باسی‌ دوووه‌م: پیلانه‌ ده‌ره‌كییه‌كان
    ئه‌و قه‌لاَیانه‌ی‌ موسڵمانان، كه‌ به‌هوَی‌ ئیسلامه‌وه‌ سه‌ركه‌ش و پارێزراو بوون، دوژمنانی‌ ئیسلام، دزه‌یان كرده‌ ژووره‌وه‌ و خوَیانكرد به‌لوتكه‌كانیدا، بێگومان له‌و كه‌لێنانه‌وه‌ هاتن، كه‌له‌ ژینی‌ موسڵماناندا، به‌هوَی‌ داڕووخان و لاوازی‌ و دوورییان له‌جێبه‌جێكردنی‌ ئیسلامه‌وه‌، ده‌ركه‌وتبوو، له‌ئه‌نجامی‌ ئه‌وه‌شدا له‌نێو قه‌لاَی‌ موسڵماناندا، چه‌ندین ڕێكخراوی‌ نهێنی‌، كه‌په‌یوه‌ندیان به‌ده‌ره‌وه‌ هه‌بوو، سه‌ریان هه‌ڵدا، كوَمه‌ڵه‌ ماسوَنیه‌كان و ئه‌و پارتانه‌ی‌ كه‌ دروشمی‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ریان به‌رز كردبووه‌وه‌، به‌ئاشكرا، یا به‌نهێنی‌، دژی‌ ئیسلام بوون و، په‌یوه‌ندیان به‌یه‌كێك له‌ده‌وڵه‌ته‌ ڕۆژئاوایی‌ یا ڕۆژهه‌لاَتییه‌ دژ به‌ ئیسلامه‌كانه‌وه‌ هه‌بوو.
    زوَرێك له‌وانه‌، فێڵێكی‌ جوله‌كانه‌ی‌ پیسیان له‌ ناو خوَیاندا هه‌ڵگرتبوو، كه‌خزمه‌تی‌ ئامانجه‌كانی‌ جوله‌كه‌یان ده‌كرد، لێره‌یشه‌وه‌، غه‌زوی‌ فیكریی و ده‌روونی‌ و ئاكاریی‌ و ڕه‌وتاری‌ ده‌ستی‌ پێكرد و له‌هه‌موو ڕێگه‌یه‌كه‌وه‌، له‌هه‌موو ده‌رگایه‌كی‌ نێو گه‌له‌ موسڵمانه‌كه‌وه‌، ده‌ركه‌وتن.

    به‌كرێگیراوه‌كانیان، كاریان بۆ دروست كردن و ڕه‌گ داكوتانی‌ ئه‌و قه‌ناعه‌تانه‌  ده‌كرد، كه‌پێویسته‌ واز له‌ ئیسلام بهێنرێت، یاخود واز له‌هه‌ندێ‌ دروشم و حوكمه‌كانی‌ بهێنرێت و، شوێن ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ڕۆژئاواییه‌ یا ڕۆژهه‌لاَتیانه‌ بكه‌وین، كه‌دژی‌ ئیسلامن. ئه‌وه‌ش، به‌ ئامانجی‌ ڕزگاربوون له‌واقیعی‌ دواكه‌وتووی‌ ژیاریی‌، كه‌توشی‌ موسڵمانان هاتبوو، له‌وه‌یشه‌وه‌، كه‌شێكی‌ گونجاو بۆ وه‌رگرتن و جێبه‌جێكردنی‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی‌ له‌ ڕۆژئاوا، یا له‌ ڕۆژهه‌لاَته‌وه‌ ده‌هاتن، دروست بوو، هه‌ندێ كه‌سی‌ شێت و سه‌ر لێشێواو و بێئاگاش، له‌نێو ڕیزه‌كانی‌ ئوممه‌تی‌ ئیسلامییدا ده‌ركه‌وتن، كه‌ بانگه‌وازی‌ ئه‌وه‌یان ده‌كرد، پێویسته‌ لاساییی‌ ده‌وڵه‌ته‌ پێشكه‌وتووه‌كان بكرێته‌وه‌، له‌ ئامرازه‌ ژیارییه‌كاندا، له‌ شوێنكه‌وتنی‌ پروَگرام و چه‌مك و ئاكاره‌كاندا،  هه‌موو وێنه‌كانی‌ ڕه‌وتاری‌ ژینیان، به‌گه‌وره‌ و بچوكیه‌وه‌، به‌خێر و شه‌ڕیه‌وه‌، به‌ باش و خراپیه‌وه‌، به‌جوان و ناشیرینیه‌وه‌، وه‌ربگرین و له‌ هه‌مووئه‌مانه‌دا، ده‌بێت لاسایی‌ ده‌وڵه‌ته‌ پێشكه‌وتوه‌كان بكرێته‌وه‌.

