بابەتی کۆیلایەتی یەکێکە لەو بابەتانەی قسەو باسی زۆری لەبارە دەکرێت ، ئەم بابەتە پێشتر لەناوهەندێك لە کتێب و سایتدا وروژێنراون ، بەڵام نەبوبوە بابەتێك کە هەموو خەڵك لەبارەیەوە بپرسێت و قسەی لەبارەوەبکات هەتا دروستبوونی رێکخراو (داعش)کە کۆمەڵێك ئافرەتی کردە کەنیزەک لە ئێزیدیەکان و هەستا بەمامەڵەکردن پێیانەوە ، کۆیلایەتی پەیوەندیەکی زۆر راستەوخۆی بە جەنگ و دیلی جەنگەوە هەیە ، لەم بابەتەدا هەوڵم داوە کە خاسیەتەکانی مرۆڤی کۆیلە بخەمەروو مرۆڤی کۆیلە بناسێنم ، هەروەها مێژووی کۆیلایەتی و کۆیلایەتی لای گەل و نەتەوە پێشینەکان بخەمەروو لەگەڵ خستنەرووی لەجیهانی رۆژئاوا بەکورتی کەچۆن مامەڵە کراوە لەگەڵ کۆیلەدا لە گەل ونەتەوە جیاوازەکاندا 
دواتر باسی رێگاکانی بەکۆیلەکردنمان کردوە ، پاشان باسی کۆیلایەتی لەئیسلامداو خستنەرووی ئەو رێگایانەی گیراونەتەبەر بۆ ئازادکردنی کۆیلە و چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ کۆیلەدا ، پاشان باسی دیلی جەنگمان کردوە و ئایە چۆن دیلی جەنگ مامەڵەی لەگەڵ کراوە لەلای ئومەتانی ترو لەئیسلامدا چۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت ، چونکە دیلی جەنگ یەکێك بوە لەسەرچاوە سەرەکیەکانی بەکۆیلەکردنی مرۆڤ .
لەکۆتایی ئەم پێشەکیە کورتەدا ئەوە ماوە بڵێم کە هەر زانیاریەکم نەقڵ کردبێت ناوی سەرچاوەکەیم نوسیوە لەدوای پەرەگرافەکەوە لەکەوانەیەکدا بەکورتی تەنها ناوی کتێب و لاپەرەکەیم نوسیوە  بۆ پاراستنی ئامانەتی زانستی ، وەلەکۆتایی بابەتەکەشدا ناوی هەموو ئەوسەرچاوانەی بەکارم هێناون بە تەواوی نوسیوە ، لەکۆتاییدا هیوادارم توانیبێتم حەق بەبابەتەکەبدەم و رونم کردێتەوە وە داواکارم لە خوای پەروەردگار لەسەر ئیسلام راگیراومانبکات و ئەم بابەتەش بکاتە هۆکاری لێخۆشبونم و قورسبونی تای تەرازوی چاکەکانم .

یەکەم :
خەسڵەتەکانی مرۆڤی کۆیلە
 ١ – مرۆڤی کۆیلە ئازادی خاوەندارێتینیە ، ئازادی هەڵبژاردنی کاری نیە .
 ٢ – کۆیلە دەبێت هەموو هێزو توانای خۆی سەرف بکات ،لەبەرامبەر پێدانی هەندێك خواردن و خواردنەوەو شوێنی حەوانەوەو هەندێك پێداویستی تر.
 ٣ – ئازادی کۆمەڵایەتی نیە ،ناتوانێت بەشداری کاری جەماوەری بکات هەرچەند کارێکی گرنگ و باشیش بێت .
 ٤ – ئازادی سیاسی نیە ناتوانێت رای خۆی بڵێت و بۆچونی لەسەر دۆخی سیاسی کۆمەڵگە بخاتە روو .
 ٥ – نەبوونی ئازادی ئاینی و بیروباوەر ،گەورەی کۆیلە هەر بیرو باوەرێکی هەبێت دەبێت کۆیلەش هەمان بیرو باوەری هەبێت .
 ٦ – ناتوانێت لەژێر سایەی گەورەکەی بێتەدەرەوە ، ئەگەر بیەوێت بەبێ رەزامەندی گەورەکەی شوێنی خۆی بەجێبهێڵێت روو بەرووی سزایەکەی توند دەبێتەوەوە .
 ٧ – جەستەو گیانی کۆیلە موڵکی خاوەنەکەیەتی و دەتوانێت ئەشکەنجەی بدات و داوای هەرکارێکی لێبکات کەئارەزووی دەکات ، دەتوانێ بیکوژێ و ، یان دوو کۆیلە بدات بەشەرداو خۆی چێژ لە رووبەرووبونەوەکەیان وەربگرێت .
 ٨ – کۆیلە دەبێ شەری دوژمنانی گەورەکەی بکات .
 ٩ – کرین و فرۆشتنی پێوەدەکرێت و لەبازاری کۆیلە فرۆشاندا دەفرۆشرێت و لە سەیدێکەوە دەگوزرێتەوە بۆسەیدێکی تر . 
(اجنحە مکر الثلاثە ، ص ٥٤٦ – ٥٤٧ )

دووەم :
مێژووی کۆیلایەتی
کۆیلایەتی کارێکی رێگە پێدراو بوە لای گەلەکۆنەکان ، لەلای مصریەکان و بابلیەکان و بەراهمەو فارسەکان و لای یۆنانەکان و رۆمیەکان و عەرەب دانپیابراو بوە ،هەروەها لای یەهودیەت و مەسیحیەت و دانی پێانراوە .
فەیلەسوف و خاوەن فکرەکانی یۆنان و رۆمان وەك (ئەرستۆو ئەفڵاتون و شیشرۆن و سینیك ) بریاری کۆیلایەتیان داوە
(اثر الحرب – ص ٤٠٨ - ٤٠٩) 
لەلای یۆنانەکان کۆیلایەتی باوی هەبوە و بەسەر زەوی و نیشتیمانی کۆیلەکان ناسراوە ،لەسەردەمی دیموکراسیەتی ئەسینادا هەروەك ژمارەی هاوژین و بێگانەکان نەزانراوە بەتەواوی ، ژمارەی کۆیلەکانیش نەزانراوە بەتەواوی . هەندێ سەرچاوە دەڵێن : ژمارەی دانیشتوان لەئەسینادا (١٥٥) هەزار کەس بووە بەشێ لەمانە هاوڵاتی بوون و نیوەشیان کۆیلە بوون ، کەسانی تر وتویانە ژمارەی کۆیلەکان لەنێوان (٢٠ – ١١٥) هەزار کەسدابوە ، هەندێکیش دەڵێن ژمارەیان (٧٠) هەزار کەس بووە و هەموو کارێکیان کردوە .
(مێژوو هزری کۆمەڵایەتی – بەرگی ١ ، ل ١٩٦ – ١٩٨ )
فەیلەسوفانی یۆنان کۆیلایەتیان بەلاوە ئاسای بوە بەڵکو هەندێکیان بەپێوستیان زانیوە ، بۆنمونە (ئەرستۆ) کەیەکێکە لەهەرە فەیلەسوفە گەورەکان کاتێك باسی خێزان دەکات دەڵێت : (خێزان لەسادەترین شێوەیدا لە ژن و پیاو و کۆیلە )پێکدێت ، هەروەها دەڵێت : (پێویستەو سودبەخشیشە هەندێ فەرمانرەویی بکەن و هەندێکیش فەرمانبەرداربن ، هەندێك لەساتی بەدیهاتنیانەوە بۆملکەچی لەدایك بوون و هەندێکی تریش بۆ حوکومکردن )
(مێژوو هزری کۆمەڵایەتی،بەرگی ١ ، ل ٢٣٩ – ١٤٠)
لەلای ئیمپراتۆریەتی رۆمانیشدا بەخراپترین شێوە مامەڵە کراوە لەگەڵ کۆیلەکاندا وە بەهۆی هەڵمەتە سەربازیەکانیانەوە چەندین سەربازی دیل کرانە کۆیلە، لەبازاری کۆیلە فرۆشاندا دەفرۆشران ، بۆدیاریکردنیان بە ئاگر داغ دەکران ،گەورەکانیان شەوانە کاری حوکمی و رۆژانەش بۆکاری خۆیان بەکاریان هێناون بەمەش رۆماو سقڵیە پربون لەکۆیلە ، بەهۆی مامەڵەی خراپیان لەگەڵ کۆیلەدا لە باشورو ناوەراستی سقڵیەدا نزیکەی (٦٠) هەزار دیلی جەنگ کەکرابونە کۆیلە راپەرینیان کردوە بەڵام داتر لەناوبراون .
