له‌م  نوسینەمدا هەوڵ دەدەم ‌   باس له‌ چه‌مكی عه‌لمانیه‌ت بكه‌م ودواتریش ئاماژه‌ به‌و پێنا سانه‌ بكەم كه‌ بۆفكری  عه‌لمانیت كراوه ‌و له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌ سانه ی ‌  كه‌  ڕۆڵیان بینوه‌ له‌   دایكبو نی فیكره‌ كه‌دا و باشانیش به‌كورتی قسه‌ له‌سه‌ر   هۆكاره‌ كانی  سەرهەلدانی فكرەكە  و میزووی سەرهەلدانی فكرەكە بكەم , وە هینان و  هاتنی فكری عەلمانیەت  بۆ جیهانی ئیسلامی وباشانیش بۆ  كوردستان و دروستبوون و سەر هەلدانی ململانیی نیوان  ئاین  خوازان كەبە "" ملا و شێخەكان و ئیسلامیەكان"" ناسراون  لەبەرامبەر   ناخوازانی دین و ئاین و دزە ئاینەكان   .
دوو خوێندنەوەمان هەیە بۆ مانای عەلمانیەت   
    یەكەم : عەلمانیەت "    له‌ و‌شه‌ی (سیكۆ لاریزمی) ئینگلیزی و سیكۆلاریكی فه‌ره‌ نسیه‌وه‌  وه‌رگیراوه‌  هه‌ندێ ده‌ڵین وشه‌ی عه‌لمانیه‌ت له‌ و‌شه‌ی عیلمه‌وه‌  یان (زانست) وه‌ رگیراوه‌ ئه‌م تێگه‌شتنه‌ له‌ ئه‌سڵ دا هه‌لەیە   جونكە   بەهەردوو زمانەكە بە زانست دەوتریت (ساینز) به‌ مه‌به‌ست ئه‌م مانا یه‌ یان بۆ داتاشیوه‌ تاوا  له‌ خه‌ڵك بگه‌یه‌نن كه‌ عه‌لمانیه‌ت به‌واتای زانست و زانیاری و شوێن كه‌وتنی عیلم دێت ، تا له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ خه‌ڵكی  له‌  مانا عه‌سڵیه‌كه‌ی دور خه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی به‌و ناوه‌وه‌ پێشیان كه‌وێت دواتر به‌ ئامانجی خۆیان بگه‌ن كه‌ ئه‌ویش به‌ به‌رنامه‌ كردنی فیكری عه‌لمانیه‌ته‌ بۆ ژیانی خۆیان .
دووهەم: عەلمانیەت " لە     (سیكۆ لاریزم )ی ئینگلیزوه‌        وه ر گیراوه‌  سیكۆلاریزمیش له‌ڕیشه‌ی وشه ی  (سكۆڵمه‌وه‌)وه‌ دێت  (سكۆڵمیش)واته‌ (ئێره‌ ،زه‌مان، هه‌نوكه‌،ئه‌م دنیایه‌) ئه‌مه‌ش وا ئه‌گه‌ یه ‌نێت كه‌ ئێمه‌ له‌م دونایادا  ده‌ژین كارمان به‌ دنیایه‌كی تره‌وه‌نیه‌  ئێمه‌ كار ده‌كه‌ین بۆ خۆش به‌خت كردنی مرۆڤ له‌م دونیا یه‌ی كه‌تیایدا ده‌ ژین هیچ كارمان به‌ (دونیا یه‌كی تر و  میتا فیزیك) ئه‌و دیو سروشت  وه‌ نیه‌ واته‌ ئێمه‌ كارمان به‌  جیهــانی  دوای مردنه‌وه‌ نیه‌.  .


