ڕازێكی بەرایی:
وەك تیبینی دەكرێت لە رۆژگاری ئەمڕۆماندا،پارت‌و لایەن‌و گروپە ئیسلامیەكان لەگەڵ لایەنی دەسەڵاتدار‌و،ئۆپۆزسیۆنە عەلمانی یەكاندا هەندیك جار رێكەوتن نامەو پەیماننامەو حكومەتی هاوبەندی،بەشداری پڕۆسەی سیاسی‌و گرێ‌ بەستە ئابووری‌و سیاسی‌و كۆمەڵایەتی یەكانیشیان لەگەڵ دا واژۆو مۆر دەكەن، زۆرجاریش بەداخەوە وێڕای سازاندنی زەمینەیەكی شەرعی‌و داتاشینی پاساوە شەرعییەكان دەكەنە پێگەی هەنگاونانیان بێ ئەوەی لیژنەیەكی فەتوای توند‌و تۆڵ‌و شارەزا‌و پسپۆڕ لەو كارانەدا بڕیاری بنچینەییان بۆ بدات...
دەبیستین ماوەیەك پارتێك یان دوو پارتی ئیسلامی لەگەڵ لایەنێكی بەهێزی ئۆپۆزسیۆنی عەلمانی یان لەگەڵ دوو لایەنی كەم دەست‌و بێ‌ دەسەڵاتی بەركەناری عەلمانیدا بەئاشكرا یان بە پەنهانی لە پڕۆسەیەكی كاتی‌و سیاسی یان هەڵمەتی هەڵبژاردندا دەبنە هاو سۆز‌و هاو چارەنوسی یەكدی، كەچی دوابەدوای بەسەرچونی ماوەی ئەو جۆرە پڕۆسەو پڕۆژە كاتیانەش، زۆر بە راشكاوی‌و بەبێ شەرم كردن لە جەماوەرە ئیسلام دۆست‌و هەوادارو متمانە پێ بەخشەرەكانیان كەش‌و هەوایەكی سیاسی دیكە بۆ خۆیان دێننە ئاراوەو پاساو وپاكانەی سەیرو سەمەرەی دیكە دەخەنە بەرچاوی جەماوەر كە تەواو پێچەوانەی دروشمەكانی ماوەیەكی كەم لەوەوبەری كاتی هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانیان‌و گرێبەستە كاتییە سیسیەكانیان بووە، ئیدی ئەو رێسا‌و بنەما جێگیرو نەگۆڕانەی كە لەشەرعدا لە بنەما گۆڕدراو جێی كۆششكاریەكانی (إجتهاد)ەكان جیا كراونەتەوە كە هەمیشەو لە هەموو زەوی‌و كات‌و وڵات‌و جێگەیەكدا هێڵی سوورو یەكلاكراوەو جێی نەبەزاندن بوون‌و زۆر بە سانایی سنورو پەرژینە پیرۆزەكانی دەبەزێنن‌و بە هەوڵ‌و جیهاد‌و تێكۆشانی رێی خوداش وەسفیان دەكەن‌و ئەگەر چەند دەستكەوتێكی دنیایی وەك بردنەوەی دە دوازدە كورسیەكی پەرلەمان یان وەرگرتنی دو سێ پۆستی وەزارەت‌و وەكیل وەزیرو بەڕێوەبەری گشتی‌و مدیر ناحیە‌و پلەو پایەیەكی لەو جۆرانەش ببەنەوە، دەیكەن بە مایەی سەروەری‌و قۆناغی سەخت‌و دژواری هاوچەرخی تێكۆشان‌و، بەجەماوەرە ستەم دیدەكەشی دەفرۆشنەوە... ئەوەی جێی داخ‌و نیگەرانی‌و مایەی كارەسات‌و ئاشوبی فیكری‌و سیاسی‌و ئیداریشیانە ئەوەیە كاتێك پۆست‌و پلەو پایەیەكیش لەحكومەتدا وەردەگرن‌و خۆیان دەبێت تاكە بڕیاردەری كاروباری رۆژانەی ئەو فەرمانە حكومیانەبن، كەچی هیچ دەسەڵات‌و توانایەكی ئەوتۆی بڕیاردانیشیان لەدەستدا نییە‌و، بەشداری پڕۆسەی سیاسی نێو پەرلەمان‌و وەزارەتیش، خۆئەگەر لە پەرلەماندا خۆیان بە كەمینەیەكی هێجگار بچوك‌و بێ دەسەڵات ببینن، ئەوا خۆ دیارە كە لە پۆستە حكومیەكاندا دەبێت وەك وەزیر یان بەڕێوەبەری گشتی، یان مدیر ناحیە و قایمقامیه‌ت دەسەڵاتێكی شیاو و تەواوی خۆیان پیادە بكەن، نەك هیچ دەسەڵات‌و توانایەكی وەك دامەزراندنی چەند كەسێك یان گواستنەوەی چەند فەرمانبەرێك یان سزادانی بچوكترین فەرمانبەری سەر بەلایەنەكانی دیكەیان نەبێت..
بەهەرحاڵ ئەم رازی بەرایییەی كە كردوومەتە پێشەكی ئەم توێژینەوە فكرییە، كەم تا زۆر پەیوەندیەكی راستەوخۆی لە نزیكەوە بەم مەسەلەی پەیماننامەو رێكەوتننامانەوە هەیە، تەنانەت لە روانگە بنەڕەتیە شەرعیەكەشەوە كە پێویستە بچینەوە سەری و بە هێند بیگرین‌و گرنگی پێ بدەین...
پێناسەی پەیماننامە(المعاهدة):
المعهدة (پەیماننامە) لە زمانی عەرەبیدا لە وشەیەكی سێ پیتی وەك (عهد/ع.هـ .د)ەوەیە. لە رووی زمان‌و زاراوە سازیشەوە، وشەی (عهد) ئەو بڕوانامەو بەڵگە نامە لەسەر رێكەوتوانەی نێوان خەڵكی‌و هەركارێكی فەرمان پێكراوی خودا‌و پاراستن‌و بە تەنگەوە هاتنی رێز‌و بەهاو متمانەی نێوان بەندەكانی خودایش دەگرێتەوە..
پەیماندار (المعاهد)یش بەو كەسە دەوترێت كە لە نێوان تۆو ئەودا پەیمان (عهد)ێك هەبێت ئیدی هەر لە زمانی عەرەبیدا وشەكانی (المعاهدة، الإعتهاد، التعاهد، التعهد) هەموویان یەك مانای هاوشێوەو چونیەكیان هەیەو ئەوە دەگەیەنێت كە دەشێت پەیمان بەدی بهێنرێت لەسەر ئەو كارو مەسەلانەی پەیمانیان لەسەر دراوە.(1)
بەم رەنگە بۆمان دەردەكەوێت كە وشەی (عهد) لە چەندین مانادا بەكاردێت، وەك رێكەوتن (إتفاق)ی دوو كەس یان دوو گروپ لەسەر مەسەلەیەك كە پێوەی پابەند دەبن بە مەبەستی چەسپاندنی بەرژەوەندیەكی هەردوولایان یان یەك لایان..
پەیمان بەستنیش بۆ هێنانەكایەی ئەو رێكەوتنەیە(2)، جا ئەگەر پەیمان (عهد) رێكەوتنی دوو كەس یان دوو گرووپ بێت لەسەر مەسەلەیەك لەمەسەلەكان، ئەوا بە گوێرەی پلەو ئاست‌و هەمە رەنگی گرووپ‌و كۆمەڵەكان، پەیمانەكانیش لە ئاست‌و پلەی هەمە جۆردا دەبن.. بۆ نمونە هەندێك جار پەیمانەكە لە نێوان دووپیاو، یان دوو دەوڵەت، یان دوو كۆمەڵەی وڵاتان دا دەبێت، یاخود لە نێوان پیاوێك‌و كۆمەڵێكدا كە لە ئاستی دەوڵەتدا نیە.. یان لە نێوان كۆمەڵە كەسێك‌و دەوڵەتێكدا (كە بێگومان هەموویان بە رێسای شەرع‌و بەدیهێنانی بەرژەوەندییە شەرعییەكانی كۆمەڵی موسڵمانان دەبێت).
سەرجەم ئەو رێكەوتنانەش لەژێر چەمك‌و مەدلوولی وشەی پەیمان (عهد)دا دەبن، جۆرەها واژۆ كردن‌و بڕیار لەسەردانی هەموو ئەم رێكەوتنانەش، یان هەندێكیان لە رووی زمانەوانی‌و لەژێر چەمك‌و واتاو مەدلوولی وشەی پەیماننامە (المعاهدة)دان، لەعەرەبیدا وشەی (إل)و (میثاق)و (یمین)یش هەمان مانای (معاهدة)یان هەیە، چونكە هەموویان (هاوتاو مانای رێكەوتنی نێوان موسڵمانان‌و بێباوەڕان هاتوون)، وەك لە قورئانی پیرۆزدا بەمانای (إل) كە (حلف)و (عهد)(3) دەگەیەنێت هاتووە. وەك لەم فەرمایشتەی خودادایە [لایرقبون فی مؤمن إلا ولا ذمة] التوبە/10...واتە (بێ باوەڕان‌و موشریكان سنوری هیچ پەیمان‌و بەڵێن‌و تەنانەت خزمایەتیەكیش بۆ ئیمانداران ناپارێزن)...
وشەی (المیثاق)یش واتە (العهد) بەم رەنگە وشەی (المواثقە)ش مانای (المعاهدة)ی دەبێت.. هەر لەزمانی شەرع دا وشەی (الیمین)یش مانای (حلف)و (قسم)یش هەیە وەك لە فەرمایشتی خوادا هاتووە كە فەرمویەتی: [ولا تنقضوا الایمان بعد توكیدها] النحل/91.. واتە: (سوێند‌و بەڵێنتان دوای دوپات كردن‌و تەئكید لەسەر كردنەوەیان هەڵمەوەشێننەوە). لەم پێناسە زمانەوانیەوە بۆمان روون بووەتەوە كە پەیماننامە (المعاهدة) لە زماندا بە مانای بەستنی رێكەوتننامەو ئیمزا لەسەركردنە لە نێوان دوو كەس یان دوو كۆمەڵدا، بەڵام وشەكە لە رووی زاراوە زانستیەكەیەوە چەند پێناسەیەكی بۆ كراوەو چەندین بێژە (لفظ)ی دیكەی وەك (مهادنة)و (موادعة)و (مشاركة)و (مسالمة)ی بۆ دانراوە، لێرەدا هەندێك پێناسەی زانایان دەربارەی ئەم وشەیە دیاری دەكەین:
1- (شربینی) پێناسەی (معاهدة) وا دەكات كە: (سوڵح كردنە لەگەڵ دوژمن بۆ وازهێنان لە شەڕ لە ماوەیەكی دیاریكراودا بە قەرەبوویەك یان شتێكی دی)(4).
2- (خرشی)یش وا پێناسەی دەكات كە: (رێكەوتنی موسڵمان لەگەڵ كەسێكی جەنگاوەرە لەسەر ئاشتەوایی، واتە وازهێنان لە شەڕ لەماوەیەكدا كە ئەو كەسە خۆی لەژێر حوكمی ئیسلامدا نیە)(5).