     به‌م شێوه‌یه‌، پوش و په‌لاَشی‌  مه‌زه‌به‌ فیكریییه‌ هاوچه‌رخه‌كان، ده‌ستیان كرد به‌ كشان بۆ نێو ئوممه‌تی‌ ئیسلامیی، كشانێك، كه‌ وریا كه‌ره‌وه‌یه‌كی‌ باش بوو، به‌ بوونی‌ مه‌ترسیه‌كی‌ گه‌وره‌، خیلافه‌تی‌ ئیسلامییش، به‌هوَی‌ پیلانه‌كانی‌ خاچپه‌رستی‌ و جوله‌كه‌وه‌ ڕووخێنرا، هاوكاری‌ و پشتگیریكردنی‌ داگیركه‌رانیش، له‌چه‌ندین ده‌سته‌ و تاقمی‌ كوَندا، له‌ده‌مێ‌ زه‌مانه‌وه‌، خوَی‌ حه‌شاردابوو، یا له‌نێو دووڕوو و هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كاندا، یاخود لای‌ بێئاگا و سست و نه‌زانه‌كان، هه‌ر مابووه‌وه‌، ئه‌وه‌بوو دوای‌ ڕووخاندنی‌ خیلافه‌ت، دوژمنه‌ ئیمپریالیه‌كان، زوَربه‌ی‌ ولاَتانی‌ ئیسلامییان دابه‌شكرد و كردیانن به‌چه‌ند به‌ش و ده‌وڵه‌توَچكه‌یه‌كه‌وه‌ و، به‌وردی‌ نێوانیان لێك جیا كردنه‌وه‌ و هه‌موو به‌ربه‌سته‌كانی‌ خه‌ونی‌ یه‌كگرتنیان، یا كوَبوونه‌وه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ خیلافه‌تیان تێدا دروستكردن، به‌وه‌ش توانیان ده‌ست به‌سه‌ر به‌ڕێوه‌بردنی‌ هه‌موو شتێكدا بگرن، له‌هه‌مووشیان مه‌ترسیدارتر، كه‌رتی‌ فێركردن بوو، هه‌ستان به‌دروستكردنی‌ قوتابخانه‌ و زانكۆ و، دانانی‌ سیاسه‌ت و پلان و پروَگرام و كتێبه‌كانی‌، خوَشیان ماموَستایان بۆ داده‌نان و ژینگه‌ی‌ ئه‌و قوتابخانه‌ و زانكوَیانه‌، چوَنیان ویست، ئه‌وها ئاماده‌یان كرد. ئه‌وكاتیش ئامرازه‌كانیان بۆ ئاماده‌بوو، هه‌ستان به‌گوَڕینی‌ ئاراسته‌ی‌ فیكریی و دروستكردنی‌ نه‌وه‌یه‌ك له‌ كوڕانی‌ موسڵمانان، له‌سه‌ر ئه‌و پلانانه‌ی‌ كه‌دایان ڕشتبوو، شتێكی‌ سروشتیشه‌، ئه‌و دامه‌زراوه‌ فێركارییانه‌، ژینگه‌یه‌كی‌ گونجاو بن بۆ بلاَو كردنه‌وه‌ی‌ مه‌زه‌به‌ فكرییه‌ هاوچه‌رخه‌كان و، ڕازی‌ كردنی‌ نه‌وه‌كانیان به‌و فیكر و جیهانبینیه‌ پوچ و تێكده‌رانه‌ی‌، كه‌ تێیاندایه‌ و گومان دروستكردن له‌بنه‌ماو حوكمه‌كانی‌  شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامیی.   