                    پێناسەكانی عەلمانیـــــــــەت 

• عەلمانیەت :بریتی یە  لە با وه‌ڕ بون به‌ دونیاو باوه‌ڕنه‌ بون به‌ دوا ڕۆژ.
• عه‌لمانیه‌ت: برتی  یە  له‌  بێ دینیو دنیا په‌ره‌ستی و هه‌وڵ دان بۆ دامه‌زراندنی پێك هاته‌ی ژیانی مرۆڤه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای بێ دینی.
• عه‌لمانیه‌ت: بیردۆزه‌یه‌كه‌ ده‌ڵێت نابێ ڕه‌وشت و فێركردن له‌سه‌ر بنه‌مای دینی بێت  به‌ڵكو ده‌بێت له‌سه‌ر بنه‌ مای لادینی بێت.
• عه‌لمانیه‌ت: واته‌ حوكمه‌تی دژ به‌ دینو كڵێسا. جیاكردنه‌وه‌ی دین له‌ ده‌وڵه‌ت.    لەکتێبە هاوچەرخە ئیسلامیەکاندا   بەم شیوەیە بیناسەی بۆ كراوە     بەڵام (عەلمانیەت) تەنها لەوەدا کورت نابێتەوە تەنها جیاکردنەوەی دین  بیت  لەدەوڵەت  بەلكو   (جیاکردنەوەی دینە لە ژیان ) ئەمە زیاتر نزیکترە لە مانای عەلمانیەت
• عەلمانیەت: بریتی یە لە  پاشه‌كشێی‌ ئاین و ته‌سككردنه‌وه‌ی‌ سنووره‌كانی‌  ..
• عەلمانیەت :بریتی یە لە  جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌و ژینه‌ مادییه‌ی‌ كه‌ له‌ ئێستادایه‌، له‌بری‌  هه‌ر چاوتێبڕینێك بۆ داهاتویه‌كی‌ ڕوحیی‌ .
• عەلمانیەت: بریتی یە لە  دابڕینی‌ ڕێكخراوه‌ نائاینییه‌كان له‌ كاروباره‌ ئاینییه‌كان،   وا سه‌یریان بكر ێت كه‌ دیارده‌گه‌لێكن له‌ داهێنانی‌ مرۆكانن،  نه‌ك   ‌هێزێكی‌ خودایـیان لەبشتەوەیە .
• عەلمانیەت: بریتی یە لە  باوه‌ڕبوون   بەوەی  كه‌ ئه‌سڵی زینده‌وه‌ر ماده‌یه‌
• عەلمانیەت :بریتی یە لە  دروست كه‌رێك بونی نیه‌ .
• عەلمانیەت :بریتی یە لە  ماده‌ ئه‌ زه‌لیه‌و كه‌س درو ستی نه‌ كردوه‌.
• عەلمانیەت: بریتی یە لە  تاكه شتێ له‌م ژیانه‌دا پشتی پێببه‌سرێت عه‌قڵه‌.

  كۆی پێناسه‌كان له‌ یه‌ك پێناسه‌دا كۆدەكه‌ینه‌وه‌ و دەڵێن
((عەلمانیه‌ت جۆڵانه‌وه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ ئامانجی په‌راوێز خستن و دور خستنه‌وه‌ی دینه‌ له‌ هه‌موو  كایه‌  جیاجیاكانی ژیانی مرۆف))

مێژووی عەلمانیەت  " زۆر بە كورتــــــــــی و بەبێ خولاصە "
وشه‌ی عه‌لمانیه‌ت (سیكۆلارزم ) بۆ یەكەم جار لە پەیماننامەی ویستفالی 1648ی فەڕانسا، بەكار هات      بە مانایی راگوێزانی دەسەڵات و  سامان‌و دارایی كلێسا، بۆ دەوڵەت،  . بەو مانایە دەسەڵاتدارنی سیاسی نابێ‌ ئایینی بن)  