(پوختەی مێژووی شارستانیەتەکان ، بەرگی ١ ،ل ٤٠٢ )
لەئیمراتۆریەتی رۆمانیدا حیسابی مرۆڤ بۆکۆیلە نەدەکرا ، هەتا دۆخەکە گەیشتبوە رادەیەك کەدەسەڵاتدار و ئیمپراترۆر بۆ ئەوەی خۆشی وەرگرێ و ساتێ راببوێرێ تەماشای شەری نێوان کۆیلەکانیان کردوەو هەتا یەکێکیان ئەوی تریانی خەڵتانی خوێن کردوە ، ئیمپراتۆریش بەچەپڵەو دڵخۆشیەوە سەیری کردون !
(شبهات حول الاسلام ، ص ٤٠)

لەهیندستانیشدا چینایەتی بەشێوەیەکی زۆر بوونی هەبوە لە (٣) سەدە بەرلە زاین ، ژیاری بەرەهمێتی سەری هەڵدا کەلەیاسایەکی رەسمی و ژێدەرێکی ئاینی و شارستانی ،ئێستاکە بە (منوشاستەر) بەناوبانگە .
یاساکە خەڵکی وات بۆ چوار چینی لەیەکتر جیاواز دابەش دەکات کەئەمانەن :
١ – بەرەهمیەکان :چینی کاهین و پیاوە ئاینیەکان ئەم چینە مافیان زۆرەو چینی هەڵبژاردەی خوان ، پاشای خەڵکن هەرچی لەبونەوەردایە موڵکی ئەوانە ، باشترینی خەڵک و سەرزەوین،دەتوانن بەئارەزووی خۆیان موڵک و ماڵی کۆیلەکان (شودەرەکان) ببەن چونکە کۆیلە خاوەنی هیچ نیە .
٢ -  شتری :شەرکەرو جەنگاوەرانن .
٣ – ویش : جوتیارو بازرگانەکانن .
٤ – شودەر : خزمەتکارەکانن (کۆیلەکانن )
(منو) کەخاوەنی یاساکەیە دەڵێت : (هەربەرەهمیەك ئەگەر تەمەنی (١٠) ساڵ بێت باوك چەند چاکەی بەسەر کورەکەیدا هەیە ئەویش هێندەی بەسەر شتریەکەی تەمەن (١٠٠) ساڵیدا هەیە )
لەکاتێکدا چینی (شتری) چینی دوەمەو زۆر لەسەر هەردوو چینی (ویش و شودەرەوەن)
چینی (شودەر)بەدەقی ئاینی و شارستانیەکە لەئاژەڵان کەمترو لەسەگیش زەبونترن ، دەبوو (شودەرەکان) هەر خزمەتی بەرەهمیەکان بکەن و نابێ سەروەت و سامان کۆنکەنەوە چونکە بەرەهمیەکان تورەدەکات ، هەریەکێک لە(شودەرەکان) دەست لەبەرهمیەك بەرزبکردایەتەوە دەستی دەبررا ،یان بیویستایە شەقێك لە بەرەهمیەك بدا قاچیان بریوە ،ئەگەر کەسێکیان ویستبێتی لەگەڵ بەرەهمیەکدا دابنیشێ ، دەبێ پاشا سزای بدات و کۆمی داخ بکات ،ئەگەر جنێویان بەبرەهمیەك دابێت ، زمانیان بریوە ، ئەگەر یەکێك لە (شۆدەرەکان )وتی بەرەهمیەکم فێرکردوە رۆنی هەڵقرچاویان بەگەردوودا کردوە ، وەکەفارەتی کوشتنی (شۆدەرێك) وەک کەفارەتی کوشتنی سەگ و پشیلەو بۆق و قەلەرەش و کوندە پەپوو وابووە .
(بەداروخانی موسوڵمانان جیهان چ زیانێکی لێکەوت ،ل ٨٧ – ٨٩)
لەلای ساسانیەکانیش بەهەمان شێوە رەفتاریان لەگەڵ کۆیلە کردوەو پێیان وابوە پاشاکانیان خوێنێکی خوداییان تێدایە ، لەلای عەرەبیش لە سەردەمی جاهیلی بە شێوەیەکی خراپ و نامرۆڤانە مامەڵەیان لەگەڵ کۆیلە کردوە .
کەواتە کۆیلایەتی لەلای زۆربەی گەل و نەتەوەجیاوازەکان بوونی هەبوەو ئەوەتا لە لای یەهودیەتیش کۆیلایەتی دانی پیانراوە لە پەیمانی کۆندا هاتوە (وحین تتقومون لماحربة مدینة ما دعوها للصلح ‌‌أولا فإن أجابتکم إلی الصلح وإستسلمت لکم فکل الشعب الساکن فیها یصبح عبیدا لکم )واتە : کاتێك بۆشەری شارێك دەچن یەکەمجار بانگیان بکەن بۆ سوڵح ، ئینجا ئەگەر سوڵحیان کردن و ملکەچتان بوون ، ئەوە هەموو دانیشتوانی ئەوەشارە دەبنە کۆیلەتان .
لە پەیمانی نوێشدا هاتووە (ایها العبید اطیعوا سادتکم البشر بین بخوف وارتعاد من قلب صادق کمن یطیع المسیح )
  ئەی کۆیلەکان فەرمانبەری مرۆڤە خاوەنەکانتان بکەن بە ترس و لەرزەوە و بە دڵێکی ڕاستەوە وەکو کەسێک کە فەرمانبەری مەسیح دەکات .
(هەڵوەشاندنەوەی بیروڕا و ڕەفتارە پەڕگیرانەکانی ڕیکخراوی داعش ،لا٥٦ ) 
لە رۆژئاوادا کۆیلایەتی بەردەوام بوو بەتایبەتی لەسەردەمی دۆزینەوە جوگرافیەکاندا ، لەرۆژئاوا بەشێوەیەکی خراپ مامەڵەیان لەگەڵ کۆیلەدا کردوەو بەچاوی سوکایەتی و زەلیلکردنەوە سەیری کۆیلەیان دەکردو لەداگیرگەکانیاندا ئیشیان پێدەکردن و یاسایان بۆدادەنان وکارو دامەزراندن و ژنهێنان و فێربونیان لێ حەرام دەکردن .
(دویر)مێژوو نوسی زەنجی ئاماژە بەوەدەکات ژمارەی ئەو زەنجیانەی کۆیلەفرۆشان بۆ داگیرگەکانکانیان دەفراند دەگاتە (١٠٠) ملیۆن زنجی ، ئەو بازرگانیە چوار سەدە بەردەوام بوو تیایدا شەرمەزاری و درندەیی وا بەکارهاتوە کەناتوانی بیهێنیتە پێش چاو.
(بنالکدر بنترۆبە) ژنە نوسەر لە (مێژووی زنجەکان) دەڵێت : (چیرۆکی بازرگانی کردن بەکۆیلەی ئەفریقی گەورە تۆماری ناو مێژووی جیهانی رۆژئاوایە ،ئەو کۆیلە فرۆشانە لەبەرژەوەندی داگیرگەکان کاریان دەکردو منداڵ و گەنجیان دەفراندو دەیانبردن بۆ بەندەرەکان و لەوێ کەشتیگەلی ئینگلیزیەکان چاوەرێیان دەکردن و بەهەزاران لەو زنجیانەیان باردەکردن و بەپەت دەیانبەستنەوە تا خۆیان نەخەن ناو ئاوەکە.
(ویستر مارك) دەڵێت :مێژوو نووسە رۆژئاواییەکان لەوەدا زیادەرەوی دەکەن گوایە کڵێسا لەگەڵ کۆیلەکاندا بەنەرمی جوڵاوەتەوە ، بەڵکو لەسەدەی سیانزەدا گەورەمافی ژیان و مەرگی کۆیلەی لەدەستدا بوو کۆیلە لەهەموو وڵاتانی مەسیحیدا وەک کاڵا دەفرۆشرا و رێیان نەدەدا کۆیلە فێری خوێندنەوەو نوسین بێ و هەرکەسیش سەرپێچی بکردایە بەسەختی سزایان دەدا.