3-(بهوتی)یش وا پێناسەی دەكات كە: (پەیمان بەستنە لەسەر راگرتنی شەڕ بۆ ماوەیەكی دیاریكراو)(6).
4- پێناسەی (كاسانی)یش ئەوەیە: (كە سوڵح كردنە بۆ راگرتنی شەڕ)(7).
5-(شیانی)یش وا پێناسەی دەكات كە: (رێكەوتنی موسڵمانانە لەگەڵ موشریكان بۆ چەند ساڵێكی زانراو)(8).
6-(إبن قرابة)ش وا پێناسەی دەكات كە: (پەیمانێك ئیمزا بكرێت بۆلایەنی جەنگاوەر لەسەر راگرتنی شەڕ بۆ ماوەیەكی زانراو بەرامبەر شتێك یان بێ بەرامبەر)(9).
7-(قلقشندی)یش وای پێناسە دەكات كە: (رێكەوتنێكە لە نێوان دوو پێشەوادا لە كاتێكی زانراو بە چەند مەرجێكی تایبەتی)(10).
 بەڵگەكانی شەرعیەتی پەیماننامەكان:
زانایانی ئیسلام لەنێو خۆیاندا هاو بیرو راو تەبان لەسەر شیاوی‌و رەوایی رێكەوتن‌و هودنەو سوڵح لەگەڵ كافران بۆ ماوەیەكی زانراو(11).
تەنها (ابن حزم) نەبێت كە هەموو جۆرە پەیمانێكی لەگەڵ كافراندا قەدەغە كردووە تەنها پەیمانی (جزیة- باج لێسەندن) لەگەڵ ئەهلی كیتاب‌و ئاگر پەرستەكان (مجوس)دا نەبێت، هەروەها پاراستنی ئاسایشی نێرراو و پەنا پێدراو تا ئەو كاتەی نێرراوەكە نامەی خۆی دەگەیەنێت ، واتە ئەو كاتەی پەنا پێدراوەكەش فەرمایشتەكانی خودای پێ دەگەیەنرێت، دەنا پەیماننامەكانی دی جگە لەمانە بەڕای (ابن حزم) بەتاڵ‌و بێ حوكمن‌و ناشێت پێوەی پابەند بن)(12).
زانایانی ئیسلام بۆ رەوایی‌و شەرعیەتی پەیماننامەكان، ئەم بەڵگانەیان هەیە:-
1- ئەو ئایەتەی كە خودا تیایدا دەفەرمووێت: [وان جنحوا للسلم فأجنح لها و توكل علی الله] (الانفال/61).. واتە: (ئەگەر دووژمنان روویان لە ئاشتی ناو بەڕاستی حەزیان لێ‌ كرد، ئەوا تۆیش ئەی پێغەمبەر رو ولەو كارە بنێ‌‌و ئامادەیی خۆت پیشان بدەو لەو كارەشدا پشت بەخودا ببەستە). لە شیكاری ئەم ئایەتەدا زانا (ابو جعفر الطیری) گوتوویەتی: (واتە ئەگەر مەیلیان هاتە سەر رێكەوتن لەگەڵتاو واز لەشەڕ هێنان سا ئیتر بەهۆی موسڵمان بوونیان‌و هاتنە نێو ئیسلامەوە بوو، یان بە(جزیة) دان، یان بە پەیمان بەستن، یان بە هەر هۆیەكی ئاشتیانەو سوڵح‌و پێكهاتن، ئەوا تۆیش مەیلت لە هەمان خواستی ئەوان‌و هەمان شێوازی ئەوان هەبێت)(13).
2- ئەو ئایەتەی كە خودا تێیدا فەرموویەتی: [وإن استنصروكم فی الدین فعلیكم النصر إلا علی قوم بینكم وبینهم میثاق] (الانفال/72).. 
واتە: (ئەگەر ئەو كەسانەی ئیمان دێنن، لە پێناوی خودا كۆچ بكەن‌و داوای یارمەتی‌و پشتگیریان بۆ سەرخستنی ئایینی ئیسلام لێ‌ كردن ئەوا ئێوەش لەسەرتان پێویستە پشتگیری‌و كۆمەكیان بكەن تەنها لەو مەبەستەدا نەبێت كە بۆ پاراستنی رێكەوتن‌و پەیمانێكی نێوان ئێوەو ئەو هۆزو عەشرەتانە بێت كە پەیمانێكی ئاشتیتان لەگەڵیاندا هەیە). لە شیكاری ئەم ئایەتەشدا (قرطبی) گوتوویەتی: (واتە ئەگەر ئەو ئیماندارانەی كە هێشتا لە پێناوی خوادا كۆچیان نەكردووە داوای یارمەتی‌و پشتگیری كردنیان لێ‌ كردن لە دژی ئەو كافرانەی كە پەیمانیان لەگەڵ ئێوەدا هەیە ئەوا نابێت یارمەتی‌و كۆمەكی ئەو ئیماندارە تازە كۆچكردووانە بكەن لە دژیان‌و نابێت پەیمان‌و رێكەوتننامەی نێوان ئێوەو ئەو كافرانە تا كۆتایی ماوەی بڕیار لەسەردراویان بشكێنن)(14). لە وتەكەی (قرطبی)دا وشەی (میثاق) هاتووە كە هەر مانای (معاهدة) واتە پەیماننامە دەگەیەنێت.
3- خودای مەزن فەرمویەتی: [الا الذین عاهدتم عند المسجد الحرام فما استقاموا لكم فاستقیموا لهم] (التوبە:7).. واتە: (جگە لەوانەی لەپاڵ –مسجدالحرام-واتە (كەعبە)دا پەیمانتان لەگەڵیاندا بەست‌، ئیدی هەتا ئەوان پابەند‌و سەر راست بن بەرامبەر ئێوە‌و فێڵتان لێ‌ نەكەن، ئێوەش پابەند‌و سەر راست بن بۆیان).. ئەم ئایەتەداوای وەفاو پابەندی بە پەیمانی نێوان موسڵمانان‌و ئەم كۆمەڵە كافرەوە دەكات.
4- پێغەمیەریش (صلی الله علیه وسلم) لەماوەی ژیانیدا پەیمانی ئاشتی لەگەڵ چەندین كافرو بێباوەڕدا بەستووە وەك لە سیرەو (ژیاننامەی)دا هاتووە.. ئەوە بوو لە (حودەیبیە) پەیماننامەیەكی لەگەڵ قوڕەیش دا مۆركرد، هەروەها كاتێك هاتووەتە (مدینە) ئەم جۆرە پەیماننامانەی لەگەڵ (بنی ضمرە و صاحب أیله و جوولەكەكاندا) مۆر كردووە.
ئەمەی پێشوو دەربارەی پەیماننامەی تایبەت بە جەنگ‌و بە هودنەو شەڕ راگرتن بوو، بەڵام پەیماننامەكانی تری تایبەت بە كاروباری بازرگانی‌و هاوسێیەتی‌و پێكەوە هەڵكردنی ئاشتیانە (وەك من بزانم) بە شێوەیەكی سەربەخۆ لە شەرعدا لێی نەكۆڵراوەتەوە، بەڵكو لەگەڵ حوكم‌و فەرمانەكانی (بازرگانی لەگەڵ- دارالحرب)و حوكمی (متمانە پێدراو)دا باسیان لێكراوە. بەڵگەی رەوابوونی هەر جۆرێك لەو پەیماننامانەش پەیوەستە بە چۆنیەتی ئەو پەیوەندیانەی كە دەوڵەت خوازیاری رێكخستنیان‌و رێكەوتن‌و پەیمان لەسەر بەستنیانە.
جا ئەگەر پەیوەندییەكە لە رووی شەرعەوە شیاوبێت، ئەوا لەسەر رێكەوتنیشیان شیاوە، دەنا پەیوەندیەكە حەرام دەبێت ئەگەر شەرع شیاوی نەكردبێت.
لەبەرئەوە بەڵگەی شەرعی لەسەر شیاوبوونی پەیماننامەیەك بەڵگەی شیاوبوونی ئەو پەیوەندییەشە كە پەیماننامەكە رێكی دەخات‌و ئەگەر كارپێ كردنی رەوا بوو ئەوا لەسەر رێكەوتنیشی رەوا دەبێت، خۆ ئەگەر كردنی ناڕەوا بێت ئەوا سوڵح لەسەركردن‌و پەیمان لەسەر مۆركردنیشی ناڕەوایە.
لەلایەكی تریشەوە ئەو بەڵگانەی پێشتر دەربارەی رەوایی پەیماننامەی (هودنە) دیاری كران چەند بەڵگەیەكی گشتین‌و (بەشێوەیەكی گشتی)یش دەلالەت لەسەر شیاویی مۆركردنی پەیماننامەكان دەكەن، چونكە وشەی(میثاق) لە فەرمایشتەكەی خوادا: (وإن استنصروكم فعلیكم النصر إلا علی قوم بینكم وبینهم میثاق) بە شێوەیەكی گشتی هاتووە، چونكە وشەی نەناسراو بەبێ ئەلف‌و لام (ال) كەلە عەرەبیدا بە (نكرة) ناو دەبرێت وەك (میثاق )لەم ئایەتەداو ئەگەر لە حاڵەتی صیاغەی رێگرتن (نفی)دا هاتبێت ئەوا مانای گشتاندن دەگەیەنێت، لێرەشدا وشەكە (میثاق) (نكرة)یەو لە حاڵەتی (نەفی)دا هاتووەو بە بێژە (لفظ)ی گشتی‌و (عموم) دادەنرێت.
پاشان بۆ زیاتر ئاگاداری پێویستە بگوترێت كە هەموو ئەو رێكەوتننامەو سوڵح‌و پەیماننامانەی كە پێغەمبەری خودا(صلی الله علیه وسلم) مۆری كردوون زۆربەیان پەیماننامەی (هودنە) بوون‌و هەندێكیشیان بۆ غەیری هودنە بوون، بۆ نموونە پەیماننامەی (حودەیبیە)بۆ (هودنە)بووە، بەڵام پەیماننامە لەگەڵ جوولەكەكانی نێو (مەدینە)دا بۆ هودنە نەبووە، بەڵكو بۆ هاوسێیەتی باش‌و پێكەوە هەڵكردنی ئاشتیانە بووە.
هەربۆیەش دەوڵەتی ئیسلامی بەپێی شەرع بۆی شیاو بووە كە پەیماننامەی تری جگە لە -هودنە-ش مۆر بكات بەو پێودانگەی كە هەموو ئەو مەرجانەی راستی‌و دروستی پەیماننامەیان تێدابێت كە لەم بڕگانەی دوایی باسەكەماندا دیارییان دەكەین.
بەستنی پەیماننامەكان:
بەستن‌و مۆركردنی پەیماننامەكان بەندە بە دوو خاڵی سەرەكی‌و گرنگەوە، یەكەمیان لێپرسراوی مۆركردنی پەیماننامەكان‌، دووەمیشیان قۆناغەكانی بەستنی پەیماننامەكان.