یه‌كه‌م: پیلان گێڕانی‌ گاور و جوله‌كه‌كان:
   له‌مێژووی‌ دوژمنایه‌تیه‌كاندا، به‌و شێوه‌ توندووتیژ و به‌رده‌وامییه‌، دوژمنایه‌تیه‌ك نیه‌، هاوشێوه‌ی‌ كوَمه‌ڵه‌كانی‌ جوله‌كه‌ و گاوره‌كان، كه‌ پێی‌ به‌ره‌وڕووی‌ ئوممه‌تی‌ ئیسلامیی بوونه‌ته‌وه‌، ئه‌م دوژمنایه‌تیه‌ قوڵ و ڕه‌گ داكوتاوه‌، به‌هوَی‌ جوداوازی‌ له‌ بابه‌تی‌ سیاسی‌، یا لێكجیایی‌ مه‌زه‌بی‌ چاوتێبڕینی‌ ئابوورییه‌وه‌ نه‌بووه‌، به‌كورتی‌، دوژمنایه‌تیه‌ك بووه‌، كه‌ ناكرێت كوَتایی‌ پێبهێنرێت و ڕیشه‌كه‌ن بكرێت.
    ئه‌وهوَكاره‌ش كه‌(هاملتوَن جێب) ی‌ ڕۆژهه‌ڵاتناس باسی‌ كردووه‌، وانیه‌، چونكی‌ ده‌ڵێت:(له‌ژینی‌ موحه‌ممه‌ددا، پێشتر شمشێری‌ موسڵمانان و مه‌سیحیه‌كان، به‌ناو یه‌كدا چوون و، هه‌روا مایه‌وه‌، تاكو ئه‌مڕۆ، هه‌ربۆیه‌، جیهانی‌ مه‌سیحی‌ ئه‌وروپیی‌، تا ئه‌مڕۆ به‌دوژمنی‌ سه‌ر سه‌ختی‌ ئیسلام مایه‌وه‌).  

    له‌به‌رئه‌وه‌ی‌، ئه‌و جه‌نگانه‌ ئه‌نجامبوون، نه‌ك هوَكار، گه‌رنا، له‌ بنچینه‌دا چی‌ هوَكاری‌ هه‌ڵایساندنی‌ جه‌نگه‌ ؟ مێژووش چه‌ندین جه‌نگی‌ به‌خۆوه‌ بینیوه‌، كه‌ به‌دوایدا دۆستایه‌تی‌ و په‌یوه‌ندی‌ سه‌ریانهه‌ڵداوه‌. بێگومان مه‌سه‌له‌كه‌ زوَر له‌وه‌ دوورتر و قوڵتره‌، ته‌نیا مه‌سه‌له‌ی‌ حه‌ق و باتیڵه‌، ڕووناكی‌ و تاریكیه‌، دڵنیایی‌ و خورافه‌ته‌. هه‌رلێره‌یشه‌وه‌، جیاوازییه‌كه‌ زوَر دووره‌ و به‌یه‌ك گه‌یشتن مه‌حاڵه‌.  
    له‌گه‌ڵ ده‌رككردنمان به‌و ڕاستیه‌، پێویسته‌ له‌سه‌رمان، باس له‌و ڕۆڵه‌ بكه‌ین كه‌جه‌نگه‌ خاچپه‌رستیه‌كان گێڕایان، وا له‌و جه‌نگانه‌ ده‌كوَڵرێنه‌وه‌، كه‌ دیاریده‌یه‌كی‌ دوژمنایه‌تیه‌كه‌ن و هیچ هوَكارێكیان تێدا نیه‌، بێگومان، په‌یوه‌ندی‌ ولاَته‌ ئیسلامییه‌كان و ئه‌وروپا به‌تایبه‌ت، ناكرێ‌ به‌بێ‌ باسكردنی‌ جه‌نگه‌ خاچپه‌رستیه‌كان لێی‌ بكوَڵرێته‌وه‌.  