( بەراوردی ئاینەکان ، ٢٣٩ – ٢٤٣)
(سفر الحوالی) لەبەشی دووەمی بەرنامەی (البینە) دەڵێت :لەقەناتی (إقرأ) وتی :ئەورەشپێستانەی بەهۆی ئەشکەنجەوە گیانیان لەدەست داوە لە (٢٠) ملیۆن کەس زیاتر بوون هەروەها دەست و قاچیان بریون.
کۆیلایەتی بەردەوام بوو هەتا لە(١٨١٥) لە (ڤێینا)دەوڵەتە ئەوروپیەکان بریاری قەدەغەکردنی کۆیلایەتیان دا ، وە دواهەمین رێکەوتنیش لەو بارەیەوە لە رێکەوتی (٧ ٩ ١٩٥٦)بەیەکجاری بریاری قەدەغەکردنی درا ، وە دەوڵەتی عوسمانیش پشتگیری خۆی بۆنەهێشتنی کۆیلایەتی دەربریوە لە ساڵی (١٨١٥)
(هەڵوەشاندنەوەی بیروراو رەفتارە پەرگیرانەکانی داعش، ل ٦٢) 
سێیەم 
ڕیگاکانی بە کۆیلەکردنی مرۆڤ 
١ – دیلەکانی جەنگ
٢ – ڕفێنراوی :هەندێ لە تیرە داویانە بەسەر تیرەیەکی تردا و کردویانن بە کۆیلە
٣ – قەرزار کاتێک نەیتوانی بێت لە کاتی خۆیدا قەرزەکەی بداتەوە کراوە بە کۆیلە
٤ – کەسێک دزی لە کەسێک بکردایە دەکرا بە کۆیلە لە هەنێ شوێندا
٥ – ڕاکردن لە جەنگ ئەو کەسەی لە جەنگ ڕای بکردایە دەکرا بە کۆیلە
٦ – هەژاری لە ئەنجامی هەژاریدا هەندێجار کەسی واهەبوە بوە بە کۆیلە یان ژنو مناڵەکەی خۆی فروشتوە و کراون بە کۆیلە
٧ – جاری وا هەبوو گەلێک گەلێکی تری خستۆتە ژێر دەستی خۆیەوە و هەموو ئەو گەلەی بە کۆیلە لە قەڵەم داوە
٨ – ڕاکردنی ژن لە مێردی هەر کاتێک ژن لە مێردی خۆی ڕایکردبایە دەکرا بە کۆیلە
٩ – ڕاکردنی مناڵی هەڵگیراوە ئەو مناڵەی ڕایکربایە و هەڵگیراوە بوایە دەکرا بە کۆیلە
١٠ – گەر کۆیلەیەک مناڵی ببوایە مناڵەکەشی هەر دەبویەوە کۆیلە
١١ – هۆزێک دەست بەرداری کەسێک ببوایە بۆ هۆزێکی تر یان دەیانکوشت یان دەیانکرد بە کۆیلە
(تەفسیری سورەتی نیساء ، عەلی باپیر، لا ٣٠٢-٣٠٣
١٢ – لەسەردەمی جاهیلیەتدا باوبوو گەر پیاوێک بمردایە ژنی لە دوا جێ بمایە کوڕێکی پیاوەکە کەلەو ژنە نەبووە یان خزمێکی کراسێکی دەدا بەسەر ژنەکەداو ئەو ژنە دەبوە موڵکی ئەو کەسە
(تەفسیری ڕەوان ، بەرگی ٢ ، جوزئی ٤ ، لا ٢٠٦ )

چوارەم
کۆیلایەتی لەئیسلامدا
پێشتر ئەوەمان خستەروو کە کۆیلایەتی رێگە پێدراو بوە لای گەل و وڵاتە جیاوازەکاندا و بەچشێوەیەک مامەڵەیان لەگەڵ کۆیلە کردوە ، کاتێك ئیسلام هات کۆیلایەتی رەگ وریشەی قوڵی داکوتابوو ،ژمارەیەکی زۆر لە کۆیلە بەژیانی کۆیلایەتی راهاتبوون ، بۆیە کەئیسلام هات چەند هەنگاوێکی نا بۆبنبرکردنی کۆیلایەتی کە پشتیوان بەخودا دەیانخەینە ڕوو.
١ – وشککردنی سەرچاوەکانی کۆیلایەتی :
ئیسلام هەموو رێگاکانی بەکۆیلەکردنی وشک کرد کە مرۆڤیان لەرێگەوە دەکرانە کۆیلە ، تەنها دیلی جەنگ نەبێت بەشێوەی کاتی هێشتیەوە ئەویش لەبەر ئەوەی بەکۆیلەکردنی دیلەکانیجەنگ یاسایەکی نێودەوڵەتی بوو ،دەی نەدەگونجا لەوکاتەدا ئیسلام لەگەڵ دوژمنەکانیدا لە شەردا بوو،ئەو یاسایە یەکلایانە هەڵوەشێنێتەوە و رای بگرێ ،دیلی موسوڵمانەکان لای دوژمن نکرێنە کۆیلەو ،بەڵام ئەو دیلی کافرەکان مەرەخەس بکات .(تەفسیری رەوان،بەرگی ٩،جزئی ١٨،ل ١١)

٢ – لەرووی فیکریەوە :
أ -  خوای پەروەردگار دەفەرمێت : ((وما خلقت الجن والانس الا لیعبدون))الزاریات – ٥٦
خوای پەورەدرگار رایگەیاندوە کە ئینسان و جنۆکەی بۆبەندایەتی خۆی دروستکردوە بەتەنها ،لێرەوە لەئیسلامدا هەموو مرۆڤەکان بەندەی خودان و نابێت بەندایەتی بۆیەکتر بکەن.
ب -  (یا أیهاالناس أنا خلقنکم من الذکر وأنثی وجعلنکم قبائل لتعارفوا إن أکرمکم عند الله أتقکم ) الحجرات 
خوای پەروەردگار بۆمان روون دەکاتەوە کە هەموو خەڵکی لەیەک باوك ودایک بوون ، ئیتر چۆن هەندێكیان هەندێکی تریان ژێربار دەخەن ؟ خودا مرۆڤی کردوە بەچەندین گەل و هۆزی جیاوازەوە هەتا یەکتر بناسن ویارمەتی یەکتر بدەن لەهێنانەدی بەرژەوەندیە جیاوازەکانیاندا ،وەکەس رێزی نیە بەسەر کەسی تردا مەگەر بە خۆپارێزی وکاری چاک و تەواوی دەروون نەبێت .
پێغەمبەریش دەفەرمێت : (یاأیها الناس الا أن ربکم ماحد ، إن أباکم واحد ،ألا لا فضل لعربی علی اعجمی ولا لعجمی علی عربی ،ولا لأسود علی أحمر ،ولا لأحمر علی أسود إالا بالتقوی غلا هل بلغت ؟ قالوا : نعم ،قال : (فلیبلغ الشاهد الغائب ) واتە : ئەی خەڵکینە ئێوە یەک پەروەردگارتان هەیە باوك وداکتان یەکە ،بزانن عەرەب فەزڵی نیە بەسەر نەتوەکانی تردا ،ئەوانیش فەزڵیان نیە بەسەر عەرەبدا ،رەش پێشت فەزڵی نیە بەسەر سورپێستدا ،سورپێست فەزڵی نیە بەسەر رەشپێسدا ،مەگەر بەتەقوا نەبێت ،ئایە گەیاندم ؟ وتیان بەڵی ،فەرموی ئەوانەی ئامادەن بیگەیەنن بەوانەی ئامادەنین .