  ئەو هۆكارانەی  رێخۆشكەربوون بۆ سەر هەڵدانی عەلمانیەت  " زۆر بە كورتـــی و بەبێ خولاصە"
ئەم هۆكارانەی خوارەوە سەرەكترین هۆكارن بۆ سەرهەلدانی فكری عەلمانیەت :
 1 : لادان و ده‌سكاریكردن له‌ ئایندا ...   واتە : خراب بەكارهینان و دەستكاریكردنی مەسیحەت ... 
2 : سه‌ركێشیی‌ و له‌سنوورده‌رچونی‌ كڵێسا ...واتە :  دەسەلاتی لە رادەبەری بابا
3 : شۆڕشی‌ فه‌ڕه‌نسی‌ ...
 رابەران و دارێژانی ئەم فیكرە كـئ بوون " زۆر بە كورتی "
 عاده‌ ته‌ن هه‌ر فیكرو بیرو باوه‌ ڕێكی نوێ كه‌ سه‌ر هه‌ڵ ده‌دات كۆمه‌ڵێ بناغه و داڕێژه‌ری هه‌یه‌ كه‌ كه‌م تا زۆر ڕۆڵ ده‌بینن له‌  بنیاد نانی فیكره‌ كه‌دا جا له‌م ڕوانگیه‌یشه‌وه‌ عه‌لمانیه‌ت كۆمه‌ڵێ كه‌س ڕۆڵیان بینوە له‌ دا ڕشتنی بنه‌ما  هزری و فه‌لسه‌ فیه‌كانی ئه‌م فیكره‌دا .لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێكیان ده‌دەم    .
• . مۆن تیسكۆ:  ئه‌م كه‌سایه‌ تیه‌ كه‌ له‌ ڕابه‌ رانی شۆڕشی فه‌ره‌نسیه‌  ڕۆڵێكی گرنگی بینی له‌ دا ڕشتنی فیكری عه‌لمانیه‌تدا به‌ تای به‌تی له‌ دوای نوسینی كتابی ڕۆحی یاساكان.
2  .   جان جاك ڕۆسۆ: به‌ هه‌مان شێوه‌ی مۆن تیسكۆ ده‌و رێكی گرنگی بینی له‌ داڕشتنی ئه‌م فیكردا له‌ ساڵی 1787كتابێكی نوسی به‌ناوی (العقد الا جتماعی)
3 .    كانت :به‌ خاوه‌ن مه‌نهه‌جێكی ئه‌م بیره‌ دائه‌نرێت له‌ساڵی 1804   
   4.  ڤۆڵتێر : یه‌كێكه‌ له‌ڕابه‌رانی ئه‌م بیره‌و  یاسای سروشتی نوسیوه‌ كه‌  له‌ ڕوی سیاسیه‌وه‌ خاوه‌نی ئه‌و یاسا سرو شتیه‌ ئه‌ قڵانییه‌ كه‌ بان گه‌شه‌ی بۆ ده‌كرا.

  هاتنی عە‌لمانیەت بۆ جیهانی   ئیسلامی و پاشانیش  بۆ  كوردستان  زۆر بە كورتـــی    

1  : مصر : له‌گه‌ڵ هاتنی ناپلیۆن بۆ مصر عه‌لمانیه‌تیش هاته‌ مصر ، به‌ڵام به‌ڕوونی گوزارشتی لێنه‌كراوه‌و وه‌ك كه‌لیمه‌ی عه‌لمانیه‌ت به‌كارنه‌هێنراوه‌ ، بۆیه‌كه‌م جار كه‌به‌كارهێنرا له‌ فه‌رهه‌نگی فه‌ره‌نسی – عربی به‌كارهێنراوه‌ له‌ ساڵی (1827) ، دواتریش خدێوی ئیسماعیل  له‌ساڵی (1883) قانونی فه‌ره‌نسی هێنا .

2 : الهند : تا ساڵی (1791) وڵات به‌پێی شه‌ریعه‌تی ئیسلام به‌ڕێوه‌ چوو ، به‌ڵام به‌هاتنی ئینگلیز شه‌رۆیعه‌تی ئیسلام وه‌لانراو له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌ به‌ته‌واوی كۆتایی به‌شه‌ریعه‌تی ئیسلامی هێنرا .

3 : الجزائیر : دوای داگیر كردنی له‌لایه‌ن فه‌ره‌نساوه‌ له‌ساڵی (1830) شه‌ریعه‌تی ئیسلامی ئیلغا كرایه‌وه‌ .

