سـهرهتا بهناوی خوای گهورهو میهرهبان وهک بـڕیارم دابو بابهتو لێکۆڵینهوهیهکتان بۆ ئاماده بکهم تا بۆ خوێنهری کورد ئاشـکرا ببێت که که عـهلمانیهت تاچهند هۆکار بوه له ئهم دهردهسهریهو کێشهو مهینهتیانهی که هاتون بهسری کورد توشی گهڵێک ئازارو دهردهسهریو ئهنفال کردنو ڕاگواستنو پارچه پارچه کردنی خاک هاتوه.
سـهرهتا پێویسته باسێکی عهلمانیهت بکهین بزانینن عـهلمانیهت چیهو لهکوێ سهری ههڵداوه.
بیرۆکهی عـهلمانیهت بۆیهکهم جار له ئهروپا سهری هـهڵدا دهگـهڕێتهوه بۆ یهکهم شۆرهشی فرهنسی (1789) ئهمهش لهئهنجامی ئهم ههمو زوڵمو ستهمهی که پیاوانی کهنیسهو قهشهو پاپاکان ئهیانکرد له خهڵکو بهناوی دین که 17 جۆر باجیان لهم خهڵکه بهبیانوی جۆراوجۆر وهرئهگرت خۆیان کردبو به نوێنهری خوا لهسهر خهڵکو بهههشتو بهرزهخیان به پاره ئهفرۆشت بهم خهڵکه قهشه (ولیام پامبل لهکهنیسهی کاتنبهری بهریتانی دهیگوت (بههیچ شێوهیهک خودا ئاینمان بۆ دانارێژێت بـهڵکو زیاتر مرۆڤهکان بهژداری ئهکهن) تا وای لێهات خهڵک تهواو بێزارو پڕبو لهم ههمو ناههقیو ستهمهی که دهسهڵاتی کهنیسه کهبهدهسهڵاتی چینی (ثیکوراسی) ئهژمار ئهکرا بۆیه عهلمانیهت زۆر بهئاسانی جێگای خۆیکردوه لهناو خهڵکاو لهلایهنی (فکریو نهتهوهی دهوڵهتیو جێگای ئیمپراتۆری گرتوه لهجیاتی ژیانی دهستوری لامهرکهزی)
پێناسهکهی: عهلمانیهت یان (secularezm) بهکوردیهکهی واته (لادینی دونیای) وه بۆ چهواشهکاری خهڵکو شوێن کهوتوانیان وایان لهخهڵک گهیاندوه که عهلمانیهت له وشهی (عیلم) واته زانست سهرچاوهی گرتبێت بهڵام ئهمه تهنیا بۆچهواشه کاریهو ئهگهرنا لهناوهرۆکهکهی وانیه له (دائیر المعارفه البریطانیة) هاتوه ئهڵێت عهلمانیهت بزوتنوهیهکی کۆمهڵایتیه مهبهستی له لادانی خهڵکیه له گرنگیدان
بهرۆژی دوای وه گرینگیدان به دونیا بهتهنها
وه ههروهها له (دائیره المعارفة الأمریکیة) هاتوه که عهلمانیهت ڕژێمێکی بێ لاینه لهههمو ئاینه ئاسمانیهکان لهههمو بیروباوڕێک کههێزێک دهرچو بیت لهم سـروشتهی دونیا) وه
ئهمهو چهندین پێناسهیتر که پێوست ناکات باسیان بکهین
کـهی عهلمانیهتو بیرۆکهی عهلمانیهت ههنگاوی نا بۆنێو مسوڵمانانو وڵاته
ئیسلامیهکان
سهرهتای سهرههڵدانی عهلمانیهت له وڵاته ئیسلامیهکان ئهگهرێتهوه بۆ دوای لاوازبونی خهلافهتی عوسمانی که عهلمانیهت ئهم ههڵهی قۆستهوه توانی ڕهگو ڕیشهی خۆی داکوتا لهنێو مسوڵمانان لهناو جهرگهی جهلافهتیش ئهگهرێتهوه بۆ دروستبونی (ئیتحاد تهرهقی) لهتورکیا کودهتاکهی ساڵی 1908 بهسهر خهلافهت که توانی دهسهڵاتی عهلمانیهت بههێز بکاتو جێگای خۆی بهئاسانی بگرێت لهئهنجامی دابرانی زانایانی ئیسلامویو ژیانی خهڵکی نوێ بهم شێوهیه ههمو دامو دهزگاکاین حوکمهتی گرتوه خهڵکانێکیش دوایان کهوتن هاندهری بڵاوبونهوهی بون بۆ گهشهکردنو بههێزبونی
بڵاوبونهوهی بیری عهلمانیهت له کوردستان ههر لهدوای ڕوخانی خهلافهتو له 3/3 1924 کوردستانیش وهک باقی وڵاتانی تری ئیسلامی عهرهبی تورکی بێبهش نهبو لهم بیرهی عهلمانیهته که زیاتر لهگشت وڵاتانی تری ئیسلامی زیانی بۆکردو ههبو وه ئهم کهسانهشی که ههڵسان بهبلاوکردنهوهی عهلمانیهت له کورستان زیاتر ئهم کهسانهبون که باسیان ئهکهین( ئیسحاق سکوتلی شهیف پاشا د.عبدالله جووت ڕفیق حلمی)
کـورد پێش دهسهڵاتی ئیسلام..
