كەركوك یەكێكە لە شارە كۆنەكانی ڕۆَژهەڵاتی ناوەڕاست هەر لەكۆنەوە ناوەندێكی بازرگانی گرنگ بووە ئەگەرچی زۆر بۆجوون و بیروڕای جیاواز لەبارەی میِژووی دروستبوونی شاروقەڵاكەیەوە هەن، بەڵام زۆربەی زانیارییەكان دەریدەخەن كە قەڵای كەركوك لە نێوان ساڵانی(3500-4500پ.ز)دروستكراوە. 
لە دەقە دۆزراوەكانی(نوزی)ئاماژەیەكی ڕوون دەدرێت بەوەی كە گوتیەكان یەكێك لە دانیشتوە كۆنەكانی كەركوكی ئێستاو دەوروبەری بوون، گوتیەكان یەكێكن لە دانیشتوانە كۆنەكانی كوردستان مێژوونوسان لەسەر ئەوە ڕێككەوتوون كە لەكێوەكانی زاگرۆسدا گەلێك چیا بە نێوی گوتیەكانەوە هەبووە مێژووی ئەم گەلەش بۆساڵی(300پ.ز) دەگەڕێتەوە بەپێی نوسینەكانی ئەكەدییەكان ئەم گەلە دەوڵەتێكی گەورەی لەنێوان هەردوو زێی گەورەوبچوك و نێوان ڕووباری سیروان پێكهێناوە(ئارابخا) (كەركوكی ئێستا) پایتەختەكەی بووە.
قەڵای كەركوك لەسەر گردێكی خڕی چوارگۆشە بنیات نراوە كە (120پێ‌) لە دەشتەكانی دەوروبەری بەرزە دەڕوانێتە ڕووبارێكی بچوكی كەم ئاو كە لە وەرزە باراناوییەكاندا لافاوی هەڵدەسا(ئاوی خاسە-چای)بوو، لەوەش دەچێ‌ ئەم قەڵایە لە چەرخە كۆنەكاندا شورای هەبووبێ‌، هەروەها چوار دەرگاشی هەبووە عوسمانیەكان ئەم ناوانەیان لێ‌ نابوون (دەرگای قاڵدرمە دار، الگوب ، حەوت كچەكان، هەڵواچییەكان)ی لێنراوە.
قەڵای كەركوك و كەرخێنی و داقوق و خورماتوو ئەوانەی لە گوندەكانیش سەر بەم شوێنانە بوون بەفەرمانی میرەكانی كورد ناوچەكەیان بەڕێوەبردووە و ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ‌ (كەرخێنی وكەركوك و داقوق)دەسەڵاتێكی خێڵەكی كوردی بەڕێوەی بردوون.
شاری كەركوك لەمێژووی پێش زایین و لەسەردەمی جیاجیادا لەژێر فەرمانڕەوایی تیرەو هۆزەكانی لۆلۆو گۆتی و هوری و میتانی و مادەكاندا بووە، ئەم تیرەو هۆزانە لەكاتی جیاوازدا خاوەنی دەسەڵات و ئیمپڕاتۆریەت بوون و باووباپیرانیان لەنەتەوەی كوردبوونە.
دەربارەی ناوی شاری كەركوك لە كۆندا گەلێك بۆچوونی جیاوازهەیە مێژوونوس (عەبدولا عبدالكریم مارف بەرزنجی)لە پەرتوكی(كەركوك لەمێژوودا)باس لەوە دەكات شارێك بەناوی(گاسور)لەلایەن گوتیەكان دروستكراوە دواتر ئەم شارە كاتێ‌ هوریەكان فەرمانڕەواییان كردووە ناوی ئەم شارەیان گۆڕیوە بۆ(تۆزا)لە دوای ئەمانیش ماددەكان فەرمانڕەواییان كردووە كردویانە بە كاركوك، ئیتر لەكەڵ ڕۆیشتنی مێژوو ئەم ناوە كراوەتە (كەركوك).
