هەرچەند بكەین و خوازیاربین و ئومێدەواربین و خەونمان هەبێت، كاتەكان لەگەڵ ئێمەدا یان بەبێ ئێمە تێپەڕدەبن. ئەو تاقیكردنەوەیەی كە لێی ترساوین یان ئەو چاوپێكەوتنە گرنگەی كە ئەنجاممانداوە یان ئەو منداڵە تازەیەی چاوەڕێین لەدایك ببێت هەموویان وەك یەك یەكسانن و هەر دەبێت كاتێك هەبێت بۆ سەرەتاكانیان و كۆتاییەكانیان.

 

   مرۆڤ هەر لە سەرەتای دۆزینەوەی یەكەمین كاتژمێری هەتاوییەوە بەدەوام لە بیری ئەوەدا بووە كا پارێزگاری لە كات بكات و تۆماری بكات. ئێمە لەم ڕۆژەدا چەندین كاتژمێری دیجیتاڵی بێدەنگ و جۆری تری نوێ كە دەنگی (تیك - توك)ی هەیە لەبەردەستماندایە. لەكاتێكدا پێشینی ئەم كاتژمێرانە كاتژمێری ئاوی یان كاتژمێری دڵۆپەیی بوو كە كۆنترین و ساكارترینیان بوو و لە كاسەیەكی خڕ پێكهاتبوو و پلە پلە و نیشانە كرابوو بۆ چەند بەشێك كە بڕی ئاوی دابەزیوی پێ دەپێورا و لەناو ئەو دەفرە بچوكەدا كە لە ژێریدا بووبۆ ئەندازەگیری كات بەكاردەهێنرا، ئەم كاتژمێرە لە ساڵی 1500 زاینی لە میسڕدا بەكار دەهێنرا.
   وە لە هندستانیش ئامێرێكی تری كۆنی پێوانەكردنی كات هەبوو كە ناوی (گاتیكا یانترا) بوو و كورتكراوەكەی (گاتی) بوو، ئەم ئامێرە لە كاسەیەكی نیوە گۆیی پێكهاتبوو كە لە مس یان نارگیل دروستكرابوو و لە بنكەكەیدا كونێك هەبوو. ئەم كاسە شێوە گۆییە لەناو قابلەمەیەكی گەورەی پڕ لە ئاودا دادەنرا و سەرئاو دەكەوت. وردە وردە بە چوونە ناوەوەی ئاو لە كونەكەوە بۆ ناو كاسەكە، كاسەكە پڕدەبوو و ژێرئاو دەكەوت. كاتێك لە كۆتاییدا كاسەكە دەگەشتە بنی قابلەمەكە، دەنگێكی بەرزی لێوە بەرز دەبوویەوە و چاودێری كەری كاتەكەی ئاگادار دەكردەوە و ئەویش دەری دەهێنایەوە بۆ ئەوەی سەرلەنوێ كردارەكە دووبارە ببێتەوە. ئەم كاتژمێرە لە پرستگاكانی بوودایی و هیندۆسەكاندا گەلێك خۆشەویست بوو و دواتر بەشێوەیەكی گەشەسەندووتر لە مزگەوتی موسڵمانانی هندیدا سوودی لێوەرگیرا.
    چیرۆكەكەمان لەگەڵ كاتژمێرە ئاوییە ئاڵۆزەكاندا لە سەدەی سیانزەیەمەوە دەست پێدەكات لەگەڵ پیاوێكی بلیمەتدا بەناوی (ئیسماعیل كوڕی ئەڕڕەزاز ئەلجەزەری) خەڵكی دیاربەكرە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی توركیا. ئەو موسڵمانێكی لەخودا ترس و ئەندازیارێكی كارامە بوو، لە پێشینەكانییەوە بیرۆكەی وەرگرتبوو لەبارەی مێژووی ئامێرەكان و تەكنەلۆجیاوە و بەتایبەتی لە داهێنانە زانستییەكانی عەرەبەكان و هندەكان و یۆنانییە دێرینەكانەوە سوودی وەرگرتبوو. 

جەزەری هەروەك كوڕانی سەردەمی خۆی چاك لەو پەندە عەرەبییە تێگەیشتبوو كە دەڵێت: كات وەك شمشێرە ئەگەر نەیبڕیت، دەتبڕێت.