یەكەم / بەرپرسیاری بەستنی پەیماننامەكان لەئیسلام دا:
(أ) بەرپرسیاری بەستنی (هودنە):
زانایانی ئیسلام بیروڕای هەمەجۆرو لێك جودایان دەربارەی ئەو كەسە هەیە كە بە یاسای شەرع كاری بەستنی هودنە لە دەوڵەتی ئیسلامیدا لەئەستۆ دەگرێت لەم رووەوە كۆمەڵێك زانای مەزهەبەكانی (حەنەفی)و (مالیكی) رایان لەسەر ئەوەیە (تاقمێك لە موسڵمانان بەبێ‌ ئەوەی ئاتاجیان بە رێگەدانی پێشەوا (ئیمام) هەبێت بۆیان شیاوە هودنە ببه‌ستن ئەگەر بەرژەوەندی لەو هودنەیەدا هەبوو)(15).
هەندێك لە زانایانی مەزهەبی (شافیعی)یش وای بۆ دەچن كە: (ئەگەر هودنە لەگەڵ كافراندا رەها (مطلق) بوو یان لەگەڵ خەڵكی هەرێمێك لە هەرێمەكان ئەوا بەبێ مۆڵەت‌و رێگەدانی (پێشەوا یان نوێنەرەكەی) ناشێت‌و نابێت، خۆ ئەگەر هودنە لەگەڵ كافرانی هەرێمێكدابوو ئەوا سەرپەرشتیار (والی)ی ئەو هەرێمە بەبێ رێگەدانی ئیمام ناتوانێت مۆری بكات)(16).
كۆمەڵێكی تری زانایانیش وای بۆ دەچن كە (تەنها خەلیفە یان نوێنەرەكەی بەرپرسیارن لە بەستنی هودنەو هیچ مرۆڤێكی دی نیە ئەو كارە لە ئەستۆ بگرێت)(17).
بە تێفكرینی قووڵ لەوبیروڕاو بۆچونانەی زانایان‌و لە بەڵگەكانیشیان دەگەینە ئەو راستیەی كە رای یەكەم هەڵەیە، چونكە هیچ بەڵگەیەك لەسەر (بەستنی هودنە بەبێ پێشەوا (ئیمام)) نیە. لە رای دووەمیشدا پشت بەو بەڵگەیە بەستراوە كە بێگومان بەستنی هودنە لەگەڵ هەرێمێكدا مەترسیەكی گەورەی لەخۆگرتووە، چونكە لەوەدا پشتگوێ‌ خستنی جیهاد بەدی دەكرێت، لەبەرئەوە دەبێت خودی خەلیفە یان نوێنەرەكەی پەیمانی هودنە لەگەڵ دانیشتوانی ئەو هەرێمەدا ببەستن، سەبارەت بە مۆركردنی هودنەش لەگەڵ هەندێك كافری هەرێمێك یان وڵاتێك دا ئەوە پەیوەستە بە كاروباری ئەو هەرێمە خۆیەوە لەبەرئەمە سەرپەرشتیار (والی)ی هەرێمەكە شیاوە بۆی كە هودنەكە ببەستێت، ئەمەش لەبەر ئەوەی بەرژەوەندی هەرێمەكە لە ئەستۆی خۆیدایەو ئاتاجەكەش وا دەخوازێت كە ئەم جۆرە رێگەچارەیە بگرێتەبەر ئەمە جگە لەوەش كە خراپی‌و نالەباری هودنەكە لەحاڵەتی بەهەڵەدا چوونی (والی)یەكەش دا كەمەو هەربۆیەش شیاوە گەر (والی) خۆی بە بێ كەسێكی دی كاری بەستنی لەئەستۆ بگرێت (18).
كۆمەڵی سێیەمی زانایان یان ئەو بەڵگەیەیان بۆ بیروڕاكەیان هەیە كە: (بێگومان هودنەكان مەترسیەكی گەورەیان تیادایە وەك (پشتگوێخستنی جیهاد) هەربۆیەش پێویستە كە خودی خەلیفە یان ئەو كەسەی نوێنەرایەتی دەكات بەستنی هودنە لەئەستۆ بگرێت، پاشان ئەم هودنەیە لەبەر ئەوەی بەستنی پەیمانێكی ئاسایش‌و متمانە بەخشینە بە كۆمەڵێك لە كافران ئەوا جگە لە پێشەوا (ئیمام)ی موسڵمانان هیچ كەسێكی دی بۆی نیە كە ئەم جۆرە پەیمانانە مۆربكات)(19).
كەوابوو رای راست‌و رێسای تەواو لەمەدا ئەو رایەیە كە دەڵێت: (دەبێت خەلیفە یان نوێنەرەكەی هودنە ببەستێت، چونكە هەر خەلیفە بەرپرسیارە لە پاراستنی كاروباری خەڵكی‌و ئەمەش بۆ مەبەستی راگرتن‌و راپەڕاندنی فەرمودەكەی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) كە فەرموویەتی: (الامام راع وهو مسؤول عن رعیته)، هەروەها چونكە دەوڵەت بەرپرسیارە لە چەسپاندنی ئیسلام لە ناوخۆو دەرەوەشدا، بەستنی هودنەش لەو كاروبارانەیە كە پەیوەستن بە سیاسەتی دەرەكی دەوڵەتەوە، واتە لەوكاروبارانەن كە پەیوەستن بە چەسپاندن‌و پەیڕەوكردن‌و گەیاندنی ئیسلام لە دەرەوەی خاكی ئیسلام، لەبەرئەمە پێویستە بە دەوڵەتەوە ببەسترێتەوە، چونكە سەرپەرشتی‌و پاراستنی كاروبارە ناوخۆیی و دەرەكیەكان لە ئەستۆی دەوڵەت دان‌و هیچ كەسێك لەخۆیەوە بۆی نیە جێبەجێیان بكات تەنها بە رێپێدانی دەوڵەت نەبێت.
 (ب)بەرپرسیاری بەستنی پەیماننامە هەمەجۆرەكان:
ئەو خاڵەی پێشوو سەبارەت بەو كەسە بوو كە بەرپرسیاری بەستنی هودنه‌یە، بەڵام دەربارەی سەرجەم پەیماننامەكانی دی (وەك من بزانم) زانایان تەنها لە چەند پەیماننامەیەكی دیاریكراویان كۆڵیوەتەوە.. لە راستیشدا هیچ جیاوازیەكی ئەوتۆ لەنێوان پەیماننامەی –هودنە- و پەیمانە هەمە جۆرەكانی دیدا نیە، چونكە هەمویان چەند پڕۆتۆكۆڵ‌و رێكەوتننامەیەكی نێوان دەوڵەتی ئیسلامی‌و وڵاتانی دیكەن‌و هەمووشیان پەیوەستن بەسیاسەتی دەرەكیەوە.. لەبەرئەوە هەر حوكم‌و یاسایەك كە لەهودنەدا پەیڕەو دەكرێت ئەوا لە جۆرەكانی دیكەی پەیماننامەكانیشدا پەیڕەو دەكرێت. پێویستیشە كاری بەستنی پەیماننامەكان لە دەسەڵاتەكانی خەلیفە بێت یان ئەو كەسەی كە خەلیفە دەیكاتە نوێنەری خۆی بۆ بەجێ‌ گەیاندنی كاری پەیماننامەیەكی دیاری كراو.
ئایینی ئیسلامیش كاتێك دانانی خەلیفەیەكی لەسەر موسڵمانان فەرزكردوە بۆ ئەوەیە تاكو ببێتە سەرپەرشتكاری كاروباری موسڵمانان‌و پارێزەری بەرژەوەندییەكانیان بێت، هەر خۆیشی سەرپەرشتیاری كاروباری نەتەوەی ئیسلامە لە ناوەوەو دەرەوەشداو هیچ كەسێكی دی بۆی ناشێت كارێك لە كارەكانی خەلیفە بكات، تەنها بە رێپێدانی خۆی نەبێت، یان بە تەكلیف‌و راسپاردنی نەبێت. بەڵگەی ئەمەش ژیانی سەركردایەتی پێغەمبەر خۆیەتی (صلی الله علیه وسلم) كە هەر خۆی راستەوخۆ سیاسەتی كاروباری دەوڵەتی بەڕێوەدەبردو كاروباری ناوخۆو دەرەوەی رێك دەخست، هەر خۆیشی بەرپرسی چەسپاندن‌و پەیڕەوكردنی حوكمەكانی ئیسلام بوو چ لەناوخۆی وڵات‌، چ لە گەیاندنی بۆ دەرەوەی وڵات. دەربارەی پەیوەندیی دەوڵەتی ئیسلامیش بە دەوڵەتانی ترەوە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) هەرخۆی كاروباری سیاسەتی دەرەوەی بەڕێوە دەبرد‌و هەرخۆی بڕیاری جەنگ‌و بڕیاری هودنەی دەدا.. هەرخۆیشی كاری بەستنی هەموو رێكەوتننامەكانی لەئەستۆ گرتبوو، چ لە مەدینە، لەگەڵ –صاحب أیلە- و لەگەڵ قوڕەیش لە –حودەیبیە-، لەو پەیماننامانەدا پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) داوای پەسەند كردن‌و رازی بوونی موسڵمانانی نەدەكرد وەك ئەوەی كە لە (حودەیبیە)دا روویدا، پێغەمبەری خودا (صلی الله علیه وسلم) هەموو ئەم كارانەی بەو سیفەتە ئەنجام دەدا كە پێشەوایەك‌و سەرۆك دەوڵەتێك بوو.
جا ئەو كارانەی كە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) بە سیفەتی پێشەوایەك كردوونی، بۆ هیچ كەسێك نیە بیانكات مەگەر تەنها پێشەوایەك بێت یان راسپێرراو ونوێنەری پێشەوایەك بێت، چونكە هۆی هەڵسوكەوتی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) بەو شێوەیە بە حوكمی ئه‌وە بووە كە ئەو پێشەوا بووەو پێشەوایەكی راگەیەنەر‌و راسپێر بووە نەك راسپێراو بە تەنها(20) شوێن پێ هەڵگرتن‌و پەیڕەوی كردنی كارەكانی پێغەمبەریش (صلی الله علیه وسلم) بەو رەنگە دەبێت كە لەسەر هەمان رێباز‌و رەوتی ئەو كاروبار بەڕێوە ببرێت نەك هەر تەنها كاربكرێت بێ ئەوەی بزانرێت كە ئاخۆ ئەو كارە لەگەڵ رێباز‌و سوننەتی ئەم پێغەمبەرە پێشەوایەدا (صلی الله علیه وسلم) دەگونجێت، كەواتە بیروڕای راست ئەوەیە كە (بەستنی ئەو پەیمانانە تەنها لەلایەن خەلیفە یان نوێنەرەكەیەوە دەشێت) نوێنەرەكەش بەڕای خەلیفەكە دەیبەستێت نەك بەڕای خۆی). لەسەر ئەم بناغە دروستەش ئەو پەیماننامەیەی كە پێشەوایەكی خۆسەپێنی ستەمكار (الامام البغی) مۆری دەكات شیاو نیە، چونكە ئەم جۆرە پێشەوایە زەوتكاری دەسەڵاتەو لەفەرمانی ئەو پێشەوایە دەرچووە كە بەپێی هەڵبژێرراوە، كە ئوممەت خۆیان نەیان كردووە بە سەرپەرشتیاری كاروباریان.. ئیدی چۆن پەیماننامەیەك بەسەر ئوممەتێكدا تێدەپەڕێنرێت كە ئیمامی ئەم نەتەوەیە مۆری نەكردووەو چۆن ئەم نەتەوەیەش پابەندی پەیماننامەیەكی ئاوا بكەین كە خۆسەپێنێكی یاخی‌و سەرپێچیكار لەخەلیفە مۆری كردووە(21).