(تفسیر المراغی ، ج ٩ ،ص ١٩٤ – ١٩٥)
ج – (ولقد کرمنا بنی ادم ...) اسراء - ٧٠ 
ئێمە قەدری نەوەی ئادەممان گرتوە ، ئالێرەوە لەرووی فکریەوە لە ئیسلامدا هەموو مرۆڤەکان یەکسانن و کەسیان لەکەسیان بەرێزتر نین مەگەر بە تەقوا نەبێت ، وە هەموو مرۆڤەکان وە دانی شانە یەکسانن و چینایەتی لەبن هەڵدەوەشێنێت ، ئەمە هەنگاوی یەکەمە بۆ ئازادکردنی کۆیلە ، سەرەتا بەکۆیلەکە دەڵێت : تۆش مرۆڤی رێزلێگیراوی لەگەڵ گەورەکەتدا یەك خواتان هەیە ، لەیەك دایک وباوک بوون ، تۆ بەئازادی خودا هێناوتیە بونەوە ئەوە مرۆڤەکانی ترن کردویتیان بەکۆیلەو ئەسڵ ئازادیە نەک ژێردەستەیی وکۆیلایەتی ، بۆیە لەرووی دەروونیەوە ئەو کۆیلەیە ئازاد دەدبێت چونکە ئەگەر لەرووی فکریەوە ئازادت نەژرد بە عەمەلی ئازادیشی بکەیت نازانێت وەك مرۆڤێکی ئازاد بژی و حەز بەکۆیلایەتی دەکاتەوە ، لەلایەکی تریشەوە پەیام بە گەورەو خاوەن کۆیلەکان دەدات کە ئەو مرۆڤەی لەژێر دەستتدایە دەبێت کەرامەتی بپارێزێت و وەك خۆی مرۆڤەو رێزلێگیراوە نابێت وەك ئاژەڵ مامەڵەی لەگەڵ بکات .

٣ – ئازدکردنی ئەو کۆیلانەی کەهەبوون :
ئیسلام کۆمەڵێك رێ وشوێنی گرتۆتەبەر هەتا ئەو کۆیلانەی هەن ئازادببن 
أ – ئازادکردنی کۆیلە بە موکاتەبە : (والذین یبتغون الکتاب مما ملکت أیمنکم فکاتبوهم إن علمتم فیهم خیرا واتوهم من مال الله الذی اتاکم) النور -٣٣
ئەوکۆیلانەی کەلاتانن ئەگەر ویستیان پەیمانتان لەگەڵ ببەستن کەئازادیان بکەن لەسەر برێك پارەو سامانی دیاریکراو ،بەمەرجێك رێگەیان بدەن ئیش بکەن بۆپەیداکردنی ئەو پارەیەو سامانە دەبێت رێگایان پێ بدەن ،ئەگەر زانیتان توانای ئیشکردنیان هەیە ،پێویستە موسوڵمانان یارمەتی ئەوجۆرە کەسانە بدەن وە لەوماڵەی خوا پێی داون بەشیان بدەن
(تەفسیری گوڵشەن، بەرگی ٣ ،ل ٦٩)
ب – هەشت یەکی زەکات دانراوە بۆئازادکردنی کۆیلە (إنما الصدقات للفقراء والمسکین والعملین علیها والٶلفة قلوبهم و فی الرقاب والغارمین وفی سبیل الله وابن السبیل فری‌ضة من الله والله علیم حکیم )التوبة -٦٠
(وفی الرقاب)بەمانای کۆیلە دێت ، واتا هاوکاری ئەوکۆیلانە بکەن کەدەیانەوێت بەموکاتەبە رزگاریان ببێت ،وەهەروەها هەستن بەکرینی کۆیلەو ئازادکردنیان ،وەرزگارکردنی دیل لەدەستی کافران . 
زەکات دەدرێت بە  ١ - (للفقراء) هەژار ،٢ – (والمسکین )دەست کورت مەساکین لەهەژار حاڵی خراپترە  ،٣- (والعامین علیها)ئەوانەی هەڵدەستن بەکۆکردنەوەی ،٤ - ( الٶلفة قلوبهم)ئەوانەی تازە ئیمان دەهێنن ،٥ – (فی الرقاب) بۆ ئازادکردنی کۆیلە ،٦- (والغرمین) قەرزار ،٧- (فی سبیل الله) لەپێناوی خودادا دەدرێت ، (وابن اسبیل) رێبوارێك پارەی لێ برابێت .
(تفسیر القران الکریم واعرابه وبیانه، ج٤ ،ص ١٧٥)
فەلسەفەی زەکات لەئیسلامدا بۆئەوەیە هەژارو نەدار نەمێنێت و پارە نەخەوێنرێت لای چەند کەسێک وەدەبێ بدرێ و حەقی خاوەن مافەکانی لێدەر بکرێت کە لەئایەتەکەدا باسیان کراوە ، وە (ئەبو بکر) شەری کرد لەسەر ئەوەی کۆمەڵێك زەکاتیان نەدەدا ، وە لەئیسلامدا زەکات کۆدەکرێتەوەو دەدرێت بە هەژارێك ئەوەندەی پێدەدەن کەلەهەژاری دەرچێت و جارێکی تر پێویستی بە وەرگرتنی زەکات نەکات .
(هەشت یەکی)زەکات دانراوە بۆئازادکردنی کۆیلە ،هەشت یەکی زەکاتی هەموو موسوڵمانان ،کەئەگەر حیسابی بکەیت زۆر دەکات ، لێرەدا پرسیارێك دێتە پێش کەئایە دەکرێ ئێمە خەڵکێکی دەوڵەمەند بهێنین و پارەو سەروەت وسامانیان لێوەربگرینەوە هەتا هەژار دەبن ، دواتر بڵێین :ئەوەتا خوای گەورە فەرمانمان پێدەکات هەشت یەکی زەکات بدەین بەهەژاران ، دەی وەر بازەکتت بدینێ تا دەوڵەمەند ببیتەوە ؟ هەموو کەسێكی خاوەن ژیری دەڵێت : نەخێر بەڵکو ئەوانەی هەژارن زەکاتیان پێدەدەین ئیسلام بۆئەوە هاتوە هەژاری نەهێڵێت نەک دەوڵەمەندەکان هەژار بخات و دواتر بەپارەی زەکاتی موسوڵمانان جارێکی تر دەوڵەمەندی بکەینەوە.
باشە هەمان شت بۆ(کۆیلایەتی) راستە ،کاتێك زەکات هەشت یەکی دانراوە بۆ ئازادکردنی کۆیلە کەواتە چۆن دەکرێ خۆمان خەڵكی ئازاد بکەین بەکۆیلەو دواتریش هەر بە زەکاتی خۆمان ئازادیان بکەینەوە ؟! کەواتە هەر نابێت خەڵکی ئازاد بکەین بەکۆیلە ،وە ئەو کۆیلانەشی کەهن دەبێ بەزەکات ئازادیان بکەین.

ج – کەفارەتی تاوان ، کۆمەڵێك تاوانمان هەیە هەرکەس بیکات یەکێك لە ئیختیارەکانی کەوەک کەفارەتی تاوانەکەی بۆی دانراوە ئازادکردنی کۆیلەیە بۆنمونە  : هەرکەس بەهەڵە یەکێك بکوژێت کەفارەتەکەی ئازادکردنی کۆیلەیە(ومن قتل مٶمنا خطئا فتحریر رقبة مٶمنة)النساء -٩٢
هەروەها کەسێك سوێند بخوات و بیشکێنێت ئەو کەفارەتەکەی یەکێکیان ئازادکردنی کۆیلەیە وەك لە ئایەتی (٨٩- المائدة) خوای پەروەردگار باسی کردوە . هەروەها کەسێك بە ژنەکەی بڵێت : وەک دایکم وای یان وەک خوشکم وای ئەوا دەبێت کۆیلەیەك رزگار بکات یان دوومانگ بەرۆژوبێت لەسەر یەك یان خواردنی شەست کەس بدات کەواتە هەرکەس زیهاری لەژنەکەی کرد یەکێك لە ئیختیاری کەفارەتەکەی رزگارکردنی کۆیلەیە وەک لەسەرەتای سورەتی (المجادلة)باسی کراوە .
