جاحظ كە بە باوكی پەخشانی عەرەبی و پێشەوای (علم البیان) ناودەبرێت، ناسراو لە چنینی وشە و مەزنی مانا بەخشیندا و بەهێزی لە بەڵگەهێنانەوە و مەنتیقدا. ژیاوە لەنێوان ساڵانی (163-255ك/ 780-869ز) لەشاری بەصرە. نازناوی (الجاحظ)ی لێنراوە، واتە: (چاودەرپەڕیوو). ناوی (عمرو كوڕی بەحر كوڕی محبوب الكنانی اللیثی البصری،أبو عثمان) لەبەصرە لەدایكبووە و مردووە، باوكی هەر لەسەرەتاكانی تەمەنی ڕۆڵەكەیەوە وەفاتی كردووە و بۆیە بە هەتیوی گەورە بووە، گەورەی كۆمەڵەی (الجاحظیە)ی موعتەزیلەییە، لە كۆتاییەكانی تەمەنیدا گۆج بووە. هەموو كتێبەكانی لەسەر شێوازی وتووێژ و مشتومڕ نوسیوە و لە ئاستێكی بەرزی ئەدەبیدان. 
ئەم زانایە لەكەشێكی یەكجار فەلسەفی و ئەدەبی و موعتەزیلیدا بووە ئەویش دەورانی مەئمون و خەلیفەكانی ترە كە زەمینەسازیەكی زۆریان كردبوو بۆ فراوانبونی كەشی فیكری و مەعریفی لە جیهانی ئیسلامیدا. ئەم زانایە دادەنرێ‌ بەیەكەم كەسێ كەلە سروشتی مرۆڤی كۆڵیبێتەوە و پۆلێنی كردبن بەسەر چەند گروپێكدا لەڕووی (شێوە، ڕەنگ، زمان، دابونەریت). 
ئەم زانایە لە هەریەكە لە كتێبەكانی (البخلا‌و) و (البیان و التبین)دا وێنەی سەردەمی عەباسی و جوانیەكانی ئەو ڕۆژانە و شارستانیەتی ئیسلامی بەدەرئەخات لەڕێگای مشتومڕ و وتووێژە فیكری و مەعریفیەكانی ئەو سەردەمەی نێوان زانایان، ئەمە جگە لەوەی ئەم دوو بەرهەمەی بە دوو كتێبی ڕەخنەگرانە دادەنرێن لەڕوی ڕەخنەگرتن لەكۆمەڵگا و شتە باو و بێزراوەكانی و هەروەها بەسەرۆكی (كورتەچیرۆكی) واقیعیش دادەنرێ‌ كەلەم دوو بەرهەمەیدا ڕەنگیان داوەتەوە.. 
هەروەها ئەم زانایە دادەنرێ‌ بەیەكەمین نوسەری سیاسی، چونكە باسی لەمێژووی پڕ لەململانێی نێوان عەرەبی ئەلقحگانیە (عەرەبی باشووری جەزیرەی عەرەبی) و عەرەبی ئەلعدنانیە (عەرەبی باكوری جەزیرەی عەرەبی) كردووە و فارسەكانی بە داگیرسێنەری ئەم فیتنەیە داناوە. 
كتێبەكەی (الحیوان) دادەنرێ‌ بەیەكەمین هەوڵی پێشخستنی زانستی بایۆلۆچی، لەڕێگای شیكار و تاقیكردنەوە و ئەزمونە بەدەستهاتووەكانیەوە توانیویەتی پۆلێنكاریەكی جوانی ئاژەڵان بكات، وەك ڕۆژهەڵاتناسی ئیسپانی (ئاسین بلاسیوس) لە وەسفی كتێبەكەیدا دەڵێ: "كتێبەكەی جاحڤ لەسەر گیانداران زیادكردنێكی دیار و بەرچاوە لەسەر زانستی گیانداران و یەكجار گرنگ و بەپێزە". لەبارەی (گەشەكردن و پەرەسەندنەوە) ئەم زانایە پێچەوانەی بیردۆزەكانی داروین بووە، چونكە داروین بەشێوازێكی ماددی لێكی دەدایەوە، بەڵام ئەم لەڕوانگەی دەسەڵاتی خوای گەورەوە ڕونی كردۆتەوە و پێی وایە ململانێ لەپێناو مانەوەدا یاسایەكی ئیلاهی بەسەرەوەیە ئەویش ئەوەیە (خودا دابینكەری ڕۆزی دروستكراوەنیەتی).  
سەرچاوەكان
1. الصفدی: الوافی بالوفیات، الجز‌ء اڵاول. 
2. د.صبری الدمرداش: الجاحظ
3. د. أحمد محمد عوف: صناع الحضارة العلمیە فی الإسلام، ج1