موحەممەد بنیاتنەری شارستانیەتی ئیسلامی
سەروەرمان وەكو پەیامبەر و سەركردەی تەواوی موسڵمانان خاوەنی دەیان نمونەی بەرزی شارستانیەتە، كە پێم خۆشە لەم بابەتەدا نوكە قەڵەمێكیان لێبدەم:
* پێغەمبەر بەر لە سروش خاوەنی چەند سیفەتێكی مەدەنی و ژیاری بەرز بووە لە نمونەی (دەستپاكی، لێهاتویی، قسەزانی، خاوەن كەسێتی،....) هەربۆیە دەبینین ئەوانەی بونەتە هاوڕێی شەیدای هەڵسوكەوتی بوون و بە جۆرێك كەوتونەتە ژێر كاریگەریەوە.
* زۆربەی مێژونوسان جەختیان لە تایبەتمەندی رەسولی ئازیز كردووە لە ڕووی شێوازی گەیاندنی پەیامەكەیەوە كە بە نەرمی و سەبر و لێبرانەوە بەردەوامی داوە بە كاری بانگەوازی بەشێوازێكی لەسەرخۆیانە و بێ هەڵپە [ۆأَنذرْ عَشِیرَتَكَ الْأَقْرَبِینَ (214) الشعراء] [فَاصْدَعْ بِمَا تُۆْمَرُ ۆأَعْڕض عَنِ الْمُشْڕكِینَ (94) الحجر]. لە ماوەی مانەوەی ڕابەری مرۆڤایەتی لە شاری مەككە بۆ ماوەی 13ساڵ كەم بون ئەوانەی بانگەوازەكەیان قبوڵ كرد بەڵام كەسانی بە توانا و لێهاتوو بوون كە لە مەدرەسەی عەقیدە و تەوحیددا گەورە ببون و بەو پەڕی دامەزراییەوە كاریان بۆ سەرخستنی ئاینەكە كرد، بۆیە دەتوانین بڵێین سەرەتای كاری پەیامبەر دروستكردنی مامۆستا و پێگەیاندنی تاك بوو تا لە مەدینە هەریەكەیان بكاتە سەرپەرشتیار و ڕێنیشاندەر لە دەوڵەتی مەدینەدا ئەمەش وای كرد سوپا لە 2ك دا تەنها 300 كەس بن بەڵام پاش 7ساڵ و لە جەنگی تەبوك بونە 30 هەزار، چونكە هەریەكە لەوانەی لە مەككە پەروەردە ببوون لە مەدینە بوونە سەرمەشق بۆ سەدانی تر و بەو جۆرە ئەوانیش بۆ ئەوانی دی.
* دروستكردنی مزگەوت: ئازیزمان یەكەم كارێك ئەنجامیدا لەدوای دەرچونی لە مەككە بەرەو مەدینە دروستكردنی مزگەوت بوو، سێ مزگەوتی دروستكرد (قوباو) پاشان (جومعە) پاشان (پێغەمبەر). مزگەوتیش بۆ ئەو كاتە جگە لە بەجێهێنانی فەرزی نوێژ، شوێنی تەفسیر و گەیاندنی پەیامەكەی بوو، هەروەها سكاڵاكان وەردەگیران و كاریان لەسەر دەكرا، شوێنی پلان و نەخشەی بەڕێوەبردنی دەوڵەتی مەدینە بوو.
* دانانی بەڵگەنامە (دەستور) لەگەڵ هۆز و لایەنە جیاجیاكانی شاری مەدینە، كە رۆژهەڵاتناسێكی ئەڵمانی لێكۆڵینەوەی لەبارەوە كردووە و دەڵێ: (لە 52 بەند پێكهاتووە، 25 دانەیان تایبەتە بە موسڵمانان و 27یشیان تایبەتە بە پەیوەندیەكانی موسڵمان و غەیرە موسڵمان. سەرداری مرۆڤایەتی لە مەدینە پێغەمبەر بوو بۆ موسڵمانان بەڵام سەرۆك بوو بۆ ئەوانی دی هەربۆیە ڕێگەی دابووە هەموو ئاینەكانی دی و بەپێی ئاینی خۆشیان دادگایی دەكردن و لێپێچینەوەی لێدەكردن.