کـورد پێش ئهوهی فهتع بکرێتو به ئیسلام ئاشنا ببن زۆترین زوڵمو ستهمی لێکراوه لهلایهن دو ئیمپراتۆری رۆمانیو فارسی نهخاوهنی دهسهڵاتێک بوه نهخاوهنی دهوڵهتو پێگهو هێزێک بوه بهڵکو هیچ حیسابی بۆنهکراوه گهنجهکانیان ئهبر بۆجهنگو بهکوشتنیان ئهدان ژنهکانیان ئهبردن بۆ کیسراو پاشاکانی فارس بهکوردی زۆترین زوڵمی لێکراوه ههر گهنجێکی کورد ویستبای ژن بێنیت ئهبێت شهوی یهکهم بوک لای کیسرا باو دوای بۆ زاوا مێژو نوسان ئهڵێن کهکیسرا داریوش (3000) ههزار ژنی ههبوه دوای زیـاتریشی کردوه
ویل دیورانت دەنوسێ : بەراستى سوپاى ئیسلام باشتر بوونە لە سوپاى فارس و رۆم سوپای ئیسلام هەرگیز لە جەنگدا دڕندە نەبووە ئەمەش خاڵێکى تر بوو کە کورد لە زۆر شوێن بەبێ شەڕ مسوڵمان ببن ئهمانهو چهندین نمونهیتر که ئهسهلمێنیت کورد پێش مسوڵمانبون زۆترین زوڵمی لێکراوه لهبهر درێژی باسهکه نامهوێت باسی بکهم،
کـورد لـهسهردهمی دهسـهڵاتی ئیسلام..
ههر بهگهیشتنی ئیسلام بۆ کوردستان بڵاوبونهوهی کورد بهبێ جهنگو بهرههڵستکاری مسوڵمان ئهبێت ئهوهش ئهوهمان پێ ئهڵێت که کورد زانیوهتی که ئیسلام ئاینی ئاشتیو لێبوردهو مهیرهبانه وه بهههڵیشی زانوه تا لهم زوڵمو ستهمهی رۆمو فارسهکان ڕزگاریان بکات کهچهندین سهده ستهمیان لهکورد کرردوه بڵاوبونهوهی ئیسلام لهنێو کوردا بوه وهچهرخانێک که کورد توانی سهربهخۆی بهدهست بێنێت بحهسێتهوه لهژێر سێبهری ئیسلامو ببێته خاوهن هێزو پێگهی خۆی
تۆماس بوا: دهڵێت بهدرێژای مێژوی خهلافهت کورد سهربهخۆ بوه جگه لهههندێک دۆخی تایبهت که دهسدرێژی کرابێته سهر لهلایهن داگیرکهرانی بیانی (تاریخ لأکراد)
شێخ ئیسلام (خواجه سعدین) ئهڵێت: کورد بهدرێژای مێژوی ئیسلام سهربهخۆ بوینه ئهگهر ئهم کێشانهی ناوهخۆیان نهبوایه ئهوه ههمو جیهان لێیان دهترسا (تاج تواریخ)
لهسهردهمی خهلافهتی ئیسلامی کورد بهتهنیا خاوهنی 64 میرنشین بوه لهکاتێکا ههمو عهرهب خاوهنی 63 میرنشین بوه ئهوهش پێمان ئهڵێت کورد لهسهردهمی خهلافهتی ئیسلامی ئازادو خاوهن مافی خۆیان بو زیاتر له نهتهوهکانیتر
ئیمپراتۆری عوسمانی خاوهنی 32 ویلایهت بوه 4 ویلایهت تهنیا هی کوردبوه لهنهخشهی کوردستانی گهوره 1896 عوسمانی بهئاشکرا دیاره.