لێره‌شدا هەندێك كەس بۆ شیاو بوونی ئەم جۆرە پەیماننامەیە كە پێشەوای خۆسەپێن‌و ستەمكار مۆری دەكات مەسەلەی متمانە‌و ئاسایش (أمان) دەكەنە بەڵگە، دیارە بەراورد لەسەر ئەمەش ناكرێت یان دەڵێن كە (متمانەو پەیمانی ئاسایش لە هەر موسڵمانێكەوە دەرچێت شیاوە) ئەمە وتەیەكی راست نیە، چونكە ناشێت بەراورد‌و (قیاس)ی پەیماننامە لەسەر متمانەو ئاسایش (أمان)بكرێت‌، لەگەڵ یەكتردا ناگونجێن، چونكە هەردوكیان (واتە قیاس-و-أمان) جودان لەیەكتر. پاشان چونكە پەیماننامە (معاهدة) لەگەڵ دەوڵەتێكدا دەبەسترێت، بەڵام بەڵێنی ئەمن‌و ئاسایش بە كەسێك دەدرێت، هەروەها ئەم بەڵێنی متمانەو ئاسایشە تەنها لەلایەن خەلیفەوە شیاوە كە بدرێت بە خەڵكی یاخود لە لایەن ئەو كەسەی كە خەلیفە سەرپشكی دەكات بۆ ئەو كارە.
دووەم/ قۆناغەكانی بەستنی پەیماننامەكان:
بێگومان پێویستە هەرپەیماننامەیەك بەچەند قۆناغێكی دیاریكراودا تێپەڕێت تا ئەو كاتەی مۆر دەكرێت‌و كارپێكراو و ئیلزامی دەبێت، چونكە ناشێت كە بەبێ دانوستان‌و وتوێژی نێوان دوو دەوڵەت پەیماننامە مۆربكرێت. قۆناغەكانی مۆركردنی پەیماننامەش بەدانوستان (مفاوضة) دەست پێدەكات پاشان رێكەوتن‌و ئیمزاكردن لەسەر پەیماننامەكە، دوای ئەمەش پەیماننامەكە دەچێتە قۆناغی راپەڕاندنەوە، لە بەشێكی تری ئەم باسەدا پەیماننامەی (حودەیبیە) وەك نمونەیەك دەكەین كە هەموو قۆناغەكانی بەستنی پەیماننامە روون دەكاتەوە.
دانوستان (المفاوضات):
دانوستان بە شێوەیەكی ئاسایی سەرەتا بە چەند گفتوگۆو را گۆڕینەوەیەك دەست پێدەكات وەك رێ خۆشكردنێك بۆ لێكۆڵینەوەی ئەگەری بەستنی پەیماننامەو بۆ زانینی ورەو حاڵەتی دەروونیی لایەنی بەرامبەریش لەوكارەدا. بەپێی عورف‌و عادەتیش زۆرجار ئەم قۆناغە لەنێوان سەفیرەكاندا یاخود نێرراوان یان نوێنەراندا بەڕێ‌ دەكرێت، یان راستەوخۆ لەنێوان سەرۆك دەوڵەتەكاندا بە گوێرەی ترسناكی یاخود گرنگی پەیماننامەكە دەست پێدەكرێت. بەڵام دانوستانی نێوان سەرۆكەكان هەمیشە چەند ئامادەكاری‌و كەین‌و بەینێكی پەنهانی بۆ سازكراوە كە تێیدا بەربەستەكانی بەردەم رێكەوتنەكە سووك كران.
لە رێكەوتننامەی (حودویبیە)شدا ئەو دانوستانەی پێش رێكەوتنەكە ئەنجام دەدرا لەنێوان پێغەمبەری خودا (صلی الله علیه وسلم)‌و نوێنەرانی پێشەوایانی قوڕەیشدا، هەروەها لەنێوان پێشەوایانی قوڕەیش‌و نوێنەری موسڵمانان لەچەند قۆناغێكی دیكەدا تەواو دەبوو، ئەوەبوو پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) -عثمان ی كوڕی عەففان–ی نارد بۆلای قوڕەیش، قوڕەیشیەكانیش چەند نوێنەرێكیان ناردە لای موسڵمانان لەنێویاندا (بدیلی كوڕی ورقا)و (نهیلی كوڕی عمرو) بۆ دانوستان لەگەڵ موسڵمانان.
یەكەمین رێكەوتن لەلایەن دانوستانكارانەوە:
ئەگەر دانوستان لە نێوان نوێنەرانی دەوڵەتەكان (نەك سەرۆكەكانیان)دا بەئەنجام بگات، ئیدی رێكەوتنی سەفیرەكان یاخود نوێنەرەكان یەكەمین رێكەوتنی بەرایی (مەبدەئی) دەبێت كە هێشتا دەوڵەتان وابەستەی كارپێكردنی ناكات تەنها دوای ئیمزا لەسەركردنی سەرۆك دەوڵەتەكان‌و بڕیاردانیان لەسەر ئەو پەیماننامەیە، خۆ ئەگەر دانوستان هەر لەسەرەتاوە لەنێوان خودی سەرۆكەكاندا بوو ئەوا پەیماننامەكەش بەو قۆناغەدا تێناپەڕێت‌و پێویستی پێ نابێت، واتە بە قۆناغی دانوستانی یەكەم جاری نوێنەرەكانیاندا تێناپەڕێت.
رێكەوتن لەسەر پەیماننامەو ئیمزا لەسەركردنی:
دوای ئەوەی دانوستانكاران بە ئەنجامێكی زانراو دەگەن‌و لەسەری رێك دەكەون، هەر نوێنەرێك بۆ وڵاتەكەی خۆی دەگەڕێتەوەو ئەو ئەنجامەی پێی گەیشتون پێیان دەگەیەنێت، لەم كاتەشدا (خەلیفە) بۆی هەیە ئیمزا لەسەر پەیماننامەكە بكات‌و بڕیاری لەسەر بدات یاخود رەتی بكاتەوە. 
ئیمزای خەلیفەش لەسەر پەیماننامەكە، یان بڕیار لەسەردانی، كارێكی رووكەش‌و رۆتینی نیە، چونكە ئەو سەرۆكی كارای دەوڵەتە نەك سەرۆكێكی رووكەش.
بەم پێیەش هەرخۆی بڕگە بە بڕگەی پەیماننامەكە تاوتوێ‌ دەكات، ئەمەش بە گوێرەی بارودۆخی پەیماننامەكەو ئەو دەسەڵاتەش كە دراوە بە نوێنەری دانوستانكاری دەوڵەت لە دەوڵەتەكەی تردا، بەڵام ئەگەر دانوستان لەنێوان خودی سەرۆك دەوڵەتەكاندا بە ئه‌نجام گەیشت، ئەوا یەكسەر ئەو سەرۆكانە خۆیشیان ئیمزای لەسەر دەكەن.. لە رێكەوتننامەی (حودەیبیە)دا دوای دانوستانێكی درێژ لەنێوان دەوڵەتێكی ئیسلامی‌و قوڕەیشدا هەردوولا لەسەر چەند مەرجێك رێككەوتن‌، دوای رێكەوتنیش بڕوانامە (وثیقة)ی رێكەوتن نوسراو، ئەوەبوو (علی كوڕی ابوطالب) -خودا لێی رازی بێت- بەندەكانی نووسی یەوە، ئینجا پێغەمبەری خودا (صلی الله علیه وسلم) نوێنەری قوڕەیش‌و ئه‌و ‌شاهیدانەی لەوێ‌ بوون ئیمزایان لەسەر كرد.
هەر لەم رووەوە سەرۆكی دەوڵەت بۆی هەیە بە تەنها خۆی‌و بێ ئەوەی پێویستی بە قایل بوونی ئەنجومەنی راوێژ (شوری) بێت، پەیماننامەكە پەسەند بكات، هەروەها دەشێت دانوستان بەبێ ئاگاداری ئەنجومەنی راوێژ بە ئەنجام بگەیەنرێت، بەڵام ئەگەر ئەنجومەنەكەش ئاگاداری‌و زانیاری لەبارەیەوە هەبێت ئەوە هیچ بەربەستێكی رێگر نیە بێ ئەوەی كە بیروڕای ئەنجومەنەكەش ئیلزامی‌و پابەندكاربێت.. چونكە ئەوەبوو پێغەمبەرخۆی (صلی الله علیه وسلم) سەرەڕای بەرهەڵستی موسڵمانان ئیمزای لەسەر پەیماننامەی –حودەیبیە-كرد، واتە سەرەڕای ئەوەی كە موسڵمانان هێندە لە كافران پەست بوون‌و سەرەڕای ئەوەی هەندێك بڕگەی ئەو پەیماننامەیەیان پێ ناخۆش بوو (چونكە رێگە لەحەجەكەیان گیرابوو چەند مەرجێكی قوڕەیشیان خرایەسەر) بەڵام لەگەڵ ئەمانەشدا پێغەمبەر وەك پێشەوایەك سەرپشك بوو لە ئیمزاكردنی ئەو رێكەوتنەدا.. نەشگوتراوە ئەو مەسەلەیە تایبەت بووە بە پێغەمبەرخۆیەوە، چونكە ئەگەر كردار (فعل)ەكە لە تایبەتمەندییەكانی پێغەمبەر بێت ئەوا دەبێت بەرهەڵستی دەقە بنەبڕ (قطعی)ەكانی تری تێدابێت، خۆئەگەر بەرهەڵستی‌و لێك جوداییەك لەنێوان كردار‌و دەق (الفعل ونص)دا نەبێت ئەوا كردارەكە بە یەكێك لە تایبەتمەندیەكانی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم)دانانرێت.. بۆ نموونە لە مەسەلەی فرە ژنی (تعددالزوجات) بەڵگەی شەرعی لەسەر دیاری كردنی چوار ژن هاتووە (فانكحوا ماطاب لكم من النسا‌ء مثنی وثلاث ورباع) كەچی وەك زانراوە پێغەمبەر زیاتر لە چوار ژنی هێناوە، ئەمەش بە تایبەتمەندیەكانی پێغەمبەر دادەنرێت‌و ئەو كارە تەنها تایبەتە بەخۆیەوە، دەنا هەر موسڵمانێكی دی بۆی رەوا نیە كە پتر لە چوار ژن بخوازێت.