4: تونس : دوای ‌هێنانی قانونی فه‌ره‌نسی له‌ساڵی (1906) 

5 : المغریب : دوای هێنانی قانونی فه‌ره‌نسی له‌ ساڵی (1913) 

6: توركیا : به‌ كۆتایی هێنان به‌ خیلافه‌تی ئیسلامی و ڕاگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تی توركیای نوێ به‌سه‌ركردایه‌تی كه‌مال ئه‌تاتورك له‌ ساڵی (1924)

7 : عێراق و شام : شه‌ریعیت ئیلغا كرایه‌وه‌ به‌ كۆتایی خیلافه‌تی عوسمانی ، به‌هاتنی فه‌ره‌نسیه‌كان  جەن ولاتیكی تر.






هاتنی بیری ماركسییەت و عەلمانیەت  بۆ كوردستان و  سەرهەڵدانی ململانێ لە نێوان عەلمانیەكان و مەلا و شێخەكان و ئیسلامیەكان .

شانازییەكی گەورەی كورد و كوردستانیانە كە وڵاتیكی فرە ئاینە و فرە مەزهەبە  و تاوەكو ئێستا بە درَژایی مێژووی هەزار و چوارسەد ساڵە جەنگی ئاینی تیاد ڕووی نەداوە  و هەمیشەش    لەگەڵ كەمایەتە ئاینەكاندا ژیاون و هاوكار و هاو هاوڵاتی و هاو  هەڵوێست بوون لە مەسەلە   نەتەوەیاتیـەكاندا و لە هەمانكاتـدا لە ئەوروپادا بە درێژای مێژووی ئەو وڵاتە  درَژترین و خوێناویرین جەنگی ئاینی رویداوە بەتایبەتی دژی كەمینە مسوڵمانەكان كەلە ئەورپادا دەژیان, ئەمەیە پایتەختی پێكەوە ژیان و فەزای ئازاد ,پەندە  كوردیەكە دەڵێت " دەنگی دەهۆڵ لەدورەوە خۆشە"  لەدوای جەنگی جیهانی یەكەم  چەندین گۆرانكاری روویداو شوێنەوار و كاریگەری گەورەیان دروست كرد لەجیهانداو كوردستانیش بێ‌ بەش نەبوو لەو كارگەرییانە :

1. روخانی دەوڵەتی عوسمانی  كە حوكرانی جیهانی ئیسلامی بوو كۆڵەكەی گرێدراوی مسوڵمانان بوو بە روخانی ئەو قەڵا و كۆڵەكەیە نەماو مسوڵمانان پشێوی و تەفرەقەیان تێكەوت و پارچە بارچە بوون و بوونە دەستەمۆی دەوڵەتان , جیهانی ئیسلامی لەو ساتەوە تا ئێستا بوەتە باخێكی  گەورە و فراوانی پر بەرهـــمــی
 بێــپەرژێن كە بوەتە جیگەی رێبواران  .
2. شارستانیەتی ئەوروپوپی بەو هەموو پێشكەوتنیەوە لە بورەكانی تەكنەلۆژیا و هەموو كایەكانی تری ژیان شۆرشی پیشەسازی و رۆشنبیری بەرپا كرد و بەرەو جیهانی  ئیسلامی بەرێكەوت , بۆیە هەر زوو جیهانی ئیسلامی چۆكی دانا و پشتی شكا  و دەستەمۆ   و سەرسام و تەسلیم بوو .
3. هاتنی ئا یدۆلۆ ژیی " ماركسیزم " واتە : خوا نیە و ژیان مادەیە , دین تلیاكە . ئەم ئایدۆلۆژیە بە پاڵپشتــی   یەكیەتی سۆڤیەت زوو پەرەی سەند و بڵاوبوویەوە و گەشەی كرد لە هەموو جیهاندا ..... 
 كوردستانیش لەبەردەم ئەو گۆرانكاریە جیهانیە خۆی نەگرت و تەسلیمی واقع بوو  سەرەتا بە شیوەیەكی لاواز فكرەكان بونیان هەبوو دواتر كۆمەڵێك لە كوردان هەستان بە جێ بەجێكردنی  فكرەكانی رۆژئاوا  .بەناو رۆشنبیرانی كوردان توانیان   زۆر بەباشی  فكرەكە تەتبیق و جێ بە جـێیكەن بە قۆناغی جیاواز :
قۆناغی یەكەم :  لەم قۆناغەدا بە دژایەتیكردنی دین و ئاین دەستیان پێكرد  و لەو بروایەدا بوون دەبێت كوردستانیش وەك ئەوروپا ئاین لە واقیعدا نەمینێت و تەسلیم ببێت , ئەم بەرەیە كەسانێكی ئەفەندی و تازە خوێندەوار بونە سەر مەشق لەوانە ( تۆفیق وەهبی و جەمال عیرفان).