لەرووی سنوری جوكرافیاوە دەبینین ئەم شارە هەر لەكۆنەوە چەندین گۆڕانكاری بە سەر سنورەكەدا هاتووە هەر نوسەرەو بەشێوەیەك سنورەكەی دیاریكردووە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هێرش و پەلامارانەی ئەم شارە بە درێژایی مێژوو بەسەری هاتووە.
ناوچەی كەركوك دەكەوێتە نێوان چیایی زاگرۆس و هەردوو ڕووباری زیێ‌ بچوك و دیجلەو زنجیرە چیای حەمرین و ڕووباری سیروان (دیالە)وە هەر هەمان ناوچەیە كەلە سەردەمی ساسانیەكاندا بە(گەرمەكان)واتە وڵات یان نیشتمانی گەرم ناودەبرا.
*ئینسكلۆپیدیای ئیسلامیش(دائرە المعارف الاسلامیە) سنوری ناوچەی كەركوكی بەم شێوەیە دەستنیشان كردووە:-
- ڕووباری زێی بچوك لەباكووری ڕۆژئاوایەوە، چیای حەمرین  لەباشووری ڕۆژئاوایەوە، ڕووباری دیالە(سیروان)لەباشووری ڕۆژهەڵاتەوە و چیایی زاگرۆس لە باكووری ڕۆژهەڵاتەوە.
*(قاموس الاعلامیش)كەبە ئینسكلۆپیدیایەكی مێژووی و جوگرافیای عوسمانی دادەنرێت لە ساڵی 1869ز لە ئەستەمبول لەچاپ دراوە شوێنی شاری كەركوك و مەڵبەندی ئەم ناوچەیە بەم شێوەیە دیاری دەكات:-
"كەركوك دەكەوێتە چوارچێوەی ویلایەتی موسڵی سەربەكوردستان و,160كم لە باشوری ڕۆژهەڵاتی شاری موسڵەوەیە لە نێوان گەلێ‌ تەپۆڵكەی هاوشانی و بەرانبەری یەكدا لەپاڵ شیوێكی گەورەدا پێشی دەڵێن شیوی(ئەدهەم یا ئادەم)مەڵبەندی سنجاقی شارەزوورە.
بە قسەی نوسەری(خێرونسیكاش)(سنوری جوگرافیای كەركوك ڕووبەرێكی بەرفراوانی میسۆپۆتامیای سەروو دەگرێتەوە و دەڕوات و سنورەكانی لەسەرووی ڕۆژئاوایەوە لە زابی گەورە تادیجلە(دیكللات)دەڕوات و دوایی لەدیجلەوە تازێ‌ ی دیالە(ئەتراك)ە،كەواتە سنوری كەركوك بەگوێرەی سەردەمەكان گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە،هەروەها ئەم شارە لەگەڵ چەند وڵاتێكدا هاوسنوربووە،كەچەند شارستانیەتیەكی جیاوازیان لەخۆگرتبوو،گومان لەوەدا نیە كەلە هەر وڵاتێكەوە كارتێكردن هەبووە ، بەتایبەتی لەڕووی كەلتورییەوە زانیاری تەواو نیە كەلەباكووری خۆرهەڵاتەوە چ دەوڵەتێ‌ هەبووە ،بەڵام بەپێ‌ ی ڕووداوە مێژووییەكان لەدەقەكانی نوزی (گاسوری كۆن)دا هاتووە (لە هەزارەی سێیەمی پ.ز)باس لەناردنی دانەویڵە بۆ خەڵكی سیسو (روم )كراوە بەوپێیە دەبێ‌ دراوسێ‌ ی نوزی بێت.
شاری كەركوك-شارێكە ناوەندی لیوای شارەزوورە لەویلایەتی دەكەوێتە 160كم لەباشووری خۆرهەڵاتی موسڵ،لەژێر ڕیزە گردێكدا لەڕۆخی دەشتێكی بەریندا لەسەر زێ‌ ی ئەدەهەم واتە(خڕی خاسە).