لەمەشدا بەڵگەیەك نیە لەسەر واجب بوونی رەزامەندیی ئەنجومەنی شورا لەسەر پەیماننامەكە تا وایشی دابنێین كە ئەو كردارەی پێغەمبەری خودا لە (حودەیبیە)دا هەر لە تایبەتمەندیەكانی خۆی نەبوون‌و ئیدی كردارێكی گشتی بێت‌و لە ئەنجومەنەكانی شورادا پەیڕەو بكرێت.. جگە لەمەش هەر خەلیفە خۆی ماف‌و دەسەڵاتی دیاری كردنی بەرژەوەندی‌و بڕیار لەسەردانی‌و هەڵسەنگاندنی بارودۆخی ئەو رۆژگارەی دەوڵەتی هەیە، ئەمەش بە هۆی ئەو پلە‌و پایەیەی كە هەیەتی، هەروەها لەوانەشە نەتوانێت هەموو ئەم مەسەلەو كاروبارانە بخاتە بەردەمی ئەنجومەنی شورا، چونكە بێگومان ئەمە دەبێتە هۆی ئاشكرابوونی نەخشەو پلانەكانی دەوڵەت، بۆیە هەرگیز ناشێت ئاشكرابن، چونكە مەترسی بۆ سەر سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەت هەیە، بەم پێیە مەترسی بۆ سەر قەوارەی دەوڵەت‌و پاشان بۆ ئوممەتیش دەبێت.
ئەوەی ئەمڕۆش لە هەر دەوڵەتێكی دنیادا دەبینرێت كە گوایە بە شێوەیەكی رووكەش‌و روواڵەتی پەیماننامەكان دەخرێنە بەردەم پەرلەمان‌و ئەنجوومەنەكانی نوێنەران تاكو دەنگی لەسەر بدەن‌و رەزامەندی لەسەر پیشان بدەن، بەڵام لە راستیدا پێشتر چەند فڕوفێڵكی تێدا گیراوەتە بەر وەك ئەوەی زووتر پێش كۆبوونەوەی ئەندامانی ئەنجومەن چەند رێكەوتنێكی پەنهانی لەگەڵ زۆربەی نوێنەران‌و گرووپەكانی فشار (لۆب)دا كراوەو ئینجا بە ئاشكرا لە دیمەنێكی روواڵەتی‌و چەواشەكاری دا بە تێكڕای دەنگ یان زۆربەی دەنگ بڕیاری لەسەر دەدەن.. ئەم كردەوانەش رۆژانە لە ئەنجومەنەكانی (كۆنگرێس)و (كنێسەت)و (ئەنجومەنی گشتی)و (ئەنجومەنی گەل)و (ئەنجومەنی نەتەوە)و هەر ئەنجومەنێكی ناوبراو بە ناوە جۆربەجۆرەكانی تردا روودەدەن، دیارە لە هەر وڵاتێكدا ئەنجومەنی راوێژ كە بە پەرلەمان ناسراوە ناوێكی تایبەتی خۆی هەیە..
ئیعلانكردنی پەیماننامە:
دوای رێكەوتن لەسەر پەیماننامەو بڕیار لەسەردانی، ئیعلان‌و ئاشكرا دەكرێت تاكو ئوممەتی ئیسلامی زانیاری‌و ئاگاداری لێی هەبێت، چونكە هەر پەیماننامەیەك لەسەر نەتەوە ئیلزامیەو دەبێت پابەندی‌و ئیلتزامیان پێوەی هەبێت، پاشان چونكە دوای ئیعلانكردنی ئەو پەیماننامەیە ده‌چێته‌ بواری  كار پێكردن.
ئەوەی پێویست‌و شایانی باسكردنیش بێت ئەوەیە خەلیفە لە هەموو ئەم هەنگاوو قۆناغانەدا هیچ مەبەستێكی خۆی بۆ لایەنی بەرامبەر‌و تەنانەت بۆ موسڵمانانیش ئاشكرا ناكات، چونكە لەوانەیە لە ئاشكراكردنی مەبەستدا كارەكە بشێوێت‌و ئامانجەكەش لەنێو بچێت.. پاشان بێگومان دەوڵەت خۆی هەوڵی زانینی بیروڕای دەوڵەتەكەی تر دەدات دەربارەی گەیشتن بە پەیماننامەیەكی زانراو بێ ئەوەی راستی خواستی خۆمانی بۆ دەربڕێت، ئەمەش لەبەر ئەوەی لەوانەیە ئەو دەوڵەتە ئەگەر بە (سوور بوون‌و پەرۆشی ئێمە بۆ ئەو جۆرە پەیماننامەیە) بزانێت لەوانەیە ئیمزای نەكات‌و پێی رازی نەبێت. (هێزی سیاسی)یش لە شاردنەوەی ئامانجەكاندایە بەبێ‌ درۆكردن، بەڵكو بەوپەڕی راستگۆییشەوە، هەر ئەم شێوازە دانایانەیەش بوو كە پێغەمبەری بەڕێز (صلی الله علیه وسلم) لەسەری رۆیشت، ئەوەبوو سەرەتا هەموو ئەو كارانەی پێش گەیشتنە رێكەوتننامەی (حودەیبیە) ئەنجامدا، وەك لە رۆیشتنی بۆ (عمرە)وە تا ئەو كاتەی نوێنەری بۆ لای قوڕەیش دەنارد‌و كە مەبەستیشی حەشاردابوو، هەموو گومانی قوڕەیشیش ئەوە بوو گوایە نیازو مەبەستی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) تەنها چوونە نێو (مەككە)یە، واقیع‌و كایەی كاروباریش لە دەرچوونی پێغەمبەر‌و موسڵمانان لە (مەدینە)وە بۆ (مەككە) بۆ گەیشتن (بەو ئامانجە پیرۆزە بوو كە لەدوایشدا پێی گەیشتن) واتە بۆ لەڕیشە هێنانی جوولەكەكانی (خەیبەر)و بڵاوكردنەوەی پەیامی ئیسلام لە سەرجەم ناوچەكانی (جزیرە)دا.. (گەورەیی‌و لێهاتوویی) لێرەدا ئەوەبوو، چونكە قوڕەیشیەكان كاتێك زانیان ئەوا پێغەمبەر بەتەمای كاری (عمرە)یە بەلایانەوە زۆر ناخۆش بوو كە موسڵمانان بچنە ناو شاری (مەككە)وە، بۆیە هەوڵی قەدەغەكردنی ئەو كارەیاندا كە بە هەر ئامرازو رێگەیەك بێت تەنانەت ئەگەر بە مۆركردنی رێكەوتننامەیەك لەگەڵیشی دا بێت نەهێڵن بێنە (مەككە)و دوای بخەن بۆ ساڵی داهاتوو.. لە راستیشدا كاروبارو رەوتی مەسەلەو ئامانجەكان هەر كەوتە سەر ئەو رێگەیەی كە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) مەبەستی بوو نەخشەی بۆ كێشابوو.. جا بێگومان پێغەمبەری خودا (صلی الله علیه وسلم) بەو خواست‌و مەبەستەو بەو سەركەوتنە گەورەیەش نەدەگەیشت ئەگەر لە سەرەتاوەو لە هەنگاوی یەكەمدا ئامانجەكانی خۆی ئاشكرا بكردایە.
ئەوەی دەلالەت لەم كارە دەكات ئەوەیە هەر لێكۆڵیارێكی (هەڵوێست‌و رەوشتی نێودەوڵەتی‌و بارودۆخی سیاسی ئەو رۆژگارەی موسڵمانەكان) بۆی روون دەبێتەوە كە پێغەمبەری پێشەوا (صلی الله علیه وسلم) زانیویەتی هەر دەبێت چالاكیە سەربازیەكان ئاراستەی (یەهود)و (ئەعراب)ی دانیشتووی ناوچەكانی –جزیرە- بكرێت كە مەترسیەكی سەخت‌و دژواری سەر رێگەی بانگەوازەكەیان بوون، ئەم ئەركە گرنگەش ئاتاجی بە بەستنی (هودنە)یەكی كاتی لەگەڵ قوڕەیشدا هەبوو تاكو دەست بەتاڵ‌و یەكلابنەوە بۆ ئەو ئەركەیان. وەك لە كتێبەكانی ژیاننامە (سیرە)ی پێغەمبەریشدا هاتووە لەو ماوەیەدا جولەكەكانی خەیبەر پەیوەندی چڕیان بە ئەعرابەكانەوە دەكردو راوێژی ئەوەیان لەگەڵیاندا دەكرد كە (مەدینە) داگیر بكه‌ن، تەنانەت چەند دانوستانێكی تایبەتیش لەنێوان (خەیبەر)و (قوڕەیش)دا كرابوو بۆ ئەنجامدانی كردەوەیەكی سەربازی بە مەبەستی لە ریشە هێنانی ئیسلام.. پێغەمبەریش (صلی الله علیه وسلم) بە نەریتی ئاشتیخوازانەی لە سەرەتادا هەوڵی رێكەوتن‌و پێكهاتنی لەگەڵ (خەیبەر)دا بوو، بەڵام ئەو هەوڵە هیچ بەروبومێكی نەدا، هەرچەندە بووە هۆی كوشتنی پێشەوای خەیبەر (أسیری كوڕی زرام)(22).
جاكاتێك هەوڵەكانی تایبەت بە بەستنی رێكەوتننامەیەك لەگەڵ (خەیبەر)دا شكستیان هێنا، رووگەی هەوڵەكان ئاڕاستەی قوڕەیش كراو، ئەوە بوو پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) رایگەیاند كە بەتەمایە روو لە (مەككە) بكات بۆ (عمرە)، ئیدی لە مەوقعی (حودەیبیە) كاتێكی زۆر بە وتوێژ‌و دانوستان لەگەڵ قوڕەیشدا برایە سەر تاكو بە ئیمزاكردنی رێكەوتننامەكەی (حودەیبیە) كۆتایی هات..
لەو كارانەی كە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) راستەوخۆ لەدوای سوڵحی حودەیبیە ئەنجامیدان ئەوە بوو رووی لە (خەیبەر) كرد‌و بۆ هەمیشە تەمێی كردن‌، پاشان یەكلابووە بۆ گەیاندنی بانگەوازی ئیسلام بە دەوڵەتانی دراوسێ‌و بۆ رێكخستنی كاروباری دەوڵەتەكەی خۆی، بۆ دەست گرتن بەسەر (ئەعراب)ەكانی دەورووبەری شاری (مەدینە)شدا.. (ئەم سەربووردە مێژووییە) وا لە لێكۆڵیاری هەڵوێست‌و بارودۆخەكە دەكات هەمان بیروڕای ئێمەی بۆ جێگیر ببێت لەمەڕ ئەوەی كە پێشەوا بۆی هەیە ئەو ئامانجانەی دیاری كردوون (بەبێ درۆكردن) بشارێتەوە بە مەبەستی بەدیهێنانی بەرژەوەندی موسڵمانان، وەك چۆن پێغەمبەری پێشەوا (صلی الله علیه وسلم) ئەو شێوازە گرنگەی وەبەرناوە(23).
