سیزاری بورجیا یە كێك بوە لە میرە كانی چەرخی ڕێنساسو لەساڵە كانی 1475- 1507ژیاوە خانەوادەی ئەم میرە لە سەدەی  پازدەدا دەسە لات دە گرنە دەست ،بورجیا یە كێك یە لە پاپا داوین پیسە كان سەردەمی فەرمان ڕەوای بە خرپترین سەردەم سە دەكانی پیشوی ئیتالیا دادەنریت ،چون بورجیا هەموڕێگەیە كی دەگرتە بەر بۆگەشتن  بە ئامانجێ كەربیویستایە ئەو ڕیگانە كوشتن بێت بڕین بێت لە ناوبردن بێت   ...هد. بورجیا لە ڕێگی ماساو كردن بۆ ئەمو ئەو دەبێتە كار دێناڵ ،بورجیا دەبێتە ئالێتە دەستی  مامە داوێن پیسەكەی كەئەوكات پاپابو وە هەمو كات بۆ پیلانە گڵاوە كانی بە كاری دە هاورد بە تایبەتی لە كاری تاوانكاری دا،دوای نا ساندنێ كی كورت بۆ بۆ بورجایا  ئیستا دێنە سەر ئەوەی میكیا  ڤیلی چۆن بورجیای هەڵسە نگاندوە ،میكیا ڤیلی زۆربە شانو باڵی ئەم خوێن ڕێژەداهە ڵی داوە هە مێشە وەك نمونەیەكی زیندوناوی بورجیای هێنا وە  و كر دویە تی بە سمبۆلی شاكارە كانی ،هەموكات وەك نمونە یە كی بەرزی و سمبوڵی ئە زمو نەكانی بوە ،بۆر جیا هەمیشە كاری خراپەی دەكرد بۆ مانەوەی خۆی میكیا ڤیلیش ئەمەی دەویست وچون میكیا ڤیلی دەیگوت دڵخۆشی میلەت بە قە دەر مانەوەی میر گرنگ نیە كاری چاكەش ئەبیتە هۆی دڵخۆشی میلەت دڵخۆشی میلە تیش ئە بیتە هۆی لاوازی دەسە لاتی میر، پەیوندیە كی تنو تۆڵ هەبوە لە مابە ینی میكیا ڤیلیو بورجیا دا چون میكیا ڤیلی سێجار سەردانی ئەم تاوان بارەی كردوە ، میكیا ڤیلی نەكەوتۆتە ژژیر كاری گەری هیچ كە سیكەوە ئەوەنەی كەوتۆتە ژێر كاریگەری بورجیاوە  ئەمەش لە نو سینە كانیدا بە رونی دەر دەكەوێت وێت، ئەگەر بەوردی كتیبی میر بخوینیتۆ بۆت دەر دەكەوێت هەمو ئەو سیفە تانو خە سڵە تانی كە میكیا ڤیلی ئاما ژەی پی دەكات لە كەسایەتی بورجیا دا هەیە لە ڕفتارە تو ندو تیژیە كانی وە ك كۆشتنو ستەم و فێڵ و تە ڵەكەو زڵمو تۆ قاندنو دەربە دەركردنو كۆ ی ئەو ڕیگایانە كە حاكمیكی ستەم كار دە یگریتە بەر بۆ مانەوە لە سەر دە سلات یا گەشتن بە دەسلاتو.میكیا ڤیلی سودی لە كەسایەتی ئەم بیررە وەر گرتوە ئیلهام بە خشی بۆ چونە كانی بوە چون ئەوە بۆر جیابو كەمیكیا ڤیلی دەیویست ، بەو مانایە هەمو ئەو مەر جانی كەمیكیا ڤیلی بانگەشەی بۆ دەكرد دەگوت دەبیت لە كە سایتی میر دا هەبوێت لە كەسایەتی بور جیاداهەبو ، پرسیارێ لێرە دا دروست دەبێت ئەگەر میكیا ڤیلی لە خەمی خاكو ولاتابوە ،هەولی داوە خزمەت بە گەلو نیشتمانەكی بكات  .چۆن ماف بە خۆی دەدات دیكتاتۆریكی وە ك بورجیا بكاتە نمونەیەكی ئیجابی نیو بەرهەماكانی ؟كەواوبو بە هەڵە دا ناچین بڵین میكیا ڤیلیو بورجیا هەریەكن لە بۆ چونە كانیانا  وە ئەوە بورجیا بو ئیلهام بە خشی میكیا ڤیلی بو واتە بە  پراك تیكی ئەوەی میكیا ڤیلی بانگەشەی بۆ دە كرد ئە نجامیی دا .