لهسهردهمی عسمانیهکان نهخشهی کوردستانی گهوره کێشرا کهیهک پارچهبوه .
لهناو خهلافهتی عوسمانی کـورد خاوهن هێزو پێگهی زۆربوه زۆریش ڕیزیان لێگیراوه بۆنمونه سهرۆکی ئهنجومهنی عوسمانی کورد بوه
عبدالقادر شهمزینی دووهم کهسایهتی عوسمانی بوه که کوردبوه دووهم دهوڵهمهدنی عوسمانی کوردبوه وهزیری دهرهوه کوردبوه وهزیری جهنگ کوردبوه ڕابهری گشتی دهریای کورد بوه جێگرهکهی کورد بوه والی حیجاز کوردبوه والی کۆسۆڤۆ کورد بوه تهنانهت بنهماڵهی شێخ عبداللهی نهورهسی کاندیدیان بوه بۆ پۆستی خهلیفه ئهمانهو چهندینیتر بۆزانیاری زیاتر کتێبی (مهینهتی کورد لهدروستبونی عهلمانیهت بخوێنهوه) نوسینی مامۆستا عبدالخالق.
لهساڵی 1917 خهلیفهی عوسمانی (عبدالحمید) هادی پاشای بهنوێنهریخۆی نارده لای سهرکرده کوردهکان پێێ ڕاگهیاند مادام کورد بهرهو سهربهخۆی ئهچێت وهرن بائێمه سهربهخۆیتان بدهینی با مێژوی دوای لهسهرمان نهنوسێت که خهلافهتی ئیسلامی مافی کوردی نهداوه زوڵمی لێکردوه لهسهردهمی ئیسلام بو که دهوڵهتی ئهیوبی توانی ماوهی 80 ساڵ زیاتر حوکمی تهواوی شامو میصر دهورهبهری بکات بهسهر عهرهبو تورکو فارسیشهوه لهسهردهمی ئیسلام کورد داگیر نهکراوه کورد زوڵمی لێنهکراوه خاوهنی میرنشینی تایبهت بهخۆی بوه کهچهندین جار حوکمی بهغداو موصلو تهنانهت شامشیان کردوه میرنشینهکان خاوهنی دهسهڵاتی تایبهت بهخۆیان بو سکهی پاره سوپای خۆیان ئیدارهی سهربهخۆی خۆیان ههبوه له نوێژی ههنی ههر دوعا بۆئهوان کراوه لهم سهردهمهش ههر میرنشینێکو دهسهڵاتێک لهم خالانهی ههبا ئهوه بهسهربهخۆ ئهژمار ئهکرا خاوهنی چهندین زانای بهتواناو بههێز بوه ههر یهکهم جار لهسالی 1339 نهخشهی کوردستان کهوته سهرنهخشهی ابن مستهوفی جا ئهمانهو چهندینیتر که ئهیسهلمێنیت کورد خاوهنی ناسنامهو میرنشینو هێزو خاکی خۆی بوه بهیهک پارچهی لهسهردهمی دهسهڵاتی ئیسلامی کهسیش ناتوانێت نکۆڵی لێبکات مهگهر خۆی لهچاو ئهم ههمو ڕاستیه کوێربکاتو نهیهوهێت باسی بکات
کـوردستان لهسهردهمی عهلمانیهت.