دانانی پەیماننامە لە خانەی جێبەجێ‌ كردندا:
دوای رێكەوتن لەسەر پەیماننامە، قۆناغی جێبەجێ‌ كردن دەست پێدەكات‌، پەیماننامەكەش لە رووی شەرعەوە دوای رێكەوتن، كار پێكراو دەبێت تا ئەو كاتەی دیاریكراوی كۆتایی دێت كە ئیتر لە حوكمی كار پێنەكراودا دەبێت، خۆ ئەگەر خەلیفە خۆی كاری بەستنی پەیماننامەیەكی لەئەستۆ گرت‌و هەر خۆیشی بەشداری دانوستانەكانی تیادا دەكرد، ئەوا پەیماننامەكەش (وێڕای ئەوەی وادەیەكی دەست بەكارپێكردنی دیاری نەكرابێت) لەڕووی شەرعەوە دوای لەسەر رێكەوتنی، بەكارپێكراو دادەنرێت تەنانەت ئەگەر نەنوسرابێتیشەوە.
بەڵگەی ئەمەش بەسەرهاتێكی تایبەت بە سوڵحی (حودەیبیە)یە، ئەوەبوو پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) (ابو جندل)ی بۆلای قوڕەیش ناردەوە بەمەبەستی جێبەجێ‌ كردنی بەندەكانی سوڵحەكە لەگەڵ ئەوەدا هێشتا هەردوولا كاری نوسینەوەی بڕوانامە (وثیقە)ی سوڵحەكەیان تەواو نەكردبوو.
بەڵام ئەگەر خوودی خەلیفە (واتە سەرۆكی دەوڵەت) بەشداریی دانوستانەكانی نەكردبوو، ئەوا پەیماننامەكە تا كاتی ئیمزا لەسەر كردنی (خەلیفە) كاری پێ ناكرێت، ئەم قایل بوونەش روواڵەتی (شكلی) نیە، چونكە ئەو كەسەی كە لە دانوستانكردندا نوێنەرایەتی خەلیفە دەكات بەپێی ئەم نەخشەو هێڵە پانانەی كە خەلیفە بۆی كێشاوە رەفتار دەكات جگە لەو شێواز‌و رێگایانەش كە هەر خەلیفە نوێنەرەكەی تێدا سەرپشك كردووە.
ئەمە ئەو قۆناغانە بوو كە هەر پەیماننامەیەك ئاتاجی پێیانەو هەرئەم قۆناغانەشە كە دەوڵەتان پەیڕەوی دەكات لەكاتی ئیمزاكردنی رێكەوتننامەیەكی دیاریكراوو بەدی هێنانیدا.. خۆ ئەگەر دەوڵەتێكیش بیەوێت بچێتە نێو هەمان پەیماننامەوە كە پێشتر دوو دەوڵەت یان زیاتر ئیمزایان كردووە ئەوە بێگومان ئاتاجی بە هەموو ئەو قۆناغانەی پێشوو نابێت. بەپێی شەرعیش هیچ رێگرێك لەبەردەم دەوڵەتێك یان چەند دەوڵەتێكدا نیە گەر بیانەوێت بچنە نێو پەیماننامەیەكی دیاری كراوەوە، ئەم كارەشیان بە (دواتر چوونە نێو پەیمانێك)ەوە ناودەبرێت، بەو مەرجەی هەموو لایەنەكانی پێشوو پێی قایل بن‌و پاشان رەچاوی ئەوەش بكرێت كە ئەم چوونە پاڵ‌و بەشدارییە تازانەی دەوڵەتانی دی لەو پەیماننامەیەدا نەبێتە هۆی هاتنە ئارای چەند تەكەتول‌و دەستەگەرییەكی نێودەوڵەتی، چونكە هەر ئەم دیاردەی تەكەتول بازیەی دەوڵەتان بوو كە بەدبەختیەكی گەورەی بەسەر جیهاندا هێناو بووە هۆی بەرپابوونی ئەو جەنگە جیهانیانەش كە پتر لە جارێك خەڵكی دنیای داخ كردووە، بۆیە زۆر پێویستە پەردە لەسەر ئەو تەكەتول بازی‌و دەستەگەریانە هەڵبدرێتەوەو رووی دزێوو و ساختەیان هەڵماڵدرێت‌و مەترسی‌و گەندەڵییان ئاشكرا بكرێت‌و بە توندیش قەڵاچۆبكرێن تاكو ریشەكێش بكرێن‌و بواری هەڵگیرسانی شەڕو ئاشووبی ناوچەیی‌و جیهانی‌و نێودەوڵەتییان تێدا نەهێڵرێتەوە.
مەرجەكانی بەستنی پەیمانەكان:
پێویستە چەندین مەرج لە پەیماننامەدا هەبێت‌و تایبەت بن بە بەستنی پەیماننامەكەو ئەگەر مەرجەكانی بەدی نەهاتن پەیمانەكەش بەتاڵ بێتەوە، لەهەمان كاتدا چەند مەرجێكی تایبەت بە راستی‌و دروستی پەیمانەكەشن.. لە بەستنی پەیماننامەكانیشدا بەشێوەیەكی گشتی ئەو مەرجانە رەچاو دەكرێن كە لە عەقد‌و بەڵێننامەكانی تردا هەیە(24).
لێرەدا پوختەی مەرجەكانی بەستنی پەیمانەكان لەم خاڵانەدا دیاری دەكەین:
1-دەبێت پابەندی‌و پەسەندكردن لەلایەن ئەو دەوڵەتانەوە پیشان بدرێت كە ماف هەڵسوكەوتی سەربەستانەیان (بەو بەندانەی رێكەوتنی لەسەر دەكەن) هەیە، چونكە ناشێت ئێمە لەگەڵ دەوڵەتێكدا رێك بكەوین كە ماف‌و توانای ئەو هەڵسوكەوتەی تێدا نەبێت، توانای شایستەیی (أهلیة)یش مەرجێكەو دەبێت لە دەوڵەتەكەو لە نوێنەرەكەیدا هەبێت، كەوابوو رێكەوتن‌و بەستنی پەیمان لەگەڵ كەسێكدا ناكرێت كە نوێنەرایەتی دەوڵەتیكی دیاریكراو بەناوی ئەو دەوڵەتەوە نەكات، هەروەها هیچ فەردێك لە موسڵمانانیش ناتوانێت بەناوی دەوڵەتی ئیسلامیەوە پەیماننامە ببەستێت یان نوێنەری بێت بۆ ئەو كارە.
2-دەبێت وابەستەیی‌و پەسەندكردن راست‌و بێگەردبن‌و بەدەر لە هەر خەوشیكی رەزامەندی بن وەك بەهەڵەدا چوون‌و فڕوفێڵ‌و ناچاركردن.
3- دەبێت شوێنی پەیماننامەكە لەكاتی مرۆكردنیدا وجودی هەبێت‌و شوێنێكی رەواش بێت، واتە ناشێت لەسەر دابەشكردنی ناوچەیەك پەیمان ببەستن كە هیچ لایەنێكیان دەسەڵاتیان لەسەری نیە، هەروەها ناشێت لەسەر ئاڵ‌وگۆڕو هێنان‌و ناردنی چەند شت‌ومەكێكی حەرام وەك (مەی)و (بەراز) پەیمان ببەستن، لەبەر حەرامی‌و حەرامیی مامەڵە پێوەكردنیشیان.
4- پێویستە ئەو مەرجانەی كە لە عەقدەكانی دیدا هەیە لەو پەیماننامەیەشدا هەبێت، وەك پێویستی مانەوەی (وابەستەیی بە راستی) تاكاتی دەرچوونی بڕیاری پەسەندكردن، هەروەها وەك پێویستیی یەكخستنی ئەنجومەنی عەقد.
ئەمانە ئەو مەرجانەی تایبەت بە بەستنی پەیمانەكان بوون، وەك دیاریشن هیچ جیاوازیەكی ئەوتۆیان لەگەڵ مەرجەكانی بەستنی عەقدە ئاسایییەكاندا نیە.
مەرجەكانی دروستیی پەیمانەكان:
1- نابێت ئەو دەوڵەتەی كە حەز دەكەین پەیماننامەیەكی لەگەڵدا ببەستن، لەدژی ئێمە بجەنگێت، هەروەها بەستنی هیچ پەیماننامەیەكی بازرگانیش لەگەڵ هەر دەوڵەتێك دا شیاو نیە كە بە فیعلی لە دژمان دەجەنگێت، ئەمەش لەبەرئەوەی ئامانجی هەر پەیماننامەیەك پاراستنی خوێن‌و سەروماڵی پەیماندارەكانە، بەڵام (حاڵەتی جەنگی فیعلی) ئەو خوێن‌و سەروماڵە رەوا دەكات. هەروەها پەیماننامەی (هودنە) لەمە جودایە، چونكە هودنە لە بنەڕەتدا لە نێوان چەند لایەنێكی جەنگاوەردا دەبەسترێت كە بە فعلی لە جەنگی دژی یەكدیدا بوون‌و لەوپەیمانەشدا لەسەر راگرتنی شەڕ رێكدەكەون بۆ ماوەیەك. بەڵام دوای مۆركردنی پەیمانی (هودنە) لەگەڵ ئەو دەوڵەتە جەنگاوەرانەدا دەشێت هەرپەیماننامەیەكی دیكەیان لەگەڵدا ببەسترێت. 
2- دەبێت ئەو پەیماننامەیەی دەوڵەتی ئیسلامی مۆری دەكات دژ‌و پێچەوانەی پەیماننامەیەكی دیكەی نەبێت كە لەگەڵ دەوڵەتێكی دیدا بەستوویەتی، واتە لەسەر حسابی ئیلتیزام بە پەیماننامەكانی پێشووە نەبێت، بەڵكو دەبێت پابەندی‌و ئیلتزامی تەواو بەو پەیماننامەیەی پێشوەوە هەبێت‌و نابێت پەیماننامە تازەكە ببێتە هۆی شكاندنی یان هەڵوەشاندنەوەی پەیمانی پێشوو.
3- دەبێت لەكاتی پەیمان بەستندا هەموو ئەو مەسەلانە باس بكرێن كە نازانرێن‌و دەبنە هۆی هەڵگیرسانی ناكۆكیش، چونكە بەستنی پەیمانەكان بۆ رێكخستنی پەیوەندیەكی دیاریكراوە، ئەمەش پێویستی بە وریایی‌و فەرامۆش نەكردنی هەر مەسەلەیەكە لەو مەسەلانەی دەبنە هۆی ناكۆكی، بۆ نموونە دەبێت لەكاتی پەیمان بەستندا ئەو بڕە پارەیە دیاری بكرێت كە دەوڵەتی پەیماندار لەسەریەتی بیدات بە دەوڵەتی ئیسلامی، هەروەها رۆژو بەرواری دەست پێكردنی راپەڕاندنی پەیماننامەكەش دیاری بكرێ، چونكە فەرامۆشكردنی ئەم مەسەلانە دەبنە هۆی ناكۆكی، هەروەها دەبێت سووربن لەسەر داڕشتنەوەی پەیماننامەكە بە وردی‌و بە وشەو رستەی رۆشن، واتە دەبێت دووربكەونەوە لە بەكارهێنانی رستەو تەعبیری پڕ لە تەم‌و مژ‌و وشەی لارو خوار كە دەبنە هۆی ناكۆكی‌و ئاڵۆزكردنی پەیماننامەكە.