پێنجە م : ئاین لە دیدی میكیا ڤیلیەوە .
سەرە تا ئەمەوێ ئەوە ڕون بكەمەوە كە باس لە چەمكێ ئاین دەكەین  زیاترمە بە ستمان ئاینی (مەسیحیتە)چون ئەو ئاینە ڕە گو ڕیشەی لە تە واوی ئەوروپا دا كوتی بو دیار ترێن ئاینی ئەوسەردەمەی ئەورو پابو كاریگەری لە سەر تەواوی ژیانی ئەورو پیە كان دانابو،  ڕاكان جیاوازن دەربارە تیڕوانینی میكیا ڤیلی بۆ چەمكی ئاین هەندێ دەڵێن ئەو دژ بە ئاینی مەسیحیەت نەبوە  بەڵكو ئەوی ئەو دژایەتی كردوە پەیڕەو كارانی ئاینی مەسیحیەت وخودی كڵێسایە ، میكیا ڤیلی پێی وایە كڵێسە سەر چاوە شەڕو نە هامەتیە و هۆكاری گەندەڵیو داڕو خانی بڕواكانی ئاینە ، میكیا ڤیلی دەڵێت (خەڵكی چەند لە كڵێسای  ڕۆما نزیك دەبیتەوە ئەوەندە      لە ئاین پەرەستی دور دەكەوەێتەوە واتە بێئاین دەبێت)كەوابو بە م تیروانینە بێت میكیا ڤیلی ئامانجی لیدان نە بو لە ئانی مەسیحیەت بەڵكو قسەی ئەو لە سەر پەیرەو كارانی ئاینەكە بو  بەتابەتی كەسە دیارە كانی ناو ئاینەكە وك پاپاو قەشەكان.
ڕای دووەم تە واو پیچەوانەی ڕای یە كەمە كە  دە گوترێت  میكیا ڤیلی  زۆر گوێی نە داوەتە گەندە ڵیە كانی كاردیناڵو پیاوە ئاینەیەكان ، وە ڕەخنەی بە ڕاستەو خۆی لەوان نە گرتوە بەڵكو ئەوەی ئەوئامانجی بو  لێدان بوە لە خودی مەسیحیەت، میكیا ڤیلی دەڵێت مەسیحیەت والە خەلك دەكا كەتەنها گرنگی بە دواڕۆژبدات هیچ بیر لەئەمرۆ نەكاتەوە ، ئەودەڵێت ئاینی مەسیحیەت تاك فێری زە لیلی دەكات ، میكیا ڤیلی دەڵیت ئاینی مەسیحی واتاك پەروە ردە دەكات كە ئە گەركەسیك زلەیەكی لی دایت ئەوا  ئەولاكەشی بۆ ئاما دەكە و چاوە روانی پاداشت بی لەو دونیا ، ئەزمونە شكست خواردوە كەی (ساڤۆنا ڕۆڵا)وای كرد بەتەواوی میكیا ڤیلی لە ئاین دوركەوێتەوە چون میكیا ڤیلی دەڵێ ئەو بە ها لاوزە ئە خلا قیانەی كە لە ئاینی مەسیحیەتدا هەیە سودی بۆ دامە زراندنی دەولەت نابیت وچون بۆ بنیادنانی دەو ڵەت دەبیت پشت بە شمشێر ببە سترێت.