لێرەدا رەنگە یەکێك پرسیارێکی بۆبێتە پێش بڵێت : (باشە ئەگەر ئیسلام لەخەمی ئازاد کردنی کۆیلەدایە بۆچی بۆ ئەوتاوانانە تەنها کەفارەتەکەیان ئازادکردنی کۆیلە نیە؟ بەڵکو ئیختیاری تریش هەیە لەگەڵ ئازادکردنی کۆیلەدا؟) لەوەەڵامدا دەڵێین : (چونکە ئەگەر ئازادکردنی کۆیلە تاکە ئیختیار بوایە بۆ کەفارەتی یەو تاوانانە ئەوا دەبوو هەمیشە کۆیلایەتی بمایە بۆئەوەی ئەگەر کەسێك یەکێك لەوتاوانانەی کرد کۆیلەی دەست بکەوێت رزگاری بکات ، کەواتە بۆیە خوای گەورە چەند ئیختیاری داناوە چونکە زانیویەتی رۆژێك دێت کۆیلایەتی نامێنێت بۆئەوەی موسوڵمانان کە پەیامی دینەکایان ئازادکردنی مرۆڤایەتیە لەبەر ئەمە خەڵك نەکەن بەکۆیلە)

د – دانانی بەشێك لە خێرو سەدەقە بۆئازادکردنی کۆیلە جگە لە زەکات وەك لەئایەتی (١٧٥ - البقرة) هاتوە (... واتی المال علی حبه ذوی القربی والیتامی والمساکین وابن السبیل والسائیلین وفی الرقاب ..)
‌هـ - ئازادکردنی کۆیلە لەبەر خاتری خودا (فلا قتحم العقبة وما ادراك مالعقبة فك الرقبة)البلد ١١ – ١٣  ، واتە : زۆرێك لەخەڵکی رێگەی سەختیان نەبریوە ، تۆ چوزانیت رێگەی سەخت کامایە ، ئازادکردنی کۆیلەیە . 
خوای گەورە ئازادکردنی کۆیلەی بە برینی رێگەی سەخت ناوبردوە ، دەی ئەگەر ئازادژردنی کۆیلە ئەوەندە گەورەبێت ، چۆن دەگونجێ خەڵكی ئازاد نکرێن بەکۆیلە ؟
و – ئەگەر گەورەیەك بە کۆیلەکەی وت دوای مردنم ئازادیدیت ئەوا دوای مردنی ئازاد دەبێت و نەوەکانی ناتوانن بەکۆیلەیی بهێڵنەوە.
ح – ئەگەر لەکەسێك زیاتر بەشیان هەبو لەکۆیلەیەکدا ئەوا ئەگەر یەکێکیان وتی ئەوا من بەشی خۆمم ئازدکرد ئەوا دەبێت هەمویان ئازادی بکەن.
 خ – ئەگەر کەسێک لەکۆیلەکەی بدات و حەقی نەبێت ئەوا کەفارەتەکەی ئازادکردنیەتی (من ضرب غلاما له حدا لم یأته ألطمه فإن کفرته أن یعتقه)
ی – سێ شت هەن بەگاڵتە بیانڵێیت هەر راستەو بەراستیش بیڵێیت هەرراستە ، کەیەکێکیان کۆیلەیە(ثلاثة من قالهن لاعبا وغیر لاعبا فهن جائزات علیه : الطلاق والنکاح والعتاق) کەواتە ئەگەر یەکێك بەگاڵتەشەوە بڵێت :بەکۆیلەکەی برۆ ئازادم کردویت ، ئەوا هەر ئازاد بوە .

٤ – مامەڵەکردن لەگەڵ کۆیلە لەئیسلامدا :
لەسەرەتاوە باسی ئەوەمان کرد چۆن مامەڵە کراوە لەگەڵ کۆیلەدا لای ئومەتەکانی تر ، لەئیسلامدا دەبێت بەو پەری رێزو شیاویەوە لەگەڵ کۆیلەدا مامەڵەبکرێت ، پێغەمبەر(صلی الله علیه وسلم) دەفەرمێت : (لایقولن أحدکم : عبدی وأمتی ،ولکن لیقل فتای وفتاتی) واتا بایەکێکتا بانگی کۆیلەکەی نەکات بەکۆیلەکەم ، بەڵکو بڵێت (کورەکەم ،کچەکەم) ، لێرەدا رەچاوی باری دەروونی ئەو کۆیلانە کراوە هەتا هەست بەکەمی نەکەن .
لەفەرمودەیەکی تردا هاتوە کە دەڵێت :خۆتان چی تان لەبەرکرد لەو بەرگەش بکەنە بەری کۆیلەکانتان ،خۆتان چ خواردنێکتان خوارد لەو خوردنەش بدەن بەکۆیلەکانتان ،داوای کارێکیان لێمەکەن کەتوانای ئەجامدانیان نەبێت ،ئەگەر داوای کارێکتان لێکردن کە گران بوو یارمەتیان بدەن.
لە فەرمودەدا هاتوە کە هەرکەس کۆیلەی خۆی بکوژێت دەیکوژینەوە ،هەرکەس لوتی ببرێ لوتی دەبرینەوە ،هەرکەس کۆیلەی خۆی بخەسێنێت دەی خەسێنینەوە (من قتل عبده قتلناه،ومن جدع عبده جدعاه ،ومن اخصی عبده اخصیناه)
پێنجەم : چارەنووسی دیلی جەنگ لەئیسلامدا
دیلی جەنگ پەیوەندیەکی راستەوخۆی بە بابەتی کۆیلایەتیەوە هەیە ، بۆیە پێویستە لەبارەی چارەنوسی دیلەوە بدوێن لێرەدا لەبارەی چارەنوسی دیلی جەنگەوە دەدوێین.
چارەنوسی دیلی جەنگ لەئایەتی (٤ - محمد) باسکراوە خوا دەفەرمێت : (فإذا لقیتم الذین کفروا فرضب الرقاب حتی إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق فإما منا بعدوا وإما فداء حتی تضع الحرب أوزارها) واتە : ئەی موسوڵمانینە ئەگەر لەشەردا لەگەڵ دوژمنانی بێباوەردا بەیەك گەیشتن و بەرەنگاری یەکتری بوونەوە ئەوەشاڵاویان بۆببەن و بەکوشتن بیان دورنەوەو گەردنیان بپەرێنن تا بەتەواوی شپرزەو شریان دەکەن و توانای شەریان نامێنێ ،ئینجا ئەوانەیان کەبەدیلی دەیانگرن بیانبەسنەوە تارانەکەن ،پاشان یان هەروا بەریان بدەن و ئازادیان بکەن ،یاخود بەرانبەر ئەو برە ماڵ وسامانەی کەخۆیانی پێ دەکرنەوە ،یان بەرانبەر ئەنجامدانی ئەو کارەی کەپێیان دەسپێرن .
(تەفسیری گوڵشەن،بەرگی ٤، ل ٨٢ – ٨٣)
ئەم ئایەتە هەندێك پێیان وایە نەسخ بۆتەوە بەئایەتی (٥ – التوبة) کەپێی دەڵێن ئایەتی شمشێر  ، بەڵام لای زۆربەی ئەهلی عیلم ئەم ئایەتە نەسخ نەکراوەتەوەو ئایەتێکی (محکمة) وە سەرۆکی موسوڵمانان ئازادە کە بە بێ بەرامبەر یان بەرامبەر فیدیە دیل ئازاد بکات ،یان بیان کوژێت ،یان بیانکات بەکۆیلە.
(اضوء البیان – ج ٦ ،ص ٢٩٠٧)
جا بۆ ئەوەی ئەو گومانە برەوێتەوەو بابەتەکە بەتەواوی روون بێتەوە باسی ئایەتی (٥ – التوبة) دەکەینبابزانین ئەم ئایەتەی سورەتی (محمد)ی نەسخ کردوتەوە بەراستی یان نا؟
ئەو چەند ئایەتەی سەرەتای سورەتی تەوبە باسی ئەو خێڵانە دەکات کە ئەو پەیمانەی دابویان شکاندبویان و غەدریان لە موسوڵمانان کردوە ، لە ئایەتی (٤) دا خوای پەروەردگا ر دەفەرمێت : (إلا الذین عهدتم من المشرکین ثم لم ینقصوکم شیئا ولم یقصروا علیکم أحدا فأتموا إلیهم عهدهم إلی مدتهم إن الله یحب المتقین) واتا :ئەوموشریکانەی کەپەیمانتان لەگەڵیاندا هەیە ئەگەر پەیمانەکەی خۆیان هێنایەدی و هیچیان لێ کەم نەکردەوەو یارمەتی هیچ لایەك لەدوژمنانتانیان نەدا ئەوا پەیمانەکانیان بەبێ هیچ شکاندن و کەمکردنەوەیەك ببەنەسەر ،بێگومان خودا ئەوانەی خۆش دەوێت کەبەندایەتی بۆدەکەن و خۆیان لەپەیمانشکێنی دەپارێزن .