قۆناغی دووهەم : دوای جەنگی جیهانی دوهەم دژایەتكردنەكە زەقتر و رونتر بوو و باڵا دەستی دژە ئاینەكان زیاتر بون لە بەرەی دوهەم كە بەتەنها و تەنها لە مەلا و شێخەكان پێكهاتبوون , لە ناوەراستی 40كاندا ئەستێرەی بەختی دژە ئاینەكان كە شوعیەكان بوون هەڵكشاو كەوتنە پەلكێكێشان بە شارو شارۆچكەكاندا  تا بوونە بەشیك لە دەسەڵات و كاریان بۆ بە دامەزراویكردنی فكرەكەیان دەكرد  هەر  ئەمەش وایكرد كۆمەڵەێك لە شوعیەكان لای پارتێَكی گەورەی كوردستانی   گیرسانەوە و لە دامودەزگانی ئەوەانەوە زیاتر بڵاویان بە فكرەكەیان  كرد و  ئەسپی خۆیانیان تیا تاودا لەوانەش ( علی عبدواللە, حەمزە عبداللە . ئیبراهم ئەحمەد )   
قۆناغی سێــــهەم : لەم قۆناغەدا دژایەتیكردنەكە سنوری فراوان بوو تەنها لە چوار چێوەی بواری رێكخستن و سیاسیدا نەما بەڵكو بوارەكانی رۆشبیری وئەدەبی  رۆژنامەنووسی و گۆرڤار و كتێبەكان و راگەیاندنەكان بەگشتی گرتەوە و تا ئەوەی بیرمەندان و پیاوەانی نوسەر ئەوانە بوون بەرهەمی ماركسییەتیا ن هەبوو.
قۆناغی چوارهەم : ئەم غۆناغەی دژە ئاینەكان پێدەوترێــــت  غۆناغی لـــــوتكە و دژایەتیكردنەكە گەشتبوە  مان  و  نەمانی  ئەو فكرەی ئەیانویست لەناوی بەرن .   دژە ئاینەكان توانیان     بزوتنەوەیەكی دژە ئاینیان  دروست كرد و هەر كاتێك بیانویستایە دەرژانە سەر شەقامەكان و داكۆكیان لەفكرەكەی خۆیان دەكرد و فكرەی بەرامبەریشیان رەفز دەكرد هەر بۆیە لەساڵی 1995 خۆپیشاندانێكی گەورەیان سازكرد لە  لانكەی دین و دینداری " هەڵەبجەی شەهید  " دروشمـی " بعد شهر"یان بەرزكردەوە  .
قۆناغی پێنجهـەم : داژایەتیكردەنەكە قۆناغ بە غۆناغ درێژەی كێشاو بەردەوام بوو تا لە كۆتای 60 كان و سەرەتا 70 كاندا " ڕوانگەیەكان " خۆیان راگەیاند و  شەرح وتەرحی بزوتنەوە رۆشبیرەكەیان كرد لە   ناویشیدا دژایەتی ئاینیان دەكرد بەناوی بیری كۆن و تاریكی و چەق بەستووی ناوەزەندی دین دینداریان دەكرد. هەر لەم پێناوەشدا دژە ئاینە كان توانیان  چەند گۆڤار و رۆژنامەیەك دەربكەن و دژایەتی مەلاو شێخەكانیان پێدەكرد  . هەروەهاش لە بواری سیاسیشدا دامەزراندنی "كۆمەڵە" یان راگەیاند و هاوتەریب و هاوئامانجی بزوتنەوە رۆشنبیرەكەی راوانگەیەكان بوون لە دژایەتیكردنی ئاین .
قۆناغی شەشهەم : ساڵەكانی" 1993"" دەتوانین ناوی بنێین قۆناغی ڕووبەڕووبونەوە و پێكدادان  لە نێوان هەردوو بەرەكەدا چونكە  دژایەتیكردنەكە لە سنوری قەڵم  و دەفتەر و نوسین دەرچووبوو كەوتە بواری هەرەشەكردن و جەنگەوە  .