4- دەبێت پەیماننامەكە بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییەكی رەواو شەرعی بێت وەك بڵاوكردنەوەی ئیسلام‌و گەیاندنی بانگەواز‌و مەبەستێك لە بەستە جیهادیەكان. بەهەند گرتنی ئەم بەرژەوەندیانەش بۆ خودی خەلیفە دەگەڕێتەوە، چونكە ئەو دانراوە بۆ پاراستنی موسڵمانان، پاراستنی موسڵمانانیش ئەوەیە هێز‌و هەیبەتیان یەكەم جار بۆ بپارێزێت، پاشان مادام خەلیفە خۆی مۆركردنی پەیماننامەكان لەئەستۆ دەگرێت دەبێت ناسینی ئەم بەرژەوەندیانەش بۆ خۆی جێ‌ بهێڵرێت، بەڵام خۆ ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێت كە ئیدی محاسەبە نەكرێت‌و لێی نەپرسرێتەوە، بەڵكو ئوممەت هەموویان بۆیان هەیە لێی بپرسنەوەو محاسەبەی بكەن، ئەم لێپرسینەوەیەش مافێكە لە مافەكانی ئوممەت، لێپرسینەوەو محاسەبەكردنیش دەبێت بە بەڵگەی شەرعی بێت‌و ئەمەش زیاتر پەیوەستە بە پسپۆڕان‌و شارەزایانی شەرعەوە.
5- یەكێك لەمەرجەكانی دیكەی دروستی پەیماننامەكان ئەوەیە نابێت چەند مەرجێكی خراپ‌و گه‌ندەڵی تێ بكەوێت، وەك پێغەمبەریش (صلی الله علیه وسلم) فەرموویەتی: (المسلمون عند شروطهم إلا شرطا أحل حراما أو حرم حلالا)(25).. واتە: (دەبێت موسڵمانان بە مەرجەكانی رێكەوتننامەكانیانەوە پابەندبن تەنها بەو مەرجانەوە نەبێت كە حەرامێك حەڵاڵ دەكەن یان حەڵاڵێك حەرام دەكەن). لەو مەرجە گەندەڵ‌و نالەبارانەش ئەوەیە رێگە بە كافران بدرێت كە بچنە ناو حەرەمی مەككەوە یاخود رێ‌و رەسمە بێباوەڕییەكانی كافران ئاشكرا بكرێن، یاخود ئافرەتە موسڵمان بووەكانیان بۆ بگەڕێنرێتەوە، یاخود پارە یان لە جێگەیەكدا بۆ خەرج بكرێت كە شیاو نیە.
6- دەبێت پەیماننامەكە بەزمانی عەرەبی بنوسرێتەوە، چونكە زمانی عەرەبی بە تەنها زمانی ئیسلامەو ئەو زمانەشە كە دەوڵەتی ئیسلامی بەكاری دەهێنێت، بەڵگەی ئەمەش ئەوە بوو پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) لە نامەكانیدا بۆ پادشا‌و سەركردەكانی ئەو رۆژگارە بە زمانی عەرەبی لەگەڵیاندا دووا بوو كە سەرەڕای ئەمەش دەیتوانی زمانی ئەوان بەكاربێنێت. جا بۆیە ئەم كردەوەیەی پێغەمبەر سەرەڕای توانای دواندنیان بەزمانی خۆیان بەڵگەیە لەسەر ئەم راستیە، بەڵام خۆ ئەگەر مەترسی لەسەر زیانێكی تایبەتی لە حاڵەتێكی نائاسایی پەیمانێكی دیاریكراودا هەبوو ئەوا لەو جۆرە حاڵەتەدا دەشێت كە پەیماننامەكە بەزمانێكی دی (لەسەر خواستی لایەنی بەرامبەر) بنوسرێتەوە، بەڵام دەبێت حوكمی بنەڕەتی لەسەر ریشەی ئەم مەرجە بمێنێت‌و لەیاد نەكرێت. 
7- پێویستە پەیماننامەكە بۆ ماوەیەكی دیاریكراو بێت، چونكە ناشێت هیچ پەیماننامەیەك بۆ ماوەیەكی درێژو بەرفراوان بێت‌و ماوەیەكی بۆ دیاری نەكرابێت(26).
زانا (الطبری) لەم رووەوە رای تێكڕاو چونیەك (إجماع) هەموو فەقیهان‌و زانایانی ئیسلامی دیاری كردووە(27).
زانایانی ئیسلامیش بە هەموو مەزهەب‌و بیروڕا جیاجیاكانیەوە یەك دەنگ‌و هاوڕان لەسەر حەرامی‌و نابەجێیی بە هەمیشەیی كردنی پەیماننامەكان، تەنها چەند نوسەرێكی هاوچەرخ نەبێت وەك (وهبی الزحیلی)و (دكتور كامل الدقس)(28). ئەم نوسەرە هاوچەرخانەی كە رایان لەسەر بە هەمیشەیی كردن‌و بەردەوامی بێ سنوری پەیماننامەكانە، ئەم ئایەتەیان كردووەتە بەڵگە كە خودا تیایدا فەرموویەتی: [فإن اعتزلوكم فلم یقاتلكم و القوا إلیكم السلم فما جعل الله لكم علیهم سبیلا] النساء /90).. واتە (ئەگەر ئەوان لە ئێوە دووركەوتنەوەو شەڕو كوشتاری ئێوەیان نەكرد‌و ئاشتیان بەرامبەرتان نواند ئەوا ئیدی خوداش داوای لێ‌ كردوون كە هیچ ئامراز‌و شێوازێكی دژایەتی كردنی ئەوان نەگرنەبەر)(29). یان ئەوەشیان كردووەتە بەڵگە گوایە پێغەمبەر سوڵح‌و هودنەی لەگەڵ جولەكەكانی مەدینەدا بۆ ماوەیەك دیاری نەكرد، بەڵكو بەردەوام‌و بەرفراوان بووە، بەڵگەیەكی تریشیان ئەوەیە كە بنچینەی پەیوەندی لە نێوان موسڵمانان‌و غەیری موسڵماناندا ئاشتیە نەك جەنگ، پەیماننامەش ئەو پەیوەندیە بۆ بنچینەكەی خۆی دەگێڕێتەوەو حاڵەتە نائاساییەكە لادەبات‌و بەم پێیەش (بەڕای ئەم بەڕێزانە) هیچ زەرورەت‌و پێداویستی یەك بۆ (دیاریكردنی ماوەیەكی تایبەتی بۆ پەیماننامەكان لەئارادا نیە)(30).
بۆ وەڵامی بیرو رای ئەم نوسەرە هاوچەرخانە دەڵێن لەڕاستیدا ئایەتەكەی سوورەتی (نساء): [فإن اعتزلوكم فلم یقاتلكم و القوا إلیكم السلم فما جعل الله لكم علیهم سبیلا] بەڵگە نیە لەسەر شیاوبونی بەردەوامی‌و بە هەمیشەیی كردنی رێكەوتن، بەڵكو تەنها بەڵگەیە لەسەر شیاو بوونی رێكەوتن‌، پاشان لەسەر دەست نەهێنانە رێی ئەو كەسەی لە بەرەی دوژمنانەوە دێت‌و خۆی تەسلیم دەكات، دەنا مەسەلەی (بە هەمیشەیی كردنی سوڵح‌و ماوەداركردنی) مەسەلەیەكی ترە، بۆیە بە بەڵگەدانانی ئەم ئایەتە لەسەر ئەو بیروڕایە بارگرانكردنی ئایەتەكەیە بەو شتەی كە هەڵی ناگرێت‌و ئەمەش هەرگیز ناشێت، سەبارەت بەوەی گوایە پێغەمبەر سوڵح‌و هودنەكانی بە كاتەوە نەبەستووەتەوەو ماوەی بۆ دیاری نەكردوون، ئەمەش پێچەوانەی راستیەو بەبەڵگەش دانانرێت، چونكە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) وەك بە روونی لەسیرە (ژیاننامە)دا جێگیربووە هەموو پەیماننامەكانی لەگەڵ خەڵكی –مەككە- و خەڵكی شوێنەكانی تردا بۆ ماوەیەك دیاریكردووە، ئەوە بوو لەپەیماننامەی (حودەیبیە)دا ماوە دیاری كراو ئەمەش دوای پەیماننامەیەكی بوو لەگەڵ جوولەكەكاندا، كاتێك سورەتی(براءة) واتە سورەتی (توبة)ش هاتە خوارەوە ماوەی پەیماننامەكانی بۆ ئەوانەی پەیمانی بێ ماوەیان هەبوو و تەنانەت بۆ ئەوانەش هیچ پەیمانێكیان لەگەڵ نەبەسترابوو بە(چوار مانگ) دیاری كرد‌و تەنها چوار مانگ مۆڵەتیان پێ درا، ئەمە لەكاتێكدا ئەوانەی پەیمانی كاتیان لەگەڵ دا بەسترابوو بەگوێرەی ماوەكەیان هێڵرانەوەو تاماوەی دیاری كراوی خۆیان كار بە پەیماننامەكانی نێوانیان دەكرا (31).
بەڵگەی سێهەمیشیان كە گوایە (بنچینەی پەیوەندی لەنێوان موسڵمانان‌و غەیری موسڵماناندا ئاشتیە) بەڵگە هێنانەوەیەكی هەڵەیە، چونكە لەلایەك وەك لای هەمووان زانراوە بنچینەی پەیوەندی نێوان موسڵمانان‌و غەیری موسڵمانان جەنگە نەك ئاشتی، لەبەر ئەمە پێویستە پەیماننامەكان بەكاتەوە دیاری بكرێن‌و ماوەی دیاری كراویان هەبێت نەك هەمیشەیی‌و رەها (مطلق)بن، چونكە پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) پەیماننامەی(حودەیبیە)ی بۆماوەیەكی كاتی‌و سنوردار ئیمزا كردن نەك بۆ ماوەیەكی نەزانراوو بەردەوام، هەروەها چونكە ئایەتەكانی سورەتی (تەوبە)ش پەیماننامە هەمیشەییەكانی بەتاڵ كردووەتەوەو تەنها چوار مانگی بۆ خاوەنانی دانا وەك خودا تێیدا فەرموویەتی: [براءة من الله ورسوله إلی الذین عاهدتم من المشركین* فسیحوا فی الأرض أربعة أشهر واعملوا أنكم غیر معجزی الله وأن الله مخزی الكافرین] التوبة/1-2).. واتە: (خودا‌و پێغەمبەرەكەی بەرین لەو موشریكانەی كە پەیمانتان لەگەڵیاندا بەستوون‌و ئەوان پەیمانەكەیان شكاندووە –ئەی موشریكەكان ئێوە تەنها چوار مانگ بۆتان هەیە بەسەر زەوی‌و خاكی متمانە پێدراوتاندا بگەڕێن تا ئەو كاتەی شوێنێكی دی بۆ خۆتان دەدۆزنەوەو دڵنیاش بن لە هەرشوێنێكدا بن لەژێر دەسەڵاتی خودادان‌و لە ركێفی دەرناچن، بێگومان خودا كافرو بێ باوەڕان ریسوا دەكات).