(تەفسیری گوڵشەن ، بەرگ ٢ – ل ٥٢)
ئایەتی (٥) دەڵێت : (فإذانسلخ الاشهر الحرم فاقتلوا المشرکین حیث وجدتموهم وخذوهم وحصروهم واقعدوا لهم کل مرصد فإن تابوا وأقاموا الصلاة وإتوا الزکوة فخلوا سبیلهم إن الله غفور رحیم ) واتا : ئەوانەی ئەو پەیمانەیان شکاندوە دوای ئەو مۆڵەتەی بۆیان دیاریکراوە بیانکوژن و لێیان بدەن و لەهەرشوێنێکدا بینیتانن لێیان بدەن ،بەڵام ئەگەر تەوبەیان کردو ئیمانیان هێناو بەجوانی نوێژیان کردو زەکاتی ماڵیان دەرکرد ئەوا وازیان لێبهێنن ئازاریان مەدەن ،بەراستی خودا لێخۆشبوو بەخشندەیە .
لەئایەتی (٦) دا خوا دەفەرمێت : (ئەگەر دوای تەواوبوونی ئەو چوار مانگە یەکێک لەبێ باوەران و بتپەرستان پەنای بۆهێنایت و خۆی خستە پەنات تۆیش پەنای بدە و دڵنیای بکەرەوە تا گوێبیستی فەرمانی خودا ببێت ،ئینجا پاش ئەوە بیگەرێنەرە جێگای ئەمینی خۆی ،چونکە ئەوانە نازانن و تێناگەن کە ئەم ئاینی خودایە چەندە جوان و بەرزەو خەڵتێکی خودایە بۆبەختیارکردنی ئادەمیزاد لەهەردوو دونیا .
لەئایەتی (٧)دا خوا دەفەرمێت : (چۆن دەبێ پەیمانی خوداو پێغەمبەر بۆبتپەرستان بێت ،مەگەر ئەوانەیان کەلە پاڵ کەعبەدا پەیمانیان لەگەڵبەستون ئەوانە هەرچەند راستگۆبن و بە پێی پەیمانەکەیان لەگەڵتاندا بجوڵێنەوە ئەوە ئێوەش پەیمانی خۆتان لەگەڵیاندا بەرنەسەر و هیچ بیانویەکیان لێمەگرن ،بێ گومان خودا ئەوانەی خۆش دەوێت کەپارێزکارن و پەیمان ناشکێنن .
بەخستنە رووی ئایەتەکان بەیەکەوە بۆمان دەردەکەوێت ئەوانەی خودا دەفەرمێت لەناویان بدەن و بیانکوژن ئەو کەسانە دەگرێتەوە کەپەیمانیان هەبوەو شکاندویانە لەگەل موسوڵماناندا ، کەواتە کوشتنیان لەسەر شکاندنی پەیمانەکەیانە بۆیە هیچ پێکدادانێك نیە لەگەڵ ئایەتی (٤ – محمد)دا هیچ کام لەم ئایەتانە نەسخ نەکراونەتەوەو ناشبێت ،ئایەتەکان لە سیغەی خۆی دەربکەین و حساب بۆ ئایەتەکانی پێش و پاشی نەکەین .
هەروەها ئایەتی (٨ – الممتحنة) بەتەواوی ئەوە رەت دەکاتەوە کە هەموو کافرو موشریکێك دەبێت شەری لەدژ بکرێت و بکوژرێت ، لەئایەتەکەدا هاتوە (لا ینهکم الله عن الذین لم یقتلوکم فی الدین ولم یخرجوکم من دیرکم أن تبروهم وتقسطوا إلیهم إن الله یحب المقسطین) واتا : خودا رێگاتان لێ ناگرێت کە چاکە بکەن و بەدادپەروەریەوە بجوڵێنەوە لەگەڵ ئەو غەیرە دینیانەدا کەلەبەر ئاینەکەتان شەریان لەگەڵ نەکردون و دوژمنایەتیان لەگەڵ نەندون ،وەلەماڵ و جێگای خۆتان دەریان نەکردون بێگومان خودا ئەو کەسانەی خۆش دەوێت کەدادپەروەرن .
بابێینەوە سەر ئایەتی چوار لەسورەتی (محمد) لە ئایەتی چواردا خودا باسی بەردانی دیل دەکات بە (منەتکردن) یان بەرامبەر(فیدیە) بەکۆیلەکردن و کوشتن لەئایەتەکەدا نەهاتوە .
مامۆستا ناصری سوبحانی دەڵێت : (بەردانی دیل بەبێ بەرامبەرو بەردانی دیل بەرامبەر بەفیدیە دوو قاعیدەی هەمیشەیین ،وە کوشتن و کردن بەکۆیلە قانونی ئیستیسنائی و کاتین (سیستەمی سیاسی ئیسلامی ، ل ٥٣٩)
سەبارەت بەکوشتنی دیل (ابن رشد)لە (بدایة المجتهد) هێناویەتی کە (دروست نیە دیل بوکوژرێت وە ئەوەش هاوەڵانی پێغەمبەری لەسەر کۆبونەتەوە)ئیمامی سویوتی دەڵێت (زاهیری ئایەتەکە دەری دەخات کەدروست نیە دیل بکوژرێت)
(دراسات فی العقیدة والتفسیر وفقه المقارن، ص١٢٠)
دیلی جەنگ دەبێت بەجوانی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت چونکە خوای پەروەردگار دەفەرمێت: (ویطعمون الطعام علی حبه مسکینا ویتیما واسیرا) الانسان ، یەکێك لەسیفەتەکانی ئەو کەسانەی نازو نیعمەتی بەهەشتیان پێدەدرێت ئەوانەن کەخواردن بە مسکین و هەتیوو دیل دەدەن.
(ئەبو عەزیری کوری عومەیر) دەڵێت : کاتێك دەلم لای موسوڵمانان کەخواردنی نیوەرۆو ئێوارە دەهات دەیاندا بەمن و خۆیان بەخورمای وشك ئیدارەیان دەکرد ئەگەر پارچەیەك نانیان دەست بکەوتایە دەیاندا بەمن ،منیش لەشەرما دەمگێرایەوە بۆیان ئەوانیش دەیانگێرایەوە بۆمن.
(ثمامة بن اثال)کەدیل بوو لای موسوڵمانان بەستبویانەوە بەپایەیەکی مزگەوتەوە پێغەمبەر هەروا ئازادی کرد ئەویش موسوڵمان بوو ، وەجارێك هاوەڵان پیاوێکیان لە هۆزی (عقیل)گرت ،هۆزی (ثقیفیش)دوو هاوەڵیان بەدیل گرت ، وە دیل بەدیلیان کرد هاوەڵەکە بەدوو کابرای موشریکەکان .(مراغی ،ج٩-ص ١٣٦)
هەروەها روونە کە دیلەکانی جەنگی بەدر ئازادکران هەندێکیان بەرامبەر پارەو هەندێکیان کەخێندەواریان هەبوو بەرامبەر فێرکردنی چەند مناڵێکی موسوڵمان ئازادکران ، وە لەفەتحی مەکەدا پێغەمبەر پێی فەرمون (وانتم طلقاء) برۆن ئێوە ئازادن .