بەرچەكرداری ئەو سەردەمەی   " مــــەلا و شێـخەكان "   دژ بـە ناخـوازانی دین و ئاین  

بەرەی دووهەم كە بە مەلا وشێخەكان ناودەبرێن و دەناسرێن و كاریان دەكرد تا فكرەی ئیسلامـبوون بچەسپێت و بچێتە قوڵای دڵی تاكەكان و لەوێشەوە بۆ ناوەخنی كۆمەڵگە كە خێزانە , مەلا وشێخەكان  دادەنرێن بە داینەمۆی  قەڵاچۆكردن و بەرەنگاری فكرەی بەرەی  دووهەم  كەبە " دژە ئاینەكان " ناو دەبرێن .
مەلا و شێخەكان لە هەموو غۆناغەكانی هاتنی فكرەی عەلمانی بوون بێ دەنگ نەبوون بە شێوەی جیا جیا بەرەنگاری بوونەتەوە بە هەموو شێوازێك وەستاونەتەوە  و نەیانهێشتوە بە شێوەی رەها و ئازاد فكرە بۆگەنەكە بڵاوبێتەوە . شێوازەكانی بەرەنگاربوونەوەی مەلا وشێخەكان دژ بە فكرەی عەلمانیەت بەم شێوە و قـۆناغانە بووە : 
 
یەكەم : لە قۆناغی سەرەتای هاتنی فكرەی عەلمانیەتدا مەلاو شێخەكان  كە هەستیان بە مەترسی ئەم بزاوتە كرد و بە دژایەتی ئاینیان زانی و راستەوخۆ ئەوەندەی لێیان زانی و لە توانیاندا بوو كەوتنە  دژایەتیو ڕووبەڕوویان وەستانەوە  و فەتوای بێدینیــــان بۆ دان و هانی خەڵكیان دەدا بۆ ئەوەی هاوشان و هاوخەباتی مەلا و شێخەكان رووبەروویان بنەوە .خەڵكیش زۆر بەباشی گۆێرایەڵ و گوێبیستی مەلا و شێخەكان بوون بەچەشنێـك ڕەزامەند و پێشوازیان لە بۆچونەكانی بەرەی دووهەمـی مەلا وشێخەكان كرد و بەشێوەێكی زۆر توند توانیان فشار و زەبرێكی گەورە بخەنە سەر بۆچوون و فكرەی دژە ئاینەكان .هەر لەسەرەتاوە چەكی بەرەنگاربوونەوەی دەستی مەلا و شێخەكان  بەرامبەر چەكی دژە ئاینەكان زۆر كز و لاواز بێ هێََـز  دەردەكەوت و هەر واش بوو , بەم شێوەیە سەرەتایەكی ناهاوسەنگی ململانێ لە نێوان دوو بەرەدا سەری هەڵداو تا دەهات پەرەی دەسەند بەرەی دژە ئاین ڕوو و ئاراستە و  ئایدۆلۆژی لە خۆرئاوا و خۆرهەڵات وەردەگرت, بەرەی دووهەمیش كە بە مەلا و شێخەكان دەناسران و لە ناوچە جیا جیاكانی كوردستانەوە بەیەك دەنگ و بەیەك مینبەرەوە هاواری نا دیـنیأن ڕەتدەكردەوە و  لەبەرامبەردا داكۆكیان لە دین و دینداری و عەقیدە و ئیمان دەكردەوە .
 دووهەم : لەم قۆناغەدا هەندێك كەمێك تۆزێك سوكناییــــەك مسقاڵیـَـــــك زەڕەیەك  ناهاوسەنگێكە كەم بویەوە , واتە چەكی دەستی مەلا و شێخەكان بەهێز بوو ئەویش بەهاتنی "بانگەوازی برایانی مسوڵمان "بوو بۆ كوردستان لەناوەراستی 50 كان, بەم شێوەیە ڕەوتی دژایەتی كردنی هەردوولا بەردەوام بوو تا ناوەراستی 70 كان و سەرەتای 80كان لەو ساتە بەدواوە توێژێــــكی تر لە شار وشارۆچكەكان بە شێوەی رێكخراو هاوشانی مەلا وشێخەكان لەسەنگەری ئایندا ئامادەیان دەڕبڕی  و بە هەموو شێوازێك  دژی  دژە ئاینەكان  بوون كەئەوانیش " كۆمەڵێك گەنجی رۆشبیری ئیسلام پەروەر" بوون .  
 