هەروەها بە هەمیشەیی كردنی پەیماننامەكان پەكخستنی جیهادی رێی خودایە‌و ئەمەش ناشێت، چونكە جیهاد تا رۆژی قیامەت بەردەوامەو بە ستەمی ستەمكارێك‌و بە دادی دادگەرێكیش پەك ناخرێت وەك لەفەرموودەكانی پێغەمبەریش دا(صلی الله علیه وسلم)هاتووە، چونكە پەكخستنی جیهاد بە پەیماننامە هەمیشەیییەكان بەپێی شەرع ناشێت.
لەم خاڵەی پێشووەوە بۆمان دەردەكەوێت كە باری راستی ئەوەیە پێویستە ماوەیەك بۆ پەیماننامەكە دیاری بكرێت‌و نابێت رەهاو بەربڵاو و بێ سنوربێت، یان ماوەیەكی درێژی وەك سەد ساڵی بۆ دابنرێت (99)ساڵ وەك پەیماننامەكانی تایبەت بە ئیمتیازی گەڕان بەدوای نەوت یان كانزاكاندا، چونكە ئەم ماوە درێژانەش لە حوكمی هەمیشەیی‌و رەهادان.
سەبارەت بە زانایانی ئیسلامیش كە هەموویان هاوبیروڕان لەسەر دیاریكردنی ماوەیەك بۆ كارپێكردنی پەیماننامەكان، بەڵام بیروڕای هەمەجۆریان لەسەر ئەو ماوەیە هەیە كە بۆ پەیماننامەكە دەشێت، بۆ نموونە لە (مەزهەبی شافعی)(32)دا زانایان وای بۆ دەچن كە نابێت پتر لە چوار مانگ بێت لە حاڵەتی بەهێزبوونی موسڵماناندا، ئەمەیش بەپێی ئەو فەرمایشتەی خودا لەسەرەتای سورەتی (تەوبە)دایە، هەروەها بەپێی ئەو هودنەیەی كە پێغەمبەری خودا (صلی الله علیه وسلم) لە ساڵی (فتح)دا لەگەڵ (صفوان بن امیە)دا بۆ ماوەی چوار مانگ بەستی، بەڵام ئەگەر موسڵمانان لە بێهێزییەكدا بوون ئەوا بەڕای زانایانی (شافیعی)و (وتەیەكی (حەنبەلی یەكان)یش(33). پەیماننامە بۆ ماوەی دە ساڵ دەشێت‌و نابێت لەو ماوەیە زیاتر تێپەڕێت، چونكە پێغمبەریش (صلی الله علیه وسلم) هودنەی لەگەڵ خەڵكی مەككە لە (حودەیبیە)دا بۆ ماوەی دەساڵ بەست.
بەڵام كۆمەڵ‌و جمهوری فەقیهان وای دەبینن كە دیاریكردنی ماوەی پەیماننامەكان لە كارو دەسەڵاتەكانی پێشەوای موسڵمانانەو ماوەیەكی تایبەتی‌و جێگیر لەشەرعدا دیاری نەكراوە هەرچەندە كە هەردەبێت لەماوەیەكی دیاری كراودا بێت، هەندێك لە زانایانی (مەزهەبی مالیكی)یش رایان وایە كە ماوەی كار پێكردنی پەیماننامەكان زۆر درێژە نەكێشێت تاكو كار لە هێز‌و یەكڕیزی موسڵمانان نەكات.. ئەم كۆمەڵە زانایەش بەڵگەیان بۆ بیرو راكەیان ئەوەیە كە پێغەمبەری خودا (صلی الله علیه وسلم) بۆ ماوەی دە ساڵ سوڵحی لەگەڵ قوڕەیشدا بەست، بەڵام دیاریكردنی ماوەش تەنها بەڵگەیەكە لەسەر پێویست بوونی دەستنیشان كردنی كاتی خەمڵێنراوی سوڵح، دەنا بەڵگەش نیە لەسەر پێویست بوونی پابەندی بەو ماوەیەوە(34).
ئەگەر بەخێرایی لاپەڕەكانی مێژووش هەڵبدەینەوە دەبینین ئەو پەیماننامانەی كە لە نێوان موسڵمانان‌و دوژمنانیاندا بەستراون هەمیشە بە ماوەیەكەوە دیاریكراون، بۆ نموونە رێكەوتننامەی (رملە) كە (صلاح الدین ی ئەیوبی) لەگەڵ خاچ پەرستەكاندا واژۆی كرد بۆ ماوەی سێ ساڵ بوو كە لە رۆژی (22)ی –شەعبانی-ساڵی 588.كه‌ بەرامبەر رۆژی (2)ی ئەیلولی(1192.ز)ەوە دەستی پێكردبوو(35).
هەروەها پەیماننامەی (الظاهر بیبرس) لەگەڵ مەملەكەتی (بەیرووت)دا كە ماوەكەی (دە ساڵ) بوو دەقەكەشی بە (عەرەبی) بەم جۆرە بوو:
(استَقرت الهدنة المباركة بَينَ السلطان الظاهر ركن الدين بيبرس وَ بَين الملكة المصونة الفاخرة، مالكة بيروت وَ جميع جيالها..مدة عشرسنين متوالية أولها يوم الخميس..السادس من رمضان –سنة(667.ه)الموافق(19)آيار-سنة-1580-يونانية)(36).
ئەگەر لەسەر ئەو بارودۆخە ناهەموارەی كە ئەمڕۆ نەتەوەی ئیسلامی تێدا دەژی، بگەڕێینەوە بۆمان دەردەكەوێت كە ئەو هودنەو پەیماننامە ژەهراوییانەی كە وڵاتە عەرەبی یەكانی چوار دەوری (ئیسرائیل) لەساڵی (1948.ز)دا واژۆیان لەسەر كرد، چەند پەیماننامەیەكی گەندەڵ‌و نالەباربوون، چونكە ماوەی بەردەوامی‌و هەمیشەیییان هەبووە، نەوەك كاتی بووبن، جگە لەوەش ئەو مەرجە شەرعیانەی كە ئیسلام بڕیاری لەسەر داون، تێیاندا نەبووە تاكو راست‌و دروست بن.

 

سەرچاوەو پەراوێز:
1- (لسان العرب: 3/311-314)وفەرهەنگی (القاموس المحیط:1/32)
2- ا‌ثار الحرب فی الفقه الإسلامی (ص/345).
3-(لسان العرب:11/25)..
4- (مغنی المحتاج :4/460)و (نهایة المحتاج:8:100)و (اعانة الطالبین: 4/206)و(الانوار لاعمال الابرار: 2/536)و (شرح قیلوبی وعمیرە:4/237) كە لە هەموو ئەم كتێبانەدا پێناسەكان چوون یەك‌و هاوتای مەزهەبی شافعیە.
5- (الخرشی علی مختصر خلیل:8/459).
6- (كشاف القناع:3/111).
7- (بدائع الصنائع:7/108). 
8- (شرح السیر الكبیر:(ط1):4/60).
9- (المغنی:8/459).
10- (صبح الاعشی للقلقشندی:14/3) ئەم پێناسەیە (زحیلی)ش هێناویەتی..بڕوانە: (اثار الحرب فی الفقه الاسلامی –ی-وهبی الزحیلی-ص(357).
11-(المغنی:8/459)و(الام:4/106)و(بدائع الصنائع:7/108)و (سیر الكبیر:5/1697) و(بدایە المجتهد: 1/283) و(المبسوط:10/86)و (الجهاد للطبری:4).
12-(المحلی-ابن حزم:7/307).
13- (تفسیر الطبری:14/50-42).
14-(تفسیر قرطبی:8/57).
15-(بدائع الصنائع:7/108)و(حاشیە الدسوقی عن الدردیر:2/183).
 16-بۆ نموونە بڕوانە: (تحفە المحتاج:9/204)و (مغنی المحتاج:4/260)و (اعانەالطالبین:14/206).
17-(المغنی:8/462) و(فتح القدیر:4/293)و(حاشیە الدسوقی علی الدردیر:2/183).
18-(مغنی المحتاج:4/260)و(اعانە الطالبین:4/206)و(الانوار لاعمال الابرار:2/563).
19-(البدائع الصنائع:7/108).
20-(الفروق للصرافی:1/207).
21-(مغنی المحتاج:4/260).
22-(السیرة النبویة –ابن هشام-:4/618) و(طبقات ابن سعد:2/69).
23-بێگومان دەرسی (حودەیبیە) لەواقیعدا بە دەرسێكی گەورە بۆ نەتەوەی ئیسلامی داده‌نرێت تا ببینن كە چۆن كاری سیاسی بۆ تێكشكاندنی هاوپەیمانێتیەكانی دژی دەوڵەت سەردەگرێت‌و چۆن موسڵمانانیش كاروباری خۆیان رێك بخەن‌و لەهەمان كاتدا مەبەستەكانی خۆیان ئاشكرا نەكەن بێ ئەوەی پەنا بەرنەبەر درۆو چەواشەكاریش، شێوازەكەش لە رەگەزی بیرۆكەكەیە‌و ناشێت رێگای درۆكردن بگیرێتە بەر بۆ بەدی هێنانی بیرۆكەیەكی راست، چونكە لە رەگەزی نیازیشدا ئامراز هەیە، بەڵام پاكانەی بۆ ناكات (واتە نیاز بە قوربانی ئامراز ناكرێت وەك لە مەنهەجی میكاڤیلیانەی عەلمانیەكاندا هاتووە كە (الغایة تبرر الوسیلة) ئەمە جگە لە چەندین دەرسی سود لێ‌ وەرگیراوی پەیمانی (حودەیبیە).
24-(المدخل الفقهی العام –مصطفی زرقا:1/300-مجلة اصنوا‌ء الشریقە:8/581).
25- اخرجە ترمذی فی كتاب الاحكام:5/31)و أبو داود و غیره بألفاظ أخر.
26-(المغنی:8/460) و(الام:4/189) و(فتح القدیر:4/293) و(الخرشی علی مختصر خلیل:3/151).
27-(الجهاد للطبری:14).
28-بۆ نموونە بڕوانە كتێبی (العلاقات الدولیة –ی-ابو زهرة-ص-278)و كتێبی (ا‌ثار الحرب فی الفقه الاسلامی –وهبی الزحیلی-ص-(354))و كتێبی(العلاقات الدولیة-ی دكتور كامل الرقس،ص-308).
29- (ا‌ثار الحرب فی الفقه الاسلامی –وهبی الزحیلی-ص-(254).
30-(العلاقات الدولیة فی الاسلام –ابو زهرة-ص 78-79)و (العلاقات الدولیة-ی –د.الرقس-ص(308).
31-(تفسیر الطبری:14/96،102) و(القرطبی:8/64) ئەمەش لە تەفسیری ئایەتەكانی (1-2)ی سەرەتای سورەتی (تەوبە)دایە كە خودای گەورە فەرموویەتی [براءة من الله.............أربعة أشهر]..
32-(الام:4/189،190)
33-(المغنی:8/460).
34-بڕوانە (المغنی:8/460) و(فتح القدیر:4/293) و(الخرشی علی مختصر خلیل:3/51).
35-بڕوانە (النوادر السلطانیە: ص-383)و(الروضتین:2/203) و(مفرج الكروب فی أخبار بنی أیوب:2/403).
36-بڕوانە (صبح الأعشی-ی قلقشندی:14/39).