وەرگیراوە لە کتێبی "ڕمان و ڕامان"     


باسی یەكەم

   وەك چۆن میژووی هەموو نەتەوەیەك یان میژوی هەر شارستانیتیەك دەكریت بە چەند قۆناغیكەوە، میژوی ئیسلامیش وایە، ئەویش دەكریت بە چەند قۆناغیكی زەمەنییەوە، وەكو: 
ـ زەمانی پیغەمبەر صلی الله علیه وسلم و خەلیفەكانی.(.. ـ41 ك /619ـ661 ز).
ـ قۆناغی سەردەمی ئەمەویەكان. (41ـ132ك/661ـ749 ز).
ـ قۆناغی سەردەمی عەبباسیەكان. (133ـ642ك/750ـ1258 ز).
ـ قۆناغی دەوڵەتی عوسمانی. (643كـ1346/1360ـ1924 ز).
وە هەروەها.
   شارستانێتی ئیسلام وەكو خێزاوی دەریا، زۆرجار هەڵكشان و داكشانی بە خۆوە دیتووە، تا ئەو كاتەی بەیەكجاری دەسەڵاتی نەماو یەكێتی ئوممەتەكەی لە ساڵی 1924 دا ـ بە نەمانی دەوڵەتی عوسمانی ـ فەوتا. وادیارە پێویستە كورتە باسێكی زۆر گوشراوی ئەو قۆناغانەی شارستانێتی ئیسلامی بكەین چ وەكو زەمان چ وەكو جێ و رێ، چونكە ماوەیەكی خەیاڵییانەی لە كات و شوێندا گرتە دەست .

1ـ شەپۆلی یەكەمی شارستانیتی ئیسلامی:
   ئەمە ئەو شەپۆلەیە كە لە سەرەتای ساڵی یەكەمی كۆچییەوە گرتیەوە تا دەگاتە ساڵی 232ك (662ـ847 ز) زیاتر لە 230 ساڵی خایاند، وەكو بەرفراوانی خاكیش دەكاتە هەموو نیوە دۆرگەی عەرەبستان و ووڵاتی فارسی ئەو سەردەمەو لە باكوڕیشەوە ئیمپراتۆریتی رۆم.. ئەم بەرفراوانبوونەی دەسەڵاتی ئیسلامی كاریكی هەر وا سادەو ئاسان نەبوو، باجیكی زۆری خواست، قوربانییەكی زۆری لە ئەهلی ئیسلام وویست، ئارامی و نەفەس دریژییەكی زۆری لە پشتەوە بوو، ئەركیكی قورس بوو كە خیرخوازانی سەدە چاكەكانی ئوممەتی موسوڵمان خستیانە سەرشانی خۆیان. بەو رەنجە دەگمەنە بوو كە لە رۆژهەڵاتەوە هەموو عیراق وفارس وئەفغانستان كەوتە ژیر ركیفی ئیسلامەوە، لە خواریشیانەوە هەموو ووڵاتی سندو فەرغانەو لە رۆژئاواشەوە گەیشتە كەناری زەریای ئەتڵەسی وپەڕیەوە بۆ ئەندەلوس. دەسەڵاتی حوكمی ئیسلامی توانی لە پانتایی ئەم رووبەرە بەرفراوانەدا زمانی عەرەبی (زمانی قورئان) بكاتە زمانی زۆرینەی میللەتانی ئەم ناوچانە، چونكە هەموو بی فشارو تین بە كۆمەڵ هاتنە ریزی ئوممەتی موسوڵمان و دینەكەی خوایان وەرگرت.  

2ـ شەپۆلی دووەمی شارستانێتی ئیسلامی: 
   ئەمیش ئەو شەپۆلەیە كە سەدەو نیوێكی خایاند (388ـ421ك/998ـ1030) وەكو بەرفراوانی خاكیش لەسەر دەستی سوڵتان مەحموودی غەزنەوی هەموو هیندستانی گرتەوە.. بۆیە لە ناوەڕاستی سەدەی پێنجەمی كۆچیدا دەسەڵاتی حوكمی ئیسلامی ناوچەكانی ئەفریقاشی گرتەوەو لە زەمانی دەوڵەتی مورابگونی مەغریبدا گەیشتە سەنیگالی ئەمڕۆ. 
   ئەم شەپۆلە شارستانێتییەی ئیسلام توانی ئەم هەموو ناوچەو گەلە جوداو لێك دوورانە وەكو ئەندامی لەش پێكەوە ببەستێتەوە.. توانی هەست بە یەك ئوممەتی لە ناخی هەمواندا بڕوێنێت و هەموو لایەكی لەسەر پەروەردە بكات! جگە لەوەی كە زمانی عەرەبیشی ـ بێ فەرز كردن ـ لەگەڵ ئیسلامەكەدا بڵاو دەكردەوە، ئەگەرچی نەشببووە زمانی هەموو خەڵكی.. چونكە میللەتان لە ژێر سایەی دەسەڵاتە ئیسلامییەكەدا ئازادو سەربەخۆ مابوون، زمانی خۆیان پاراستبوو، بەڵام هەموو هەر ئەوەندە عەرەبی فێر ببوون كە پەرستنەكانی پێ بكەن.