   تا نزیكەی ساڵی 1206 زاینی  جەزەری گەلێك دیزاین و كاتژمێری لە شێوە و قەبارەی جۆراوجۆر دروستكردبوو و نەخشەكێشابوو، وە لە هەمانكاتیشدا لە دەرباری پاشایانی (ئال ئارتوق)ی دیاربەكردا كاری دەكرد. سوڵتان ناصرەدین كوری ئارتوق(كوڕی سەڵاحەدینی گەورە) بە جەزەری وتبوو: ((تۆ گەلێك ئامێر و هۆكاری بێ هاوتات دروستكردووە و گەلێك كارت بە جوانی و ڕێكوپێكیەوە بەرەوپێش بردووە و لە هێزەوە كردووتە بە كردار. لەبەرئەوە ئەو شتە لەدەست مەدە كە بە دروستكردنیەوە ماندوو بوویت و بنەماكانیت توندوتۆڵ كردووە، پێم خۆشە كە تۆ پەرتووكێك بۆ من بنووسیت و ئەوەی كە داتهێناوە بەشێوەیەكی جیا و دیاریكراو لەو پەرتووكەدا كۆیبكەیتەوە و بیرۆكە و وێنەكانی خۆتی بە كۆكراوەیی تێدا جێبكەیتەوە)).
   ئەنجامی ئەم داواكارییە سوڵتانییە پەیدابوونی پەرتووكێكی ناوازە بوو لە ئەندازیاری میكانیكیدا بە ناونیشانی (كتاب فی معرفە الحیل الهندسیە). وە هەروەها ئەم پەرتووكە بەناوبەنگە بە (الجامع بین العلم والعمل النافع فی صناعە الحیل)، ئەم پەرتووكە بایەخێكی زۆری هەبوو بۆ ئەو كەسانەی هۆگرییان هەبوو بە بوارە جیاوازەكانی ئەندازیارییەوە، چونكە  باس لە 50 ئامێر و ئامڕازی تەكنەلۆجی كرابوو كە كاتژمێری ئاوی یەكێكە لە نمونەكانی ئەو ئامێرانە و ئەم پەرتووكە بەسەر شەش بەشدا دابەش بووبوو.
   جەزەری پشتیوانییەكی پێكهێنا بۆ كەلەپووری نایاب و بەنرخی ئیسلامی بە دروستكردنی كاتژمێرەكان. خەڵكی دەیانزانی كە ناتوانن كات بوەستێنن، لەبەرئەوە باشتروایە كە بیناسن و پێی ئاشنا ببن و بە باشی مامەڵەی لەگەڵدا بكەن و بەكاری بهێنن. هەروەك كە موسڵمانان پێویستیان هەبوو بە زانینی كاتی نوێژەكان. وە پێویست بوو لەسەر مزگەوتەكان كە كاتی نوێژ بزانن بۆئەوەی لەكات و ساتی خۆیدا بانگ بدەن. وە هەروەها بۆ بەئەنجام گەیاندنی دروشمە ئایینیە ساڵانە گرنگەكانی وەك مانگی ڕەمەزان و ئاهەنگگێڕانی جەژنەكان و جێبەجێكردنی فەریزەی حەج، كە ئەمانەش دەبوو پێشتر كاتەكانیان بزانرێت.
   ئەو داواكاری و هاندانە پاشاییەی سوڵتان (نەصیرەدین مەحمود) بوویە هۆی ئەوەی كە جەزەری (كاتژمێری فیل) دابهێنێت لەگەڵ ئەو هەموو داهێنانە بەنرخ و ناوازانەی تریدا. بەڕاستی ئەم كاتژمێرە گەورەیە هەر بەو جۆرەی كە كاتی دیاری دەكرد و نیشان دەدا بۆخۆیشی نیشانەی شكۆمەندی و گەورەیی و سامانێكی بەنرخ بوو، لەگەڵ ئەوەشدا كۆكراوەیەك بوو لە نێوان ئەو ڕۆبۆت و شێوە جوڵاوانەدا كە نیشاندەری كاتن.
[•] (العصر: 1 - 3).