موسوڵمانان بەدرێژایی مێژوو بەجوانی مامەڵەیان لەگەڵ دیلی جەنگدا کردوە ئەوەتا کاتێك سەڵاحەدینی ئەیوبی دەچێتە قودسەوە ئازار بەکەس ناگەیەنێت ،سەڵاحەدین بەرامبەر پارەیەکی کەم ئامادەبوو ئازادیان بکات سەرەرای ئەوەش (بتریرك هرقل) بەخۆی و گەنجینەکانیەوە رۆشت و خەڵکەکەی خۆی بەجێهێڵا، دواتر مەلیك عادل برای سەڵاحەدین داوای کرد (١٠٠٠)دیلی بۆبنێرێت هەتا رزگاریان بکات لەپێناوی خوادا ،سەڵاحەدیش بەوەرازی بوو،سەڵاحەدین بانگەوازی کرد لەناو خەڵکدا هەرکەس نەتوانێت فیدیە بدات بەساڵاچوبێت ئەوا ئازاد دەکرێت بەو جۆرە هەمویانی ئازادکرد وە ئەو رەفتارەی سەڵاحەدین وای لە نوسەری ئینگلیزی (لین بولی)کرد بڵێت : (ئەوە هەلێك بوو بۆ ئەو پاشا موسوڵمانە کە گاورەکان فێری واتای لێ بوردەیی بکات)(سەڵاحەدینی ئەیوبی، ٦١٨-٦١٩)
ئێستا بابزانین رەفتاری ناموسوڵمانان چۆنبوە لەگەڵ دیلدا ، کاتێك مەغۆلەکان خۆراسانیان گرت (٧٠)هەزار کەسیان لەخەڵکەکەی سەربری ،وەکاتێ شاری (مرو)یان گرت کوشتارێکی زۆریان کرد وە (٤٠٠) کەسیان هێشتەوە لەو کەسانەی میهنەیان دەزانی هەتا لەدروستکردنی چەکدا یارمەتیان دەن.
کاتێك هۆلاکۆ لەساڵی (٦٥٦)ك ،بەغدای گرت بۆماوەی (٤٠) رۆژ خەریکی کوشتار بوو ،لەکاتێکدا بەڵێنی دابو بە (موستەعسەم) کە پارێزراو بن ، لەبارەی ژمارەی کوژراوان لە(بەغداد)دا ، (ابن کسیر) دەڵێت : (یەك ملیۆن ونیو) خەڵك کوژراوە ، (سەبەکی) دەڵێت : (١)ملیۆن کەس کوژراوە .
تەیموری لەنگ لە (ئەسفەهان) هەستا بکشتنی ژمارەیەکی زۆر خەڵک و کەلەسەرەکانی وەك هەرەم ریزکرد،لەتکریتیش هەمان شتی دووبارە کردەوە.
(دراسات فی العقیدة والتفسیر والفقه المقارن ، ص ١٠٠)
سەڵیبیەکانیش کە شاری قودسیان گرت (٧٠) هەزار کەسیان سەربری ،لەشاری(معرة النعمان) سەری (٧)هەزار کەسیان پەراند.
(گوستاڤ لیبون)دەڵێت : (سەڵیبیەکان بریاریاندا کە دانیشتوانی قودس بنبربکەن بە موسوڵمان و جولەکەو ئە دیانانەی کەتیایا بون و سەر بەبیروباوەری سەلیبیەکان نەبوون ،لەماوەی هەشت رۆژدا کەسیان نەهێشت بەبێ ئەوەی ئافرەتێك یان مناڵێک یان پیاوێکی پیری لێدەرکەن ).
لە مزگەوەتی (عومەر)دا (١٠)هەزار موسوڵمانیان کوشت ،(ریکاردۆ قلب الاسد) سێ هەزار ئەسیری لەموسوڵمانان کوشت کەخۆیان تەسلیم کردبوو لەگەڵ ئەوەی بەڵێنی دابونێ دەستی خراپەیان بۆنەبات.
(وەڵامدانەوەی چەند رەخنەیەك دەربارەی ئیسلام،ل٤٦ – ٤٧)
لە جەنگی جیهانی یەکەمدا کە ژمارەیەکی زۆر خەڵك لەناو چون ،وەدیلێکی زۆر ون بون ، لەو جەنگەدا وڵاتی ئەڵمانیان (٦١٥٩٠٠)سەربازی  لەناو چوو ،وە نەماساش (یەك ملیۆن و نیو) سەربازی ون بوو ،فەرەنساش (٤٨٣٣٠٠) سەربازی ون بوو ، بەریتانیاش (٣٥٩١٠٠) سەر بازی ون بوە ، ئتاڵیاش (٥٦٩٠٠٠) سەربازی ونبوە ،روسیا یەك ملیۆن و نیو سەربازی وەنبوە ، ئەمریکاش کەئەوکات هێزێکی زۆر کاریگەر نەبوە (٤٧٦٥) سەربازی وەن بوە.
ژمارەی کوژراوان لەجەنگەکەدا لەدەوروو بەری (٩)ملیۆن کەس دایە ، وە (١٠)ملیۆن کەسیش بریندار بوون .
لەجەنگی وەمی جیهانیشدا کاتێك (ئیڤان کونیڤ)سەرکردەی سۆڤیەتی چوە بەرلینەوە بریاری دا کەدەستی هەموو ئەو کەسانە ببرن کە بۆ تەسلیم بوون بەرزیان کردبوەوە.( دراسات فی العقیدة والتفسیر والفقه المقارن ،ص ١٠٤-١٠٥)

ئەنجام
١ – کۆیلایەتی دیاردەیەکی بڵاوو دان پیانراو بوە لای هەموو گەل ونەتەوەکان بەدرێژای مێژوو و بەشێوەیەکی خراپ مامەڵەیان لەگەڵ کردوە.
٢ – چەندین رێگە هەبوون بۆبەکۆیلە کردنی مرۆڤ کاتێك ئیسلام هات هەموو رێگاکانی کۆیلایەتی کۆتایی پێهێنا.
٣ – کۆیلایەتی لەئیسلامدا لەسەرەتادا وەك مامەڵەی هاوشێوە بوەو کۆتایی پێهاتوە ناگونجێت بەناوی ئیسلامەوە خەڵك بکرێت بەکۆیلە ، لەکاتێکدا خۆی بۆئازادکردنی مرۆڤ هاتوە لەکۆیلایەتی.
٤ – قورئان و سیرەی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) ئەوەمان پێ دەڵێن کەکۆیلایەتی کۆتای پءهاتوە لەئیسلامدا .
ئەوەتا ئەو هەموو ئایەتەمان هەیە کەباسی ئازادکردنی کۆیلە دەکەن تەنها یەك ئایەتمان نیە باسی بەکۆیلەکردنی مرۆڤ بکات ، چەندین رێگە دانراوە لەئیسلامدا بۆ ئەوەی لەرێیانەوە کۆیلەکان ئازاد ببن ، بەڵام نابینین لەئایەتێك یان حەدیسێکدا هاتبێت بڵێت خەڵك بکەن بەکۆیلە ، وەسیرەی پێغەمبەریش بەروونی دیارە کە چەند هەوڵی داوە خەڵکی ئازاد بکات لەکۆیلایەتی ، ئەوەتا لەغەزای بەنو موسطەلق دا ،کە ژمارەیەکی زۆریان لێ بەدیل گیرا ، پێغەمبەر هەستا (جوریە بنت حارث)ی کردە هاوسەری خۆی ،کاتێك هاوەڵان ئەمەیان دی ، وتیان خزمانی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم)  چۆن دەبێت کۆیلە بن، بۆیە (١٠٠) خێزان لەو هۆزە ئازادکران ،عائشە دەڵێت : (نەم دیوە ئافرەتێك وەك جوریە خێرو بەرەکەتی بۆ هعزەکەی هێنابێت کە بوە هۆی رزگاربوونی (١٠٠) خێزان لەهۆزەکەی)
(موسوعةالبیان،قسم الرسول،مجلد ١،جزء ١ ، ص٨٥)
هەروەها لە غەزای حونەیندا ئەو ژن و مناڵانەی کە گیرابوون ،پێغەمبەر بۆماوەی (١٥) رۆژ هێشتنیەوە هەتا کەس وکاریان بێن بەشوێنیاندا ، بەڵام هەردیار نەبون بۆیە پێغەمبەر دابەشی کردن ، دواتر شاندی (هەوازین)کەلە (١٤) کەس پێكهاتبون ،موسوڵمان بون و هاتتبون بەشوێن ژن و مناڵەکانیاندا ، پێغەمبەریش بەشی خۆیو بەرەبابی (عبد المطلب) ئازادکردو داوای لەموسوڵمانانکرد هەرکەسەو بەشی خۆی ئازاد بکات، ئەوانیش هەرچی لایان بوو ئازادیانکردن تەنها سێ کەس نەبێت ،پێغەمبەر بەشی ئەوسێ کەسەشی کریەوەو ئازادی کردن.