3ـ شەپۆلی سێیەمی شارستانێتی ئیسلامی:
   ئەمیان نزیكەی چوار سەدەی خایاند (451ـ857ك/1060ـ1453ز) وەكو خاك هەموو پانتایی ناوەڕاست و رۆژئاوای ئەفریقای گرتەوە، لەملاوەش گەیشتبووە رۆژهەڵاتی ئاسیاو ئاسیای بچووك، دەوڵەتی عوسمانی لە ساڵی (857ك/1453ز) دا كە شاری قوستەنتینیەی خستە ژێر ركێفی خۆیەوە، توانی ئاسیای بچووك بكاتە ووڵاتێكی ئیسلامی، توانی ئەم شارە گرنگە لە پایتەختی مەسیحێتییەوە بكات بە پایتەختی ئیسلامی وناوی بنێ ئیسلامبول واتە شاری ئیسلام! هەر ئەم ناوەیە كە دوایی گۆڕانیان ـ بە ئەنقەست ـ بەسەردا هێناو كردیانە ئیستانبوڵ! لە كوردیش بووە ئەستەمبووڵ!  

4ـ شەپۆلی سێیەمی شارستانێتی ئیسلامی:
   شەپۆلی ئەم قۆناغە هەمووی لەسەر دەستی عوسمانیەكان بوو، وەك زەمان ماوەی دوو سەد ساڵی زیاتری خایاند (716ـ939ك/1326ـ1532ز) وەك ناوچەش گەیشتە قوژبنەكانی باكوری رۆژئاوای ئاسیای بچووك و بەڵقان و ووڵاتی مۆرەو كەنارەكانی دەریای ئەدریاتیكی و دەریای رەش و بۆسنەو هێرسكی ئەوروپاو تا لە ساڵی (939ك/1532 ز) دا گەیشتە شوراكەی دەوری ڤییەننای پایتەختی ئەمڕۆی نەمسا! 

...................
كشانەوە:
   شەپۆلەكانی شارستانێتی ئیسلامی ئاوا بە كات و شوێندا بڵاودەبۆوە، تا وای لێهات دەوڵەتی عوسمانی بووە سەرداری دەریاو ووشكانی و نوینەری دەسەڵاتی دین و دنیای موسوڵمانان! لە سەردەمی سوڵتان سولەیمانی قانونییدا (899ـ974ك/1494ـ1566) پانتاییەكەی زیادی كرد بۆ چوارسەد هەزار میلی دوجا! . 
    ئەم دەوڵەتە بەهێزو پان و پۆڕە، لەو كشانە شارستانێتییەوە كەوتە وێك هاتنەوەو گرژبوون، بە هۆی چەندین هۆكاری هەڵكۆڵینی ناوەكی وەك خۆرە، كلۆربوو تا رما! لەوانە: ئەو لاوازی و خراپەكارییەی كە دەرچەی ئاسایی تەفرەقەو راجوێیی بوو، هەروەها پشێوی سیاسی و خیانەتی كاربەدەستان لە یەكترو لە ئوممەت.. لەگەڵ كەڕوو هەڵهێنانی بیرو ووشك هەڵاتنی هزرو ژیرو دەست نەخستنی پێشكەوتنی زانست بە تایبەتی لە لایەنی سەربازییەوە وەكو: دروست كردنی ئامێری سەربازیی و كەرەستەی جەنگ وهونەری رێكخستنی سوپاو ئامادەسازیی، كە دەبوونە هۆی مانەوەو بە پێوەبوون، بە تایبەتی كە ئەوروپای دوژمن دەبینرا یارغەی پێدەكردو پێی پێش دەكەوتەوە، دەبینرا ئەوروپا ئەم پیشكەوتن و ریكخستنەی كردۆتە ووزەی موسابەقە! دەبینرا كە ئەوروپا بە هەموو توانایەوە شەوورۆژ هەوڵی هەستانەوەو پیش خستنی خۆی دەدات، دیارە هەر بۆ ئەوەی نییە راست بیتەوەو بەس، بەڵكو خۆی بۆ جەولەی رووبەڕوو بوونەوەو بەرەنگاری ئیسلام ئامادە دەكاتەوە! خۆی بۆ گورزی داهاتوو لە پەیكەری دەوڵەتەكەی ئیسلام ئامادە دەكات! هەر بۆیە هیندەی نەبرد دوای سوود وەرگرتن و بەكارهینانی ئەم پیشكەوتنەی لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانیدا، كەوتە شاڵاوی شەڕی نەبڕاوەو هەموو ئامیرە نوێكانی جەنگ و پلانە نوێكانی شەڕی بەكار هینا، تا لە 1189ك/1774ز دا دەوڵەتی عوسمانی زۆر خراپ تێك شكاند، ئینجا دەوڵەتانی ئەوروپا لە ناو خۆیاندا دژی دەوڵەتی عوسمانی كەوتنە تەقەبەس و ریكەوتنی ستراتیژی سیاسی و سەربازیی، هەموویان پیكەوە بە ناوی یەكیتی مەسیحییەوە هێزێكی گەورەی هاوبەشیان پیكەوەنا تا سەرەتا هیزی دەریایی عوسمانی بفەوتێنن، بۆیە هیزە دەریاییەكانی پاپاو ئیسپانیاو بوندوقییەی ئیتالیاو ماڵتاو سافۆ یەكیان گرت و بە هەموویان لە شەڕە دەریاییەكانی لیبانتدا نوشوستییەكی تری گەورەیان بەسەر عوسمانیەكاندا هینا.. 