كاتژمێری فیل
   لە كۆتاییەكانی سەدەی دوانزەیەمی زاینییدا جەزەری ئەم كاتژمێرە ئاڵۆزەی دروستكرد كە چەندین نیشانە و شێوەی تێدا بەكارهێنا بوو كە تێیدا ئاماژەی دەكرد بە شانازی كردن بە جۆرە جیاوازەكانی مرۆڤ و سروشتە جیهانییەكەی ئیسلامەوە، لەو سەردەمەدا جیهانی ئیسلامی لە ئیسپانیاوە درێژ دەبوویەوە تا ئاسیای ناوەڕاست. لەبەرئەوە جەزەری بۆئەوەی پشكی ئەم گەل و نەتەوانە و ڕۆشنبیرییەكەیان ڕەنگبداتەوە، بنەما یۆنانییەكانی (ئارشمیدس)ی لەبارەی ئاوەوە تێدا بەكارهێنا لەگەڵ ئامێری كاتگری ئاوی هندی(گاتی)، فیل ئاماژە بوو بۆ هندستان و باڵندەی عەنقا(فینیكس) ئاماژەبوو بۆ میسڕی كۆن، پیاوانێكی ئالی(ڕۆبۆتی عەمامە بەسەر) كە ئاماژەبوون بۆ شارستانیەتی عەرەبی ئیسلامی، هەروەها فەرشێكی ئێرانی و چەند ئەژدیهایەكی چینی. وا پێدەچێت ئەو پیاوە جامانە بەسەرەی لە لوتكەی قەڵای كاتژمێرەكەدایە ئاماژەبێت بۆ (سوڵتان سەڵاحەدینی ئەییوبی). هەروەك كە نیشانەكانی تریش ئاماژەن بۆ جۆراوجۆری گەلان و بازرگانی، وە هەر گیانلەبەرێك چیرۆك و ئەفسانەیەكی تایبەت بەخۆی لەپشتییەوەیە: فیل نیشانەیە بۆ خانەدانی و پاشایەتی، وە باڵندەی عەنقا(فیۆنیكس) ئاماژەیە بۆ ژیانی نوێ و زیندووبوونەوە، وە ئەژدیهایش ئاماژەیە بۆ هێز و شكست نەهێنان.

  