وهک باسمان کرد لهدوای خهلافهتی عوسمانی بهیهک جاری لهساڵی 1924 لابردی خهلیفهو هاته سهر حوکمی ئهتاتورکو شهریعهت خانهنشین کرا دهستور هاته سهر حوکم کورد توشی مهینهتیو دهردهسهری هات ...سهرهتا بابزانین خهلافهتی عوسمانی چۆن روخا بهکورتی. غهلافهتی عوسمانی که 7 سهده حوکمی کرد لهساڵی 1516 دامهزرا کۆتایشێ 1924 بو لهههرگیسانی جهنگی جیهانی یهکهم که روسیا بهریتانیا فرهنسا ئیتالیا بهرهیهکبون ئهلمانیا خهلافهتی عوسمانی ههندێک وڵاتیتر که بهشکستی بهرهی دووهم کۆتای هات که ئهڵمانیاو
عوسمانی بون لهم ساتهوه خهلافهتی عوسمانی بهناوی پیاوه نهخۆشهکه ناوی دههات دوایش ههر یهکه له بهریتانیا روسیا فرهنسا کۆمهڵێک ناوچهی ژێر دهسهڵاتی عوسمانیان داگیرکرد کوردستانیش بهبهر روسیا کهوت دوایش ڕێکهوتنامهی سایکس بیکۆی 1916 که کوردی کرده 4 پارچه عهرهبی کرده 22 پارچه خهلافهتی عوسمانی بهم گهورهیه کرده ئهم تورکیایه ئێستا کۆمهڵێک دهوڵهتی نوێی دروست کرد وهک عێراق سوریا کوێت ئۆردن که پێشتر بونیان نهبو کوردستانیشێان لهم یهک پارچهوه کرده 4 پارچهو توشی ماڵکاولیان کرد که ئیستاش ههر بهم دهرده ئهروات پارچهیهکیان دا به حوکمهتی عێراق پارچهیهکیان دایه تورکای عهلمانی ئهم کاتی ئهتا تورک پارچهیهکیان دایه سوریا پارچهیهکیشیان دایه ئێران لهیادنی نهکهیت کهئهمه روسیاو بهریتانیاو فرهنسا کردیان.!! ئالهم ساتهوه کورد خێری لهخۆی نهدیوه ئهنفال ئهکرێین زوڵمان لێکرێت خاکمان داگیر ئهکرێت ئهمهش ههموی لهژیر سێبهری ئهم دهوڵهتانهی که عهلمانیهت عوکمی ئهکات دواتر پهیمانی سیڤهر بهسترا کهلالهیانه دهوڵهتی عوسمانی پێشنیارکرا ئیمزای لهسهرکرد که مادهکانی 62.63.64..مافی کوردی دابو کهمافی بون بهدهوڵهتو سهربهخۆی بهدهست ئههێنا وهک باقی دهوڵهتهکانیتر لهیادد نهچێت ئهمهش خهلافهتی عوسمانی پێشکهشی کرد ..بهڵام بهدخهوه (ئیتحاد تهرهقی) که حیزبهکهی ئهتا تهرک بوو بهههمو شێوهیهک دژی ئهم پهیمان نامهیه وهستانهوه تا کاری پێنهکرێت بهداخهوه کهههندێک له کورده عهلمانیهکانیش دژی ئهم پهیمانهبون ئهیانگوت دهوڵهتی ئهتاتورک دهوڵهتێکی مۆدرێن بۆ کورد دهستهبهر ئهکات تا لهکۆتایا بهریتانیاو روسیاو فرهنساش له پهیمانامهی سیڤهر پهشیمان بوهنهوه که مافی کوردی ئهدا کاریان به پهیمان نامهی لۆزان کرد که لهساڵی 1921 ئهتاتورک پێشناری کردبو که له 143 ماده پێکاهتبو 128 جار ناوی تورکیای تیا هاتبو یهک جاریش ناوی کوردی تیا نههاتبو ئهم کوردانهشی که ڕێگربو که پهیمان نامهی سیڤهر سهربگرێت بریتیبون (( ئیسحاق سکوتلی شهیف پاشا د.عبدالله جووت ڕفیق حلمی) چهندانیتر که دوای پهیمانی لۆزانیان ئهکرد ئهیانگوت خهلافهتمان ناوێت ئهتاتورکمان ئهوێت شهریعهتمان ناوێت دهستورمان ئهوێت دهولهتی کوردیمان ناوێت برایهتی کوردو تورکمان ئهوێت وه دامهزرێنهرانی ئیتحاد ترهقی که هیچکات ئامادهنهبو مافی کورد بدات له چوار دامهزرێنهکانی دویان کوردبون د.عبدالله جووت اسعاق سکوتلی