* توانی تۆوی عەشیرەتگەری و بنەماڵەیی لەناوبەرێ بە دروستكردنی برایەتی نێوان كۆچكردوان و پشتیوانان، هەروەها تەبایی چەقاند لەنێو هەردوو هۆزی مەدینە (ئەوس و خەزرەج)، چونكە باش دەیزانی تۆوی عەشیرەتگەری و خزم خزمێنە سەر ئەكێشێ بۆ چەكەرەكردنی گەندەلی و لەناوبردنی ئەو شارستانیەتەی خەریكبوو وردە وردە سەریهەڵئەدا، هەربۆیە دەبینین برایەتیەك دروستبوو لە نمونەی پێكەوە ژیانی برایانەی (ئەبوئەیوبی ئەنساری و عەمماری كوڕی یاسر و سەلمانی فارسی و بیلالی حەبەشی و ...).
* خوای گەورە فەرمان دەكات بە نێردراوەكەی [ۆأَنِ احْكُم بَیْنَهُم بِمَا أَنزَڵ اللّهُ ۆڵا تَتَّبِعْ أَهْۆاءهُمْ] بەمەش گەورەی ئوممەت دەبێتە پردی نێوان خوا و هاوەڵە بەرێزەكان تاوەكو پەیامەكەی خوا بەرز ڕابگرن. لە دەوڵەتی مەدینەی دەورانی نازدارماندا چەند دیمەنی شارستانی بەرچاو دەكەون:
1. وەزیر: پێغەمبەر خاوەنی دوو وەزیر بووە كە ئەبوبەكر و عومەر بوون وەكو لە فەرمودەكەی حاكمدا هاتووە لە (المستدرك)دا (وزیري من أهل اڵارض أبوبكر و عمر).
2. نهێنی پارێزی هەبووە (امین سر): حوزەیفەی كوڕی یەمان ناودەبرێ لە سیرە بە (صاحب السر الرسول).
3. پۆلیس: قیس كوڕی سعد كوڕی عبادە سەرپەرشتیار و سەرۆكی پۆلیسەكان بوو، كە كاریان پاسەوانی و چاودێری و گەڕان بوو بە كوچە و كۆڵانەكانی مەدینە و ئاگادار بوون لە هەر مەترسی و پێشهاتێك كە ڕووبەڕوی شارەكە ببێتەوە، لە نمونەی ئەوانەش (أوس كوڕی ثابت، أوس كوڕی عرابە، رافع كوڕی خدیج،....).
4. بونی پرسگە و پاسەوانی پێغەمبەر: ئەم زاتە بەرێزە لەلایەن چەند كەسێكەوە پاسەوانی دەكرا، لەوانە (سعید كوڕی زەیدی ئەنساری، زوبێری كوڕی عەوام، ئەبو ئەیوبی ئەنصاری). هەروەها هەركەسیش دەڕۆیشتە لای ئەبوایە ئیزنی بخواستایە و ئیزن بدرایە جا ئەیتوانی بچێتە خزمەت پێغەمبەر، ئەوانەی ئەم كارەیان دەكرد (أنس كوڕی مالك، رباح اڵاسود، ـ...).
5. جێبەجێكارانی بڕیار و دەستورەكانی پێغەمبەر و بەجێ هێنەرانی حوكم و فەرمانەكانی خودا بەسەر خەڵكی مەدینەدا، ئەوانیش (عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب، محمد كوڕی مسلمە، عاصم كوڕی پابت). هەروەها زیندانی هەبوو بۆ پیاوان و ئافرەتان و ئەوانەی لەبەرامبەر هەڵەكانیاندا جەڵدیان لێنەئەدرا زیندانی دەكران، یاخود ئەوانەی حوكمەكەیان كاتی دەویست لە زینداندا دەیانهێشتەوە.
6. هەڵگرانی مۆری پێغەمبەر: تا بەستنی پەیمانی حودەیبیەش لە ئارادا نەبوو، بەڵام لە پاش ئەوە كاتێ نامە نوسرا بۆ هەرقلی ڕۆم، وتیان ئەی پێغەمبەری خوا نەتەوەكانی دی كاتێ نامە دەنێرن مۆری خۆیانی لێئەدەن، پێغەمبەریش مۆرێكی لە زیو دروستكرد كە (محمد رسول الله)ی لەسەر هەڵكۆڵرابوو، لەلای هەریەكە لە (حەنزەڵەی كوڕی رەبیع كوڕی صیفی، حارپ كوڕی عەوف المری) هەبوو، تا دەورانی خەلیفە عوسمانی كوڕی عەففانیش كاری پێدەكرا.
7. خانەی پێشوازی میوان: پێغەمبەری خوا لە مەدینە كاتێ سەردان ئەكرا لەلایەن هۆز و بنەماڵەكانەوە، (بیلال و پوبان)ی خزمەتكاری هەڵدەستان بە پێشوازی كردنی وەفدەكە و بردنیان بۆ خانەی پێشوازی میوان تاوەكو لەوێ پشوو بدەن و نان بخۆن. ئەم ماڵەش، ماڵی ئافرەتێكی ئەنساری بوو بەناوی (رملەی كچی حارپ).