(ژیانی پێغەمبەر ،ل ٤٥٤ – ٤٥٨)
٥ – ئافرەت ومناڵ کەلە شەرەکاندا ماڵیان تێکچوەو بێ سەرپەرش دەمانەوە بۆئەوەی ژیانیان بەردەوام بێت هەرەکەیان دەدرا مەماڵێکی موسوڵمان کە بەجوانی و بەرێزەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا ، لەو سەردەمەدا وەك ئێستە نەبوە دەوام ودایرە هەبێت هەتا ئافرەت بتوانێت بژێویی خۆی دابین بکات ، ئەوەیش کەباسی دەکەن وەك کەیزەك کە دروستە یەکسەر بچیتە لای و گرفتی تیانیە مادام ئافرەتەو لەشەردا گیراوە ئەوە بەو جۆرە نیە ، ئەوەتا لەئایەتی (٢٥) لەسورەتی (النساء) هاتوە (ومن لم یستطع منکم طولا آن ینکح المحصنت المٶمنت فمن ما ملکت أیمنکم من فتیتکم المٶمنت والله أعلم بإیمنکم بعضکم من بعض فأنکحوهن بإذن أهلهن واتوهن أجورهن بالمعروف محصنت غیر مسفحت ولا متخذات أخدان فإذا أحصن فإن أتین بفحشة فعلیهن نصف ما یلی المحصنت من العذاب ذالك لمن خشی العنت منکم وأن تصبروا خیرلکم والله غفور رحیم)
واتە :هەرکەسێکتان توانای نەبووئافرەتێکی ئازادی موسوڵمان مارە بکات ،ئەوە باکچێکی گەنجی کۆیلە ی ئیماندار مارەبکات ،ئێوە هەموتان لەبەرەبابێکن و ئیمانداری کۆی کردونەتەوە خودایش خۆی دەزانێت کەرادەی باوەرتان چۆنە ،ئیمانیش لەپێش هەموشتێکەوەیە ،خودا خۆی دەزانێت کێ باشترە وە نەبێت مارەکردنی ئەو جۆرە ئافرەتانە مایەی عەیبەو کەمو کورتی بێت ،ئەو ئافرەتانە بەرەزامەندی کەس وکاریان مارەبکەن و بەپێی تواناتان مارەییان بدەنێ ،وە ئەگەر ئەو ئافرەتان کاری زینایان لێدەرکەوت نیوەی سزای ئافرەتی ئازادیان بۆهەیە ،ئەم رێگەدانە بۆ مارەکردنی ئافەرتی کۆیلە بۆئەوکەسانەیە کەتوانیان نیە خۆیان بگرن و بێ ژنی دووچاری ناخۆشی وئازارو گوناهیان دەکات ، بەڵام ئەگەر خۆیان بگرن و بەصەبر بن تاتوانایان دەبێت ژنی ئازاد بهێنن باشترە .
لەئایەتەکەدا باسی مارەکردن دەکات کەدەبێت ،وەنابێت هەر لەخۆیەوە بچێتە لای کۆیلەیەك ئەوەتا باسی پێدانی مارەییش دەکات کەدەبێ مارەیی بەئافرەتەکەبدرێ بەپێێ نیکاحەکە (وأتوهن أجرهن بالمعروف) ئەم برگەیە واتا بەرێک و پێکی مارەییان بدەنێ ، کەواتە کۆیلەش دوای نیکاح وەك ئافرەتێکی ئازاد دەبێت کاری چونە لای لەگەڵ ئەنجامبدرێت  نەك هەر وا سەرپێی.
رەنگە هەندێك بڵێن ئەم ئایەتە باسی کۆیلەی ئیماندار دەکات ، خۆباسی کۆیلەی بێ باوەر ناکات ، لەوەڵامدا دەڵێین : (لەکۆتایی ئایەتەکەدا خوای میهرەبا دەفەرمێت : وأن تصبروا خیرلکم، واتا ئەگەر ئارام بگرن و هاوسەرگیری نەکەن لەگەڵ کۆیلە هەتا دەتوانن هاوسەرگیری بکەن لەگەڵ ژنێکی ئازاددا ئەوەبۆتان باشترە ، ئەمەش لەبەر ئەوەی ژنە ئازادەکان نەمێننەوە بەبێ مێرد، باشە کاتێك ئینسان باشتربێت سەبر بگرێت لەسەر نەکردنی ئەو هاوسەرگیریە ، ئەی چۆن نابێت ئارمبگرێت لەسەر تێکەڵبون بەئافرەتی کۆیلە بەبێ نیکاحیش ، ئەگەر دروست بوایە بەبێ هیچ مەرجێك وعەقدێك بچیتە لای کۆیلە ئەوا دیارە ئەو هەراسان بونە دروست نەدەبوو بۆکۆمەڵێك کەس کەنەتوان خۆیان رابگرن و مەترسی توشبون بەگوناهیان لێ بکرێت .
٦ – دیلی جەنگ یان دەبێت ئازاد بکرێت بێ بەرامبەر ،یان بەرامبەر فیدیە ئازادبکرێن . نەدەبێ بکرێنە کۆیلە ،نەدەبێ بکوژرێن ،وەدەبێت بە جوانی مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت.

سەرچاوەکان
١ – قورئانی پیرۆز
٢ – نیزامەدین عبدالحمید ،تەفسری گوڵشەن،نوسینەی تەفسیر،چاپ ٣، ٢٠١٢
٣ - نیزامەدین عبدالحمید ،دراسات فی العقیدة التفسیر والفقه المقارن،المطبعة سیما، الطبعة ٢ ،٢٠٠٦ .
٤ - نیزامەدین عبدالحمید ،وەڵامدانەوەی چەند رەخنەیەك دەربارەی ئیسلام،نوسینگەی تەفسیر ،٢٠٠٧ .
٥ – ملا محمود گەڵاڵەیی، تەفسیری رەوان ،جاپخانەی وەزارەتی پەروەردە،چاپ ١، ١٩٩٨ . 
٦ – علی باپیر ،تەفسیری قورئانی بەرزو بەپێز، ٢٠١٣ ،بەرگی سێ .
٧ – علی باپیر ،هەڵوەشاندنەوەی بیروڕاو ڕەفتارەپەڕگیرانەکانی رێکخراوی داعش، چاپخانەی رۆژهەڵات ،٢٠١٥.
٨ –ئەنوەر جوندی ، بەراوردی ئاینەکان،و.نیهاد جلال ،نارین، ٢٠١٢.
٩ –ئەبولحەسەنی نەدەوی، ژیانی پێغەمبەر،و.محمود احمد محمد،چاپخانە تیشک، چاپی دووەم ، ٢٠٠٦.
١٠ – ئەبلحەسەنی نەدەوی ،بەداروخانی موسوڵمانان جیهان چ زیانێکی لێکەوت ؟ ،و. ئارامی گەڵاڵی ،تەفسیر،چاپی دووەم ،٢٠٠٨ .
١١ –  رێبوار سیوەیلی، مێژوو هزری کۆمەڵایەتی ،دەزگای زەریاب،بەرگی یەکەم ،٢٠١١ .
١٢ – محمود شاکر،پوختەی مێژووی شارستانیەتەکان،و.نیهاد جلال ،موسی محمد،چاپەمەنی گەنج ،٢٠١١.
١٣ – ناصری سوبحانی، سیستەمی سیاسی ئیسلام،دەزگای بەرهەم،٢٠١٤.
١٤ – محمد قطب ،شبهات حول الاسلام،دار الشروق،الطبعە ٢٦، ٢٠٠٨.
١٥ – وهبة الزحیلی ،اثار الحرب،دار الفکر ،٢٠٠٩ 
١٦ - عبدالرحمن حبنکة المیدانی ،اجنحةمکر الثلاثة،دار القلم ،الطبعة ١١، ٢٠١٣
١٧ – احمد مصطفی المراغی ،تفسیر المراغی ،دار الفکر،٢٠٠٦.
١٨ – محمد الامین الشنقیطی ،اضواء البیان،دار ابن حزم، ٢٠١٣ .
١٩ – محمد علی طه الدرة،تفسیر القران الکریم واعرابه وبیانه،دار ابن کثیر،٢٠٠٩ .