فەرمودانە قسەی محمد نیەو دروستكراوە، یان بڵێن لەژێر كاریگەریی كەلتوری یۆنانی و فارسی و یەهودی دا بیرۆكەی تر و نوێ‌ داخڵ بەو فەرمو دانە بووە ،یان بڵێن لەسەرەتای دەوڵەتی ئیسلامیدا موسڵمانەكان پێویستیان بە فەرموودە و سونەت نەبووە بەڵكو تەنیا قورئانیان كردوەتە سەرچاوە و دواتر ئەوان پشتیان بە فەرمودەكان بەستوە و وای لێهات كە شتی تازە بنوسرێ‌ و بوترێ‌، بەڵام ئەمانە هەمووی كارو هەوڵی نادروستی ئەوان بوە بۆ سەر لێشێواندنی موسڵمانان و لەخشتەبردنیان، لە راستیدا ئامانجمان لەم نوسینە تەنیا ئەوە بووە كە ناخی رەشی ناحەزانی دینی خودا بخەینە روو بۆ ئەوەی ئەوە شتێكی شاراوەنەبێت لای نەوەی نوێی موسڵمان كەوا رۆژهەڵاتناسان چەندە دژی ئیسلامن و چەندە پیلان و تەڵەكەیان بۆ ئەو دینە پاك و بێگەردە دروست كردوە، ئەوە یەكەم جاریشیان نیەو وە كۆتا جاریشیان نیە بۆیە پێویستە ئێمەی موسڵمان هەمیشە بەگومانەوە لە نوسین و بڵاو كراوەكانی ئەوان واتە رۆژهەڵاتناسان بڕوانین و ئاگاداری تەواوی فرت وفێڵەكانیان بین، ئەوەی ئێمە نوسیومانە تەنیا دڵۆپێكە لە دەریای پیلانە نەگریس و ژەنگاویەكانی ئەوان بەڵام كورد واتەنی مشتێك نمونەیە لەخەرمانێك، ئەمەش نمونەیەكی بچوكە لە خەرمانی فیكرو ناخی رزیوی ئەوان.