8. چاودێری كردنی بازاڕ: پێغەمبەر كەسانێكی دانابوو بۆ چاودێریكردنی بازاڕ و ئاگاداربون لە چۆنیەتی فرۆشتن و نرخی كاڵاكان و مامەڵە بازرگانیەكان، بۆ ئەمەش سەرەتا عومەری كوڕی خەتابی ڕاسپارد پاشان لە (8)ك سەعدی كوڕی ئەبی وەقاصی دانا بۆ سەرپەرشتیكردنی كاروانە بازرگانیەكان، هەروەها پێغەمبەر بۆ خۆشی گەڕاوە بەنێو بازاردا و فەرمودەی (من غش فلیس منا) نمونەیەكی دیاری سەرپەرشتیكردنی بازارە لەلایەن خودی پێغەمبەر خۆشیەوە.
9. هەواڵگری: پێغەمبەر بەپێی زاراوەی ئەمڕۆ دەزگای هەواڵگری هەبووە، چونی (بسبسە كوڕی عمرو الجهینی) بۆ كۆكردنەی زانیاری لەسەر ژمارە و هێزی قورەیشیەكان لە جەنگی بەدردا، یاخود ناردنی گلحه كوڕی عبیدالله و سعید كوڕی زید اللژان بۆ سەر ڕێگای شام بۆ دەستگیربونی هەواڵ لەسەر كاروانەكەی ئەبو سوفیان. یاخود حوزەیفەی كوڕی یەمان كە هەستا بە كۆكردنەوەی زانیاری لە جەنگی خەندەقدا. لەگەڵ دەیان نمونەی تری هەواڵگری كە پێغەمبەر كەسانی شارەزای ڕاسپاردووە بۆ چاودێری و وەرگرتنی زانیاری.
10. نوسەرانی پێغەمبەر: ڕەسولی ئازیز خاوەنی 40 نوسەر بووە، كە هەندێكیان تایبەت بوون بە سروشەوە و هەندێكیشیان تایبەت بوون بە كاروبارە ئیداری و بەیتولمالی موسڵمانان، وەكو (عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب) تایبەت بوو بە نوسینی پەیمان و بەڵێننامەكان. معیقیب كوڕی أبی فاگمە و كعب كوڕی عمرو كوڕی زید أنصاری دەسكەوتەكانیان دەنوسی و زۆرجار پێیان دەوتن سەرپەرشتیارانی گەنجینە. یان زوبێری كوڕی عەوام و جهم كوڕی ابی الصلت كاری نوسینیان بریتی بوو لە تۆماری خێر و كۆكردنەوەی پارە بۆ بەیتومال بوو. زەیدی كوڕی پابت ئەنصاری لەگەڵ ئەوەی نوسەری سروش بوو، وەرگێڕی پێغەمبەریش بوو چونكە زمانی (عیبری و فارسی) بە باشی دەزانی.
11. لایەنی ڕاگەیاندن: پێغەمبەری خوا كۆمەڵێ شاعیر و وتاربێژی سەركەوتوی لە دەور بوون، كە ڕەددی موشریكینیان دەداوە بە شیعر و وتارە جوانەكانیان سەرنجی خەڵكیان ڕادەكێشا بەرەو ئیسلام و وەرگرتنی پەیامی ئیسلام، نمونەی ئەمانەش (حسان كوڕی پابتی ئەنصاری، عبدالله كوڕی رواحە، كعب كوڕی مالك،...) لە وتاربێژەكانیش (پابت كوڕی قیس) بوو.
* ڕێنیشاندەرمان لەماوەی ژیانی پڕ كرداریدا ڕۆڵی ئافرەتانی بەرز نرخاندووە كە ئەركی سەرەكیان پەروەردەی نەوەكانی مرۆڤایەتیە، جگە لەمەش دەبینین چەندین ئافرەت ڕۆڵی دیار و بەرجەستەیان دیوە لەوانە:
1. خێزانەكانی پێغەمبەر: لەگەڵ ئەوەی نیوەی دین لای ئەوانەوە ڕۆشن بۆوە بۆ خەڵكی، ماڵەكەیان خانەی لێقەوماوان بوو، فێرگە بوو بۆ ئەوانەی دەیانویست لەكار و هەڵسوكەوتی پێغەمبەر لە ماڵەوە تێبگەن، بە سەدان فەرمودەیان گێڕاوەتەوە و ڕاستكردنەوەیان بۆ دەیان فەرمودە كردووە. جگە لەمەش هاوكار و یارمەتیدەری بەردەوامی پێغەمبەر بوون.