ئەم دوبۆ چونە تاچەند كامیان لە كامیان ڕاستەرە قسە هەڵدەگرێ ، ئێمە دەڵێن ئە گەر بۆ چۆنی یە كەم ڕاست بێ ئەوا ناهە قی میكیا ڤیلی ناگرم كە ئەو بۆ چونەی هەبو چون ئەوەی كەمێ شارە زای لە مێژوی ئەو رو پا هەبت تێدە گا ئەورپا ماوە یە كی زۆر لە ژیر كۆتو بەندی پیاوانی ئاینیدا ناڵندویەتی ، بەشێوە یەكی واكە ئاین و سیاسەت پێكەوە زەواجیان كردبو ، سەردەمانێكی زۆر لە ئەوروپا  چەند دەستە واژە یەك بەر دەوام دوبارە دەبونەوە  بیر كردنەوەی حەرام ، هونەری حەرام ، دادگای پشكنین  و لەسێدارە دانو كوشتنی زانایانو سەر كوت كردنی ڕەوتە چاك سازیەكان ...چد ، بەڵام ئیمە پێمان وانیە ئەوبچونە ڕاست بێت بە ڵكو بە پێچەوانەوە بۆ چونی دوم نزیكە لە ڕاستیەوە چون وەك پێشوتر باسمان كرد میكیاڤیلی زۆر بە شانوباڵی زاڵمو خوێن ریژێكی وەك بورجیا هەڵیەدوە كەئەم كەسە خۆی بۆ خۆی كار دینال بوە ،ئەگەر بۆ چونی یە كەم ڕاست بیت ئەوا ئەبو میكیا ڤیلی دژایەتی خۆی بۆ م كەسایەتیە دەرببڕایە  بە ڵام بە پێچەوانەوە بو، لە كۆتای ئەم بە شەدا دەتوانین ئەوە بڵێن كە میكیا ڤیلی  یە كیك بوە لەو كەسەنەی كەبە هەمو شێوەیەك كاری بۆ جیاكردنەوەی دین لە سیاسەت كردوە ،وە بە یەكەم بیرمەندی چەرخی ڕێن ساسیش دادەنرێت كە كاری بۆ ئە مە كردوە .
شەشەم : ڕێگە كانی گەشتن بە دەسە ڵات لای میكیا ڤیلی.
بە ڕای میكیا ڤیلی گەشتن  بە دەسە ڵات لە چوار ڕێگەیەوە دەبێت ڕیگاكانیش بەڕای میكیا ڤیلی بەم شێوەیەیە.
1 . گەشتن بە دەسە ڵات لە ڕێگە ی بەختەوە .
میكیا ڤیلی دەڵێت هەندی كەس هەن كە لە ڕێگەی بە ختەوە دەگەنە دەسەڵات ، واتە خودی كە سەكان لێهاتونین  كەسانێكی سادەن ، واتە ئەوان بە خت یاوەریان بوە بۆ گەشتن بە دەسەڵات ،بەبێ هیچ ماندو بونێك دەسە ڵاتو كورسی پاشایەتیان بە دەست هێناوە ، هەڵبەت ئەو كەسانەی كە بەم شێوە یە دەسەڵات دەگرنە دەست  دوای وەر گرتنی دەسەڵات توشی ماندوبن دەبن ، وەك ئەوەی لە شارەكانی وێنان ڕویدا.
2 . ئەو فەرمان ڕەوایەنەی كە بەهێزو زیرە كی وتواناكانی خۆی دەگاتە دەسەڵات.
واتە كەسەكان لەڕێگە زیرەكیو لێهاتوی خۆیانەوە دەگانە دەساڵات نەك لە ڕێگەی بە ختەوە ، میكیا ڤیلی دەڵێ نمونەی فەرمان ڕەوای لەم شێوە مان زۆرە ،وەك (موسا) پێغەم بەر و (كۆرش)  لە وڵاتی ئێرران و ..چد ،میكیا ڤیلی دەڵێت هیچ لە مانە لە ڕێگەی بە ختەوە نە گەشتونەتە دەسەڵات بەڵكو ئەمانە زیرە كی خۆیان بەكار هێناوە بۆ قۆستنەوەی هەلەكان گەر زیرەرە كیەكیان نەبوایە ڕەنگە ئەو هەلانەیان لە دەست دایە.
3 . بە دەسەڵات گەشتن لە ڕێگەی یارمەتی وەرگرتن لەهاو ڵاتیانەوە .
