بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافیای کوردستان، کشتوکاڵ و ئاژەڵداری سەرچاوەی سەرەکی ژیانی خەڵکی ئەم ناوچانە بووە، هەر بە زووی حکومەتی بەعس بیری لەوە کردەوە کە چۆن کێشەی ئابووری و کەمکردنەوەی سەرچاوەکانی ژیان لەناوچە کوردییەکان بەگشتی پەرەپێبدات ئەم کارەش بۆ دوو مەبەست بوو یەکەمیان بۆ ئەوەی بیر لەسیاسەت و دەسەڵات نەکەنەوە، دووەم بۆ ئەوەی ناچاریان بکات بچنە ڕیزی حکومەتەوە.
     ئابووری بەردی بناغەو کۆڵەکەی سەرەکی و یەك لەپایە گرنگەکانی بوونی نەتەوەیە، هیچ نەتەوەیەك بەنەتەوە دانانرێ ئەگەر یەکێتی ئابووری و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و کلتوری و خاك و زمان و هەستی نەتەوایەتی نەبێت مەبەستی ڕژێمی بەعس لەشاڵاوەکانی ئەنفال بۆ ڕاگواستنی شارو شارۆچکەو گوندو لادێکانی کوردستان مەسەلەیەکی بنەڕەتی بووە لە بەرنامەی حکومەتی عێراق بۆ لاوازکردنی باری ئابووری خەڵك لەباشووری کوردستان.
     شایەنی باسە لەلایەکی دیکەوە تێکدانی ئەو گوندانە دەبوو بەپاڵپشتێکی بەهێز بۆ حکومەت کەسەرچاوەی ژیان و هاوکاریکردنی لە پێشمەرگە دەبڕی، بۆیە بە پلان و بەرنامەی دارێژراو دەستی بەتێکدانی ئەو گوندانە وەك یەکەیەکی بەرهەمهێنان لە کوردستان کرد.
     ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە٣٠/ ٦/ ١٩٨٧دا بڕیاری ژمارە(٤٥٧)ی دەرکرد بەپێی ئەو بڕیارە هەموو بەڕێوەبەرایەتیەکی کشتوکاڵ لە پارێزگاکانی کوردستان هەڵوەشاندەوەو هەموو بڕیارو بەڵگە نامەیەکی کشتوکاڵی هەڵوەشاندەوە، هەروەها دواتر بە بڕیاری(١١٨٢) لە ٢٨/٨/١٩٨٨دا وەزیری بەرگری عێراق بڕیاری وێرانکردنی دێهاتەکانی باشووری کوردستانی جێگیرکرد.. ئەگەر چی ناکرێت کردەکانی ئەنفال تەنها وەك هێرشێکی دیاریکراو بۆ سەر لادێ و ژیانی لادێ لەکوردستاندا ببینین، بەڵکو- ئەنفال بەرهەمی پێك هاتەیەکی دیاریکراوی دەسەڵات و عەقڵیەتێکی سیاسی و شێوەیەکی دیاریکراوی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگایە.
      وێرانکردن و سوتاندنی گوندو شارۆچکەکانی کوردستان لەساڵەکانی ١٩٦٣و دواتر لەساڵانی١٩٧٥-١٩٧٨ پاشان لە١٩٨٧-١٩٨٨دا بەڕادەیەك کاریگەری کردە سەر سەدان هەزار خێزانی کورد کە لە هەموو بەروبومێکی خاك و نیشتمانی خۆیان بێ بەری بوون و زۆربەیان کەوتنە سواڵکردن لەشارەکان و (ئۆردوگا زۆرملی یەکان)، هەروەها بەهۆی پەلامارەکانی ڕژێم بۆ سەر ناوچە گوند نشینەکانی کوردستان سەرەڕای بێ سەرو شوێنکردنی (١٨٢) هەزار مرۆڤ لەهەموو تەمەنەکان بە نێرو مێ و تەواوی سەروەت و سامانیشیان لەلایەن پیاوانی دەسەڵاتدارانی ڕژێمەوە بەتاڵان بران، سەرەڕای ئەمانەش هەموو ناوچەکانی باشووری کوردستان چەندین زیانی ئابووریان پێگەشت لەچەند لایەنێکەوە بە تایبەت ناوچە گوند نشینەکان..