شاری كەركوك بەهۆی پێگەی ستراتیژی خۆی بەدرێژایی مێژوو بەرشاڵاوی جۆراوجۆری هێزەداگیركەرەكان كەوتووە و قەڵای سەربازی بەهێزیان تیادا دروستكردووەو لە هەوڵی بەردەوامدا بوون بۆنیشتەجێكردنی پێكهاتەكانی لەم ناوچانە ئەمەش هۆكاری دروستبوونی فرە پێكهاتەی ناوچەكە بووە.
كەركوك ناوچەیەكی دەوڵەمەند بووە لەڕووی ئابووریەوە خاوەنی بەرهەمهێنانی (گەنم و جۆو میوەهات)بووە ئەمەش هۆكاریكی تری داگیركردنی بووە ،هەروەها ئەم شارە ئاگری نەكوژاوەی گازی و نەوتی بووە لەجێیەكی قوڵ بەناوی (باباگوڕگوڕ)،لە دوو مایلی باشووری ڕۆژئاوای نزیك بیرە تەنكەكاندا بە دەست هەڵكەنراون و بیرەوەری دەست پێ‌ كردنی پیشەسازی نەوت دەست نیشان دەكەن.
شاری كەركوك بەهۆی ئەوەی كەوتووەتە ناوچەیەكی ناوەندی بازرگانی گرنگ كە بەستراوەتەوە بەناوچەكانی سەرووی ڕۆژهەڵات-ناوەندی خوارووی عێراقەوە، كۆمەڵێك هێڵی بازرگانی قیرتاوكراو بەستویەتیەوە بەقەزاوناحیەكانی پارێزگاكەوە هەموو ئەمانەش وایكردووە ئەو هێزو ئیمپڕاتۆریتانەی كەلەكاتی خۆیدا ناوچەكەیان داگیركردووە ببێتە جێگەی بایەخێكی تایبەتی بۆیان،چونكە ڕێگای هاتوچۆكردن و بازرگانی كردن لە دەشتاییەكاندا دەبێتەهۆی دەست بەسەرا گرتنی پەیوەندی جیهانی دەرەوە.
نوسەران لەسەرچاوەكاندا كاتێ‌ باسی شاری كەركوكیان كردووە ئاماژەیان بۆپێشكەوتنی هونەلری نووسین و نەخشەكێشان كردووە ،هەروەهاباسیان لە دەسەڵاتی سیاسی كردووە لە ناوچەكەدا كەبەلامەركەزییەت ناسراو بووە، واتە دەسەڵاتێكی بچوك بچوك بووە لە شارو شارۆچكەكاندابە سەربەخۆیی حوكمیان كردووە، بێگومان ئەمەش دەریدەخات ئەم شارە بەجۆرێك لە جۆرەكان ژیانی سیاسی و كارگێڕی تیادا بەرقەرار بووە.
ڕۆژهەڵاتناسی ئەڵمانی(كارستن نیپور)كاتێ‌ وەسفی دارای شاری كەركوك دەكات دەڵێ‌:(لە كەركوكدا ژمارەیەكی زۆر ئاش هەن ،چونكە بڕێكی زۆر ئارد لە كەركوكەوە بۆ بەغداد هەناردە دەكرێت و ئەم شارە خاوەن خێروبێرێكی زۆربووە بووەتە جێگای گرنگی پێدانی نووسەرو مێژوونووسەكان).
هەموو ئەمانەش وایانكردووە كەركوك لە زۆرلایەنی بەڕێوەبەری و كارگێڕی و بیناكاری و ئابووری كەوتووەتە ژێركارتێكردنی نەتەوەكان و لە هەر سەردەمێكدا بەشێوەیەك لە شێوەكان حكومڕانی كراوەو هەرنەتەوەیەك بایەخی بەلایەنێكی ئەم شارە داوە، ئەگەر سەیری سەردەمی ئەخمینیەكان بكەین دەبینین سەردەمێك بوو بۆ گەشەكردنی بازرگانی دەوڵەتی و گۆڕان لەبنەماكانی ئابووری و بەڕێوەبردن لە ناوچەكەدا.