ئەم ڕیگەیە  ڕێگەی كوشتنو بڕین نیە ،بەڵكو لەڕێگی ئارە زوو ویستی خەڵكیەوە یە  كە میر دەگاتە دەسەڵات . ئەم ڕێگەیە بەهیچ  جۆرێ ناوە ستێتەوە سەر بەكار هێنانی هێز  یان هەڵكەوتنی چانس بۆ میر ، بەڵكودەكەوێتە سەرویستی گەلو چینە ئۆرستۆ كراتە كان ، زۆریێ لە ئۆرستۆكراتەكان كاتێ هەست  بەوە دەكەن ناتوان ڕو بە ڕوی گەل بوەستن ئەو كات هەڵدەسن بە هەڵ بژردنی كەسێك  تاوەك بێتە فەر مان ڕەوایان  تالەو ڕێیەوە بەئامانجە كانیان بگەن ، ئەو جۆرە میرانە ی كە ئۆرستۆ رتیە كان هەڵیان دەبژرن هە میشە تۆشی گرفت دەبن ، جیاواز لە وانەی  كە لە لایەن گەلە وە هەڵ دەبژێرێت  چون ئەوەی جۆری یەكەم ئۆرستۆ كراتە كان خۆیان بە هاو شانی دە زانن،  میر لە بەر ئەمە ناتوانێ بە ئارە زوی خۆی دەسە لات بەڕیوە بەرێت.
4 .گەشتن بە دەسە ڵات لە ڕیگەی تاوان كاریەوە.
ئەمش یە كێكە لەو ڕێگە یانە كە میكیا ڤیلی دەست نیشانی كردون تاوە كو میر لە ڕێ گەیەوە بگاتە دەسە ڵات،  ئەم ڕێگە كە میكیا ڤیلی ئا ماژەی پێدە كات بە شیوەیە لە شێوە كان ڕەنگدانەوەی نا خی خۆیەتی ، چون ئەگەر سەیری بۆچونە كانی میكیا ڤیلی بكەین بۆمان دەر دە كەوێت  كە كەسێك بوە ئیشی بۆ ئەوە كردوە كە با كەسەكان لەسەر حسابی بەرام بە رەكانیان بگەن بە ئامانج و گوێ بە هیچ تاوان كاریە ك نە دان .
حەوتەم : میكیا ڤیلیو كاری گەری بۆ سەر دیك تاتۆران .
ئە گەر سەیری مێژو بكەین دەبێن زۆر جار خاڵگەلێكی هاوبەش هەیە لە مابە ینی  سلوكی دیكتاتۆرانو  ڕژێمە ئیستبدادیكان لەگەڵ بیر بۆ چونە كانی میكیا ڤیلی . وەهەردەم ئەو دیكتاتۆرانە ڕاستەو خۆبێت یا نا ڕاستەو خۆ كەوتەنەتە ژێر كاریگەری بیرو بۆ چونە كانی میكیا ڤیلیەوە ، شاژنی فەرە نسا  كاترین  دی میدیچی ساڵی 1519-1589 زۆر هانی لە چاپ دانی كتێبی میری دەدا ، ئەم شاژنە  لە سەر دەمی یدا كوشتارگەی  (بارتلێمۆ)1572 ڕوی دا كە تیای دا زۆربەی زۆری پرۆتستانتە كانی فرەنسا لەناو بران.بۆیە پرۆتستانتە كان هەمیشە میكیا ڤیلی  یان بە لێپرسراوی یەكەم دە زانن لە بەرام بە ر ئەو كارە قیزەونەی شاژن دا ، یەكێ لەو دیكتاتۆرانی مێژو كەهەردەم كار قیزە ونە كانی لە میژودا دەمێنێت مۆسۆ لۆنی بوە 1883-1945)، كە دامەزرێنەر  بزوتنەوەی فاشیستی ئیتالی بو ،ئەم كەسایە تیە تێزی  دكتۆراكەی لە سەر میكیا ڤیلی بو ، مۆسلۆنی دوای چوارسەدی دەیگوت بیرو هزری میكیاڤیلی  هێشتا زیندون  ، یە كیك لە سەر سو ڕهینترین شت كە لە ناوكەلە پورەكانی مۆسۆلۆنیدا  دۆزراوە