   لەوانەیە جەزەری ویستبێتی ستایشی ڕۆڵی شارستانیەتە جۆراوجۆرەكان بكات لە گەشەسەندنی ئامێرەكاندا، بەڵام ئەگەرچی كاتژمێرەكەی ئەو سەرسوڕهێنەر و تاڕادەیەك ترسناك دیەهاتە بەرچاو، بەڵام درەخشانەوەی ئەو كاتژمێرە لە وەرگرتنی بیرۆكەی هەماهەنگی دەفری كونداری (ئارشمیدسی و گاتی هندی) بەجۆرێك كە دەسووڕایەوە و دەلەرایەوە لەجیاتی ئەوەی كە بە شاوڵی نوقم ببێت. ئەم لەرینەوەیەش بەشێكی سەرەكی بوو لە كاری كاتژمێرەكە.
   دەفرە كوندارەكە لەناو كۆگایەكی پڕ لە ئاودا بوو كە ئەویش لەناو سكی فیلەكەدا بوو، وە لەكاتی پڕبوونیدا وردە وردە بە هێواشی و لاری نوقم دەبوو، لەهەمان كاتدا ئەو سێ گوریسەی ڕادەكێشە كە پێوەی بەسترابوونەوە، وە گوریسەكانیش سێ ئامێریان بەردەدا كە دەستیان گرتبوو بەسەر سی گۆدا كە سەربەخۆ بەردەبوون و بەمەش ئەژدیهاكان دەجووڵانەوە و پاشانیش ڕۆبۆتە نوووسەرە سووڕاوەكەش دەكەوتە جووڵە و دواتریش نوێڵەكان سەرلەنوێ دەفرەكەیان بەرزدەكردەوە و بەم شێوەیە دووبارە دەبوویەوە.
   بلیمەتی و هونەرمەندی جەزەری ڕەنگیدابوویەوە لە وردی و ئەندازەكردنی پێوانەی كونی دەفرە لەرلەركەرەكەدا، نیو كاتژمێری پێ دەچوو تا دەفرەكە پڕببێت لەئاو و نوقمی ئاوەكە ببێت و سەرلەنوێ بێتە سەرەوە.
   كاتێك دەفرەكە نوقمی ئاوەكە دەبوو، فلوتەكە دەنگێكی وەك دەنگی باڵندەی دەردەكرد و باڵندەی عەنقاكە دەسووڕایەوە، گۆیە بەربووەكە دەبووە هۆی ئەوەی كە میلەكەی پشتی سوڵتان سەڵاحەدین بسووڕێتەوە و ئەمەش دەبووە هۆی ئەوەی كە سوڵتان لە لایەكەوە بۆ لایەكی تر بجوڵێتەوە، بۆ ئەوەی ئەوە دیاریبكات كە هەڵۆكە كام گۆیەیان بەربداتەوە. پاشان گۆیەكە دەكەوتە ناو دەمی ئەژدیهاكەوە و ئەژدیهاكە (بەهۆی قورسی گۆیەكەوە) دەچەمایەوە بۆ خوارەوە تا تۆپەكە بخاتە ناو گوڵدانێكەوە كە لە پشتەوەی پیاوە فیلەوانەكەدایە و بەمەش پیاوە نووسەرەكە دەجووڵایەوە كە بە گۆچانەكەی ئاماژەی بۆ كات دەكرد، وە پیاوە فیلەوانەكەش هەردوو دەستی دەجووڵاند و لەكاتێكدا گۆیەكە دەكەوتە ناو گوڵدانەكەوە دەنگی بەركەوتنی لەگەڵ ناوەوەی گوڵدانەكەدا بەرز دەبوویەوە. كونە ئەڵقەییەكانی سەر پلێتەكەی پشتی سەڵاحەدین كاتمان پێدەڵێن، هەركاتێك كە نیو كاتژمێر تێپەڕ ببێت بەسەر هەر یەكێكیاندا ئەوا تا نیوەی پڕدەبێت. وە ئەم زنجیرە كردارە ئاڵۆزە بەردەوام دەبێت بە درێژایی ڕۆژ.
   ئەم كاتژمێرە دەبوو دووجار لە ڕۆژێكدا ڕێكبخرێتەوە، لەكاتی هەڵهاتنی خۆر و لەكاتی ئاوابوونیدا، وە ئەمەش بۆ ئەوەبوو كە سی گۆیە كانزاییەكە بخرێنەوە شوێنە سەرەكییەكانی خۆیان و ئاستی ئاوەكە بپارێزن، چونكە ڕۆژانە ڕێژەی لێشاوی ئاو دەگۆڕا و ماوەی یەك كاتژمێر لە ڕووی درێژیی كاتەوە ڕۆژ بە ڕۆژ دەگۆڕا، چونكە هەوا جیاوازبوو لە شوێنی تاریك و شوێنی ڕووناكدا.
سەرلەنوێ دروستكردنەوەی كاتژمێری فیلی كە سێ هێندە گەورەترە لە قەبارە سەرەكییەكەی لە بازاڕی (ئیبن بەتوتە) لە دوبەی كە دامەزراوەی زانستەكان و تەكنەلۆجیا و شارستانیەت لە بەریتانیا دیزاینی كردووە، تایبەتمەندییەكانی:
• بەرزییەكەی 7.5 مەتر.
• پانییەكەی 1.7 مەتر.
• درێژییەكەی 4.5 مەتر.
• كێشەكەی 7.5 تەن.
داهێنەری ئەم كاتژمێرە بۆ بەرزڕاگرتنی جۆرە جیاوازەكانی مرۆڤایەتی و كۆكردنەوەی شارستانیەتەكانی جیهان، یاسا یۆنانییەكانی ئارشمیدس و دەفری كونداری ئاوی هیندی(گاتی) و فیلی هندی و باڵندەی عەنقا(فیۆنیكس)ی میسڕی و پیاوی ڕۆبۆتی عەمامە بەسەری عەرەبی و فەرشی فارسی و ئەژدیهای چینی تێدا بەكارهێناوە.