هـهرچهنده دوای کاردانهوهی سهرکردهو زاناو پێشهوایانی کوردی لێکهوتوه بهلام سودی نهبو وهکو شۆرهشی شێخ سعیدی پیران شۆرهشی شێخ محمودی نهمرد دژی بهریتانیا شۆرهشی شێخ عبدسلام بارزانی شێخ عبدالله نهری چهندانیتر بهلام سودی نهبو خهلافهت روخاو کوردیش بوه 4 پارچهو بێ دهوڵهتبو دوایش ئهوانهی ناومان هێنان زۆر پهشیمان بوهنهوه لهوهی که بهههڵهچون که اتاتورک مافی کوردی نهداو پهشیمان بوه کاتێک که (حسن حیدی) یهکێک له دۆستهکانی ئهتاتورک بهجلی کوردی لهنێو ئهنجومهنی تورکیا ئهبێت ڕاستهوخۆ دهسگیری ئهکهن تهنیا لهبهر ئهوهی جلی کوردی لهبهر کردوه دوایش کهیهڵێت ئهتاتورک ڕێگهی پێداوین ئهتاتورکیش لهبهڵێنهکانی پهشیمان بوه که بهکوردی دابو پێیان گوت نهکورد نهعهرهب ئهرمهن ناخوات تهنیا تورک ههیه ئهم کات بهنجهی پهشیمانی گهست که سودی نهبو
(برنجی زاده) که سهرکردهێکی عهلمانی کوردبو به قسهی ئهتاتورک له بهغدا ههلسا بهشههید کردنی عهبدسلام بارزانی دوای بۆی دهرکهوت که ههڵهی کردوه وهسیهتی کرد که مرد تهرمهکهی لهسهر ڕێگای دیاربهکرد بنیژن بۆ ئهوهی ههرکوردێک لهوێ رهتبو بهردێک بگرێته کێلهکهم نهفرهت بکات لێم چونکه من گهورهترین خیانهتم لهگهلهکم کرد ....هاورێیانی خۆشهویستم برایان ئهمه مشتێک لهخهرمانێکه لهوهی که عهلمانیهت چ زیانو زهرهرێکی لهکورد داوه چ مهینهتێکی توشی کورد کردوه چۆن کوردستانی کرده 4 پارچه سهدامی گۆر بهگۆر ئهتاتورکێکو چهندانیتر چهندانیتر چی نهماوه بهکورد نهیکهن شهری ناوهخۆ که 2 حیزبی عهلمانی چۆن کوردیان بهکورد کوشتوه دڵنیاشم حاڵمان لهمه باشتر نابێت تاکو ههمومان نهینهوه ژێر سێبهری ئهم ئیسلامه جوانهو چونکه دڵنیابن ههر ئیسلامهو شهریعهتو بهرنامهی خوایه مافی گشت نهتهوهو گهلێک ئهداو پارێزگاری لێکات
داواکارم لهخوای گهوره کوردستانمان بۆ پپارێزێت کوردستانمان بکاتهوه بۆیهک ههمو ئهونهش ڕیسوا بکات که دهستیان ههبوه له پارچه پارچه کردنی کورد زوڵمو ستهمی کورد خوای گهوره ههمو لاێکمان سهرکهوتو بکات داواکاریشـم ببێته جێگای ڕهزامهندی خوای گهوره پاشانیش ئێوهی خۆشهویست کهسیش بێبهش نیه لهکهمو کوڕی بمانبورن لهههر کهمو کورێکو لهبیرچونهوهیهکه وهسلام
سـهرچاوهکان.
1:رۆلی عهلمانیهت لهدروستبونی مهینهتی کورد.مامۆستا عبدالخالق
2:هـهڵبژاردن لهنێاوان عهلمانیو ئیسلامی. مامۆستا عبدالخالق
3:عهلمانیهتو بێدینی .د.عبدالطیف
4:مێژوی کورد بزاڤ پرێس.ماکوان کهریم
5:کورد لهسایکس بیکۆوه بهروو کوێ..سایتی سبهی
6:ئایا کورد بهزۆر کراوه به ئیسلام.کارزان عوسمان کهلاری...سایتی بزاڤ پرێس
وێنهکان له گوگڵ وهرگیراون لهگهڵ کۆمهڵێک سایتو پێگهیتر کهنهم ویست ناویان بێنم لهگهڵ سوپاسی بێپایانم بۆ ههموتان هیوام وایه سودی لێببێنن
نـهخشهی دهسهڵاتی ئهیوبی بهسهرکردایهتی سلاحدینی ئهیبوی که حوکمیان لێکردوه بهرێوهیان بردوه
نهخشهی کوردستانی گهوره لهسهردهمی خهلافهتی عوسمانی