قۆناغـی      بەیەك گەشتن و لەیەك تێََََــــــگەشتن    قۆناغی " هـاوپەیمانێـــــتی" 


ئەم باردۆخەی لەیەكتێنەگەیشتنەی نێوان    ئاینـخوازان  و ناخوازانی دین و ئاین       درێژەی كێشاو بەردەوام بوو   نزیكەی سەدەیەكی خایاند و  چەندین  هەوراز ونشێویان بەرێكرد و بەچەندین دژواری و جەنگدا تێپەرین تا سەدەی بیست و یەك بەتایبەتیش دوای رووخانی رژێمی بەعس چەندین گۆرانكاری گەورە و گرنگ هاتەكایەوە لە بوارەكانی سیاسی و سەربازی و ئابوری و تەكنۆلۆژیاو راگەیاندن , ئەمانە  كوردستانیان گواستەوە   بۆ دۆخێكی    گونجاو و نزیكی و لەیەكتێگەیشتن و پێكەوەكاركردن و   و یەكتر قبوڵكـــــــــردن  ,چونكە كەشێكی ئازاد دروست بوە و كەسە سیاسی و رۆشنبیرەكان لەیكتێدەگەن و بوار  بۆ یەك دەرەخسێنن و هەر یەكیەك پێناسەی خۆی دەكات و شوناس و ئایدایی خۆی دەخاتە نێو كۆمەڵانی خەڵكەوە و كار بۆ جێبەجێكردنی بیروڕاكانی خۆیان دەكەن ,تا كار گەیشتە ئەوەی رەوتە ئیسلامیەكان و عەلمانیەكان بگەنە حاڵەتی هاوپەیمانێەتی بەستن بۆ هەلبژاردنەكانی هەرێمی كوردستان.   ئێستا دەتوانین بڵێین دۆخەكە دۆخێكی زۆر لەبار و گونجاوە لە نیوان هەردوو لادا . پرسیارەكە ئەوەیە بۆ دەبێ هەمیشە و بەردەوام رەوتە ئیسلامیەكان دەستپێشخەربن بۆ نزیك بونەوە و هاوپەیمانێتی ؟؟؟ , یان بۆ دەبئ هەمیشە رەوتە ئیسلامیەكان شانازی بە پێكەوە ژیان و هاوپەیمانێتێەكان بكەن ؟؟ . پاشانیش رەوتە ئیسلامیەكان لەم هاوپەیمانیەتێانەدا هەمیشە لەرووی دەنگەوە كەم دەكەن و قازانج سەری مایـە دەخوا .