   دەتوانریت بوتریت كە لە ساڵی 1571 ی زایینییەوە دەوڵەتی عوسمانی توانای هیرشی نەماو كەوتە بەرگری.. بەڵام توانی ئەم حاڵەتەشی بۆ زیاتر لە 130 ساڵی تر راگریت، لە بەرەی بەرامبەریدا هەموو دەوڵەتانی ئەوروپا یەك و پیشكەوتووبوون، سوپای ریك و ئامیری پیشكەوتوویان لە دەست بوو، بۆیە بە راستی پەیمانی كارلۆفینز كە دەوڵەتی عوسمانی بە ناچاری لە ساڵی 1699 دا لەگەڵ ئەوروپا ئیمزای كرد، بە خاڵی وەرچەرخان و سەرەتای خۆرئاوا بوونی عیززەتی ئیسلامی عوسمانی دانرا.. ئەم قۆناغە لەم ساڵەوە دەست پیدەكات تا جەنگی جیهانی یەكەم توولی كیشا..كە هەمووی بریتی بوو لە (زەمانی جەنگی بەرگری) هەموو هەوڵ ورەنجەكان بۆ ئەوە بوون، دەوڵەتی عوسمانی نەكەویت، بەڵام هاوكیشەكە لاسەنگ بوو بوو، ئەوروپای گەنجی بە گوڕو تین بەرامبەر دەوڵەتی عوسمانی پیرو پەككەوتە! 
   رەنجە زۆرە بە سەبرەكەی سوڵتان عبدالحمیدی رەحمەتی هەر بۆ پاراستنی پەیكەرە ئیسكەكەی دەوڵەتی (خیلافەت) بوو! چونكە سەردەمی ئەم وەكو سەردەمی تیاچوونەكەی ئەندەلووس بوو، چۆن لەولا ئیسپانیا هەر بەوە رانەدەوەستا كە موسوڵمانانی ریشەكیش كردووەو ئەوی كە رای كردۆتە ئەو بەرو دەیوویست بۆ ئەوانەش بپەڕیتەوە كە پەڕیونەتەوە ووڵاتی مەراكیش، تا لەویش تەفرو تونایان كات! ئەوروپاییەكانی رۆژهەڵاتیش بەرامبەر دەوڵەتی عوسمانی هەر وا بوون! بۆیە هەموو دەوڵەتانی ئەوروپا سووربوون لەسەر دابڕدابڕكردنی دەوڵەتی عوسمانی، لە لایەكەوە  پچڕین و داماڵینی ناوچەكانی ئەوروپای دەوڵەتی عوسمانی، بە ناوی رزگاركردنەوە كەوتنە دەست تیوەردان و دنەدانی گەلانی غەیرە توركی لە بەڵقان و یۆنان و شوینانی تری ئەوروپای ژیر دەسەڵاتی عوسمانییەكان، لە لایەكی ترەوە دەست خستنە ناو كاروباری دەوڵەتیی رەسمی عوسمانیەكان و فشار بۆ هینانیان و لیك هەڵوەشاندنی پیكهاتەكانی دەوڵەتی عوسمانی. ئەمە خۆی نەخشەیەكی كۆن بوو، بەڵام هەلی بۆ رەخسا تا بهینریتەوە پیش و لیی زیاد بكریت، خۆ وەزیری ئەوسای ئیتالیا (جۆڤارا ئالامانی) لە كتیبەكەیدا (سەد پرۆژە بۆ دابەش كردنی توركیا) باس لە هەبوونی سەد پلانی ئەوروپایی دەكات بۆ ئەو دابڕ دابڕ بوونەی دەوڵەتی عوسمانی و رماندنی. 
   تۆینبی بیرمەند دەربارەی ئەو پرۆژانە دەڵی: (دوای ئەوەی رۆژئاوا جیهانی ئیسلامی لە هەموو لایەكەوە گەمارۆ دا، ئینجا تۆڕەكەی هەڵدایە سەری، ئیدی رۆژئاوا كەوتە قۆناغی هیرش و هەڵمەتی چڕو خەستی خۆی بۆ ناو جەرگەی ووڵاتی دوژمنە كۆنەكەی. ئەم هەڵمەتە چڕو پڕەی رۆژئاوای نوێ بۆ سەر جیهانی ئیسلام بووە مایەی بەرپابوونی ئەم دەبەڕیكڕاچوون و ململانێ یەی هەردوو شارستانیتیەكە) .