2. چەندین ئافرەتی تێگەیشتوو پەروەردە بوون كە شەیدای لەبەر كردنی فەرمودەكانی پێغەمبەر بوون و بڵاویان دەكردەوە لەنێو خەڵكیدا، لە نمونەی (فاتیمەی كچی ئەسەدی كوڕی هاشم"دایكی عەلی كوڕی ئەبی تاڵیب"، فاخیتەی كچی ئەبو تاڵیب"ئوم هانی"، ......).
3. نمونەی دەیان ئافرەتی تێكۆشەر كە بەشداریان كردووە لە شەڕەكاندا لە وێنەی (نوسەیبەی كچی كەعب "أم عمارە" كە تاكە بەرگریكەری پێغەمبەر بوو لە جەنگی ئوحوددا، یان یەكەم شەهید (سومەییەی كچی خیاگ) ئەوەمان پێدەڵێ، كە ئافرەتان بوون یەكەم خوێنیان بۆ ئیسلامدا.
4. ئەسمای كچی یەزیدی كوڕی سەكنی ئەنساری، كە لەدەورانی سەروەرماندا نوێنەر و وتەبێژی ئافرەتان بوو، وەك خۆی لەیەكەم هاتنیدا وتی: (ئەی پێغەمبەری خودا من نێردراوی ئافرەتانم بۆ خزمەتت،.....).
5. لە دەورانی سەروەردا چەندین ئافرەتی موسڵمان هەبون شاعیر بون، لەوانە (ئوم زەری غەففاری"خێزانی ئەبو زەری غەففاری"، خەنساو "دایكی شەهیدان"، هیندی كچی عوتبە "خێزانی ئەبو سوفیان"، عاتیكەی كچی زەیدی كوڕی عەمری كوڕی نفیل"هەركەسێ دەیەوێ شەهید ببێت با عاتیكە بخوازی"،..).
6. یەكەم پزیشك و برین پێچی موسڵمان، خاوەنی یەكەم نەخۆشخانەی مەیدانی ئافرەتێك بوو بەناوی (كعیبە كچی سعد ئەسلەمییە خەزرەجی ئەنصاری) كە زیاتر بە(روفیدە ئەلئەسلەمیە) ناوبراوە. توانیویەتی لە كاری پزیشكی و دەرمانسازیدا چەندین دەرمان دروست بكات و نەخۆشی پێ چارەسەر بكات، هەروەها وەكو فیدائیەك لە شەرەكاندا بەشداری كردووە و فریاگوزاری سەرەتایی بۆ بریندارەكان كردووە و هانی داونەتەوە بۆ جیهاد. ئەم خاتونە چادرگەیەكی تایبەتی بۆ دابینكرابوو لە مزگەوتی پێغەمبەر، لەوێ تیماری برینداران و نەخۆشانی دەرمان دەكرد. ئەوەی جێگای كاری دیاری ئەم ئافرەتە بەڕێزەیە ئەنجامدانی نەشتەرگەریە، ئەوەش كاتێ بوو (سعدی كوڕی معاژ) لە جەنگی خەندەق ڕمێكی بەركەوت و برینداربوو، ڕمەكە چەقیبووە سنگی ئەم هاوەڵە، پێغەمبەریش فەرموی بیبەنە چادرگەكەی ڕوفیدە، ئەویش توانی زۆر بە وردی و شارەزایانە ڕمەكە دەربهێنێتەوە و بەدەرمانی تایبەت خوێن بەربونەكەی ڕابگرێت. ئەم خاتونە بەڕێزە لەبەرامبەر كارەكەیدا پارەی وەردەگرت و زۆرجار لەپێناو خوادا دەیبەخشیە كەسانی كەم دەست و هەژار.
گرنگترین سەرچاوەكانی ئەم بابەتە
1. أحمد شوكت: تاریخ الطب وادابه وأعلامه
2. مجلە الابتسامە، رفیدە اڵاسلامیە أول ممرضە فی الاسلام.
3. موقع جمعیە الإتحاد الإسلامی، مقال: الطبیبە الصحابیە.
4. أ.د.عبدالشافی محمد عبداللطیف: السیرة النبویة والتأریخ الإسلامی "قراءة ورۆیە جدیدە".
5. ابن هشام: السیرە النبویة
6. الطبری: تأریخ الطبری
7. ابن حجر العسقلانی: الإصابە فی تمییز الصحابە
8. شیخ عبدالحی الكتانی: نظام الحكومە النبویة
9. ظافر القاسمی: نظام الحكم فی الشریعە والتأریخ