تەوە ئەو دیاریە بە نرخە بو كە لە لایەن كراس  ڕە شانی فاشیستە كانەوە  وە بۆی هاتبو كە شمشێرێك بو دەس نوسی  میكیا ڤیلی لەسەربو كەنوسرابو (پارستنی دەوڵەت تەنها بە قسە نابیت) ناپلێونی فەرنسیش بە تەواوی كەو تبوە ژێر كاری گەری بیرو بۆچونە كانی میكیا ڤیلیەوە ، ناپلیوێن كتێبی ( میر و  دەمە تە قیە كان )ی بەو ردی خوێندۆتەوە ، وە لە ڕزی باشترین ئەو كتێبانە داینا بو ن كە بەردە وام بون لە خوێندنەوەی  ، لە كتێب خانە گەڕۆكە كەیدا لە گەڵ خۆی دەی بردن بۆ هەر جێیە بچوایە ،  ئە دڵۆڤ هیتلەریش (1889-1945)سەر كردەی ئەڵمانیای نازی لە كتێبە كی دا (خەباتی من )ڕایگەیاند هەمو شەوێك بەر لە نوستن كتێبی میری دەخوێندەوە  ،كەوابو دەتاوانین بڵێن میكیاڤیلیش  بەشێوەیە لە شێوە كان بەر پرسە لەو هەمو كو كشتاری كە هیتلەر نازیەكان ئەنجامیان دا لە سەر هەمو یانەوە كوشتنی (5) ملوێن جولە كە، جیا لە مانیش هەریك  چەرچڵ و لینین و  ستالین و پسمارك و سەدام و زورێ لە دەسەڵات دارە دیكتا تۆرە كانی عەربیش  كەوتو بونە ژێر كاریگەری میكیا ڤیلیەوە ، بەشێوەیە لەشێوە كان  ڕیبا زی میكیا ڤیلیان كردوە بە مەزهەب بۆ خۆیان.
لە كۆتا یدا دەتوانین بڵێن ئەوی میكیا گیلی ئیدیعای بۆ دە كرد باڵادەستی هێزبو بەسر مەعریفەدا بەڵام ئێمە  ئەم  بۆ چونە  ناتوانین بە ڕاست بزانین كاتێك دەبینین لەململانێی نێوان هێزو معر   یفەدا هەر مەعریفەسەر كەوتو بوە ،جابا ماوە یە كی كەمیش  بە پێچەوانەوە بوبێت ، بەهێزترین نمونەیش سەركەوتنی هێزی مەغول بە بۆماوە یە بە سەر موسڵمانە كانا ، بەڵام دواتر  زۆرێ لە مەغۆلە  كان موسڵمان بون ، مەعریفە بە سەر هیزدا سەر كەوتەوە ،كەوابو ئەوە   میكیا ڤیلی بو داڕێژەری  قیزەون ترین فیكرە بو كەبە درێژایەتی مێژو كاری گەری ژەهری ئەو فیكرە  هەر دەمێنێت .
 
 
 
بۆ نو سینی ئەم بابەتە سود لەم سەر چاوانەوەر گیراوە :
1 . ئیمام عەبدولفە تاح  ئیمام/  /ئەخلاق و سیاسەت/ و. شەریف عوسمان  / دهۆك /2012.
2 . ئەحمد ناسیف  /  میكیا ڤیلی و  سیبەری شەیتان لە سەر زەوی/ و.خالید هەركی / هەولێر/2014.
.
3. د. محسین محمد حوسێن / میكیا ڤیلی لە تای تەرا زودا/ و. سەباح ئیسما عیل / هەولێر /2013.
4 . میكیا ڤیلی ڕابەری فەلسە فەی سیاسی /  ابراهیم شمس الدین / /و. فەهمی شەریف/سلێمانی/ 2013.
5 . فرێدریكی دووەم/ ئەنتی میكیا ڤیلی /و. موحسین ئە دیب.
6 . ئیحسان محمد ئەلحەسەن /ئینیسا یكلۆپیدیای كۆمەڵ ناسی / و. دانای مەلا حەسەن /2012.