لەم نوسینەوەی سەرەوەمانـدا بۆمان دەردەكەوێت لە نێوان عەلمانیەت و ئیسلام و ئیسلامـیـــــــدا جیاوازیەكی زۆر هەن لەو جیاوازیە ئیســــلامیانەش  ئەمانەی خوارەوەن :   
    

یه‌كه‌م : ئه‌و ژینگه‌یه‌ی عه‌لمانیه‌تی تیا له‌دایك بووه‌ زۆر جیاوازه‌ له‌كه‌ش و هه‌وای جیهانی ئیسلامی .
دووه‌م : ئیسلام به‌رنامه‌یه‌كی هه‌مه‌لایه‌نه‌و هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانی له‌خۆگرتوه‌و شه‌ریعه‌تێكی ته‌واوه‌ .
سێ یه‌م : خوای گه‌وره‌ خۆی به‌ڵێنی پاراستنی قورئانی داوه‌و قورئان ده‌ستكاری نه‌كاراوه‌و ده‌ستكاریش ناكرێت  لەبەرامبەردا دینی مەسیحیەت دەستكاری كراوە و دەشكریت هەر ئەم دەستكاریكردنە بوە هۆی یەكیەك لە هۆكارەكانی سیەر هەلدانی فكری عەلمانیەت .
چواره‌م : ئیسلام شه‌ریعه‌تێكی جیهانیه‌و بۆ هه‌موو به‌شه‌ریه‌ت نێردراوه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ئاینی مه‌سیحی كه‌ بۆ ڕاستكردنه‌وه‌ی به‌نو ئیسرائیل نێردرا .
پێنجه‌م : له‌ئاینی ئیسلامدا پیاوی دین بوونی نیه‌ ، به‌ڵكو زانا بوونی هه‌یه‌ ئه‌وه‌ش په‌یوه‌ست نیه‌ به‌پیاوه‌وه‌ به‌ته‌نها ، هه‌روه‌ها هیچ ناوه‌نێك نیه‌ له‌نێوان خودا و به‌نده‌دا وه‌ .
شه‌شه‌م :  له‌ئیسلامدا ڕه‌هبانیه‌ت بوونی نیه‌و هاوسه‌نگی له‌نێوان دونیاو دواڕۆژدا ڕاده‌گیرێت و حه‌زو ئاره‌زوه‌كانی ئینسان كه‌بت ناكرێت .
حه‌وته‌م : پێكدادان نیه‌ له‌نێوان ئاینی ئیسلام و زاستدا ، ئیسلام هانی موسوڵمانان ده‌دات كه‌به‌شوێن زاستدا بگه‌رێن و هه‌وڵی بۆبده‌ن ، هه‌ركاتیش موسوڵمانان به‌باشی پابه‌ندی ئاینه‌كه‌یان بووبن ، له‌ڕووی زاستیه‌وه‌ پێشكه‌وتووبوون .
هه‌شته‌م : له‌ئیسلامدا سه‌رۆكی وڵات پیرۆز نیه‌و نوێنه‌ری خوا نیه‌ له‌سه‌ر زه‌وی ، به‌ڵكو پێویسته‌ له‌سه‌ری شه‌ریعه‌تی ئیسلام جێبه‌جێ بكات و هه‌ركات لای دا ده‌بێت خه‌ڵكی رێكی بكه‌نه‌وه‌و چاوی لێ نه‌پۆشن .
نۆیه‌م : له‌ئیسلامدا لێخۆشیوون و پاداشت و سزا تایبه‌ته‌ به‌خوداوه‌و كه‌س ناتوانێت لێخۆشبوون بۆ به‌كه‌سێكی تر وه‌ربگرێت ، وه‌ك كه‌نیسه‌ كردیان و پسوڵه‌ی لێخۆشبوونیان ده‌فرۆشت و به‌هه‌شتیان به‌پاره‌ ده‌فرۆشت ۆبه‌خه‌ڵكی .
ده‌یه‌م : هه‌روه‌ها كه‌س تاوانی كه‌سی تر هه‌ڵناگرێت و كه‌س ناكرێته‌ قوربانی بۆ پاكردنه‌وه‌ی ئینسانه‌كان له‌و تاوانه‌ی ئاده‌م كردی .
یانزه‌یه‌م : چینایه‌تی ئه‌شره‌فایه‌تی بوونی نیه‌و كه‌س له‌كه‌س به‌ڕێزتر نیه‌ به‌ته‌قوا نه‌بێت .