- لایەنی کار: ئاشکرایە لە ئەنجامی ئەو پەلامارە سەربازییەی کرایە سەر ناوچەکانی باشووری کوردستان زیانێکی گەورەی دوو لایەنەی لێکەوتەوە، یەکەمیان زیانی مرۆی، دووەمیان زیانی مادی، لە ئەنجامی ئەم پەلامارانە دەیان هەزار هاوڵاتی بوونە قوربانی بەپیرو گەنج ولاو و منداڵەوە کە ژمارەیان بە(١٨٢)هەزار دەخەمڵێندرێ، ئەگەر چی ژمارەی قوربانیان کەم بێت یان زۆر لەو ڕاستیە کەم ناکاتەوە کەبووە هۆی لەناوبردنی هێزی کار
- لایەنی کشتوکاڵ: ئەم کەرتە لەڕووی ئابووریەوە زۆرترین زیانی بەرکەوت، چونکە هەموو گوندەکان ڕوخێنران و هەزاران دۆنم زەوی کشتوکاڵیش سوتێندران یان لە جوتیاران قەدەغە دەکرا، بەرهەمەکانیان بدورنەوە، بۆ نموونە بەتەنها لە کەلار نزیکەی (٨٩١٣٨) دۆنم زەوی زیانی بەرکەوت، وە ئەو زەویە کشتوکاڵیانەی کە لەلایەن ڕژێمەوە دەست بەسەرکرا بوون، چەندین ئۆردوگایان لەسەر زەوییە بەپیتەکان دروستکرا بوون، بەمەش زیانیکی گەورە بەر کەرتی کشتوکاڵی کەوت، لەلایەکی ترەوە بەهۆی ڕاگواستنی کوردەکانەوە لەناوچەکانی خۆیانەوە بۆ "ئۆردوگا زۆرملەکان"(١)، بەمەش کارو پیشەکانیان لەدەستداو ئەمەش بووە هۆی گۆڕینی کۆمەڵگای کوردی لەبەرهەم هێنەوە بۆ بەکاربەرو هەژاری و بی کاری سەری هەڵدا.
- لایەنی نیشتەجێ بوون: ئەمەش یەکێکی دیکەیە لەو بوارە فراوانەی زیانێکی زۆری بەرکەوت، لەکاتی جێ بەجێ کردنی پرۆسەی ئەنفالیشدا سوپاو جێش و جاش لادێکانیان ڕووخاند کە بەنزیکەی (٤٥٠٠) گوند خەمڵینراوە، لەو کاتەشدا سەدان مزگەوتیان ڕووخاندو کاولیانکرد.
هاتنی گوند نشینەکان بۆ شارو شارۆچەکەکان فشاری لەسەر شارو شارۆچکەکان دروستکرد، لەڕووی بەکارهینانی وزەو کارەباو نرخی زەوی و خانوبەرە بازاڕو بەرزبوونەوەی نرخی کاڵاو کەرەسەکان، دەکریت بڵێین لەدەرئەنجامی ئەم کارەساتانە شێوازو جۆرو کوالێتی ژیان دابەزی.. پەرەپێدانی کشتوکاڵ لەڕێگەی پەرەپێدانێکی گشتی لایەنی کشتوکاڵیەوە بەشێوەی ئەستونی و ئاسۆی لەپێناو زیادکردنی بەروبوم و دابینکردنی پێداویستیەکانی خەڵك و دامەزراندنی پیشەسازی، بەڵام دەرئەنجامی ئەم شاڵاوە داهاتی ناوچە کانزا بەپیتەکان وەك" کەرکوك" لەلایەن ڕژێمەوە دەستی بەسەردا گیرا.

- لایەنی بازرگانی و ئاژەڵداری: بازرگانیش وەك هەموو ئەو بوارانەی تر زیانێکی زۆری بەرکەوت، هەرچی دوکان و کۆگاو کارگە هەبوون لەکاتی پەلامارەکان تاڵانکران و ڕوخێنران، هەرچەندە ژمارەی کارگەکان هێندە زۆر نەبوون یان کارگەی پیشەسازی گەورە نەبوون، بەڵکو- سەرەتای و سادە بوون، بەڵام سەرچاوەی داهات و بەرهەم هێنان بووە لەو ناوچانردا، لەگەڵ ئەمانەشدا هیچ بەڵگەنامەیەك لەبەردەست نیە کە بیسەلمێنێت ئەو کۆگا یان دوکانانە چ جۆرە بازرگانییەکیان پێوەکراوە، یان قەبارەیان چەند بووە.
سەرەڕای ئەمانەش لەکاتی پرۆسەکەدا دەس بەسەر ئاژەڵ و دارای گوند نشینەکاندا گیرا لەلایەن جاش و سوپای ڕژێمەوە، ناشتنی هەزارەها مین لەم ناوچانەدا کە زیان و مەترسی بێ ئەندازەی لێ کەوتەوە و سەدان هاوڵاتیش بوونە قوربانی و بەگوێرەی هەموو ئەو نوسراوانەی بەردەست کەوتوون تیایدا زیانی ئەنافال بە (١٢٠) ملیار دۆلار خەمڵێنراوە، بەڵام هیچ دەزگا ولایەنێکی ڕەسمی حکومەتی هەرێمی کوردستان و ڕێکخراوەکانی نێودەوڵەتی دانیان بەو ڕاستیەدا نەناوە.
 
لەکۆتایدا دەتوانین بڵێین ئەمە دەکرێ پێی بوترێ" وێرانکاری ئابووری" واتا- وێرانکردنی سامان و سروشت و بەروبومی ناوچەکان، تاڵانکردنی ماڵ و سامانی خەڵی، هەروەها لەناوبردنی بەکۆمەڵ و هەوڵدان بۆ قڕکردنی بنەچەی کوردی و شێواندنی سومبلە نەتەوەییەکانی کورد هەر لە زمان و شوێنەوارە کوردییەکان کە نزیکترین نموونەش سیاسەتی تەعریب بوو لەناوچە کوردیەکان" کەرکوك، خانەقین ق شەنگال.. هتد" هەر بۆیە جینۆساید بەڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ و بە هەموو جۆرەکانیەوە تاوانێکی دژ بەکۆمەڵەو بەزۆری هاوڵاتیان دەبنە ئامانج، هەموو ئەمەش بۆ ئەوە بوو کە لەڕووی ئابووریەوە ژێرخانی ئابووری خەڵکی باشووری کوردستان قڕ بکەن و لەگەلێکی بەرهەم هێنەوە بیکەنە بەکاربەر.

_____________

١- مەبەستی ڕژێم لەم ئۆردوگایانە بۆ ئەوە بوو بەتەواوەتی چاودێری تەواوەتی جموجوڵی چالاکی کوردەکان بکات، فشاری تەواوەتی بکاتە سەریان بۆ ئەوەی نەتوانن هیچ شتێك بکەن.