     ئه‌م جه‌نگانه‌ ڕوویه‌كی‌ تازه‌یان به‌خشی‌، به‌و دوژمنایه‌تیه‌ ڕیشاژوَیه‌ به‌رده‌وامه‌ی‌، كه‌ پێشتر هه‌بوو، ڕوحێكی‌ جوداوازیان به‌به‌ردا كرد ، به‌وه‌ش شوێنه‌وار و ئه‌نجامه‌كانی‌، جوداوازبوون له‌و جه‌نگانه‌ی‌ پێشتر، به‌شێوه‌یه‌ك، كه‌ هه‌رگیز بڵێسه‌ی‌ نه‌كوژێته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌، كاره‌كه‌ هوَكارێكی‌ ده‌روونی‌ هه‌یه‌ و، په‌یوه‌سته‌ به‌بوونی‌ ئه‌وروپا و پێكهاته‌ سیاسی‌ و كوَمه‌لاَیه‌تی‌ و ژیارییه‌كه‌یه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، كه‌جه‌نگه‌كانی‌ خاچپه‌رستی‌، له‌سه‌روه‌ختی‌ ساده‌یی‌ و تازه‌پێگه‌یشتنی‌ ئه‌وروپادا سه‌ریانهه‌ڵدا، ئه‌وكاته‌ی‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ ڕۆشنبیرییه‌كان، خه‌ریك بوون خوَیان ده‌رده‌خست و، تا ئه‌وكاته‌یش له‌ قوَناغی‌ پێكهاتندا بوون، گه‌لانیش، وه‌كو تاكه‌كانیان وان، گه‌ر ئه‌و كارتێكه‌ره‌ توندانه‌ی‌، كه‌ له‌سه‌ره‌تای‌ منداڵیدا ڕووده‌ده‌ن، وه‌ربگرین، ده‌بینین، هه‌روا به‌ به‌رده‌وامی‌ له‌ڕووه‌ دیارو ئاشكراكه‌یه‌وه‌، یا ڕووه‌كانی‌ ناوه‌وه‌دا، ده‌مێننه‌وه‌، ژینی‌ دواتریش هه‌رواده‌بێت، ئه‌و كارتێكه‌رانه‌، وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ هه‌ڵكوَڵرابن، به‌قوڵی‌ ده‌مێننه‌وه‌، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی‌، كه‌له‌ قوَناغه‌كانی‌ دواتردا، زوَر به‌قورسی‌ نه‌بێت، ناتوانرێ بسڕێنه‌وه‌، ، له‌كاتێكدا، قوَناغه‌كانی‌ دواتر، به‌بیركردنه‌وه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌، زیاتر له‌وه‌ی‌ سوَز كاریان تێبكات، تا وای لێدێت، به‌ده‌گمه‌ن شوێنه‌واریان به‌ته‌واوی‌ نه‌مێنێت.

     هه‌روا، جه‌نگه‌ خاچپه‌رستیه‌كان وابوون، چونكی‌ شوێنه‌وارێكیان به‌جێهێشت، كه‌ قوڵترین و زوَرماوه‌ترین شوێنه‌واربوون، له‌ده‌روونی‌ گه‌لانی‌ ئه‌وروپیدا، ئه‌و ده‌مارگیری‌ و حه‌ماسه‌ته‌ جاهیلیه‌ی‌، كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ئه‌و جه‌نگانه‌ و ورووژاندنیان، به‌هیچ شتێكیتر به‌راورد ناكرێت.
     كیشوه‌ره‌كه‌، هه‌ر هه‌مووی‌ جوَرێك له‌ حه‌زو خروَشانی‌ بۆ دروست ببوو، له‌وماوه‌یه‌دا، هه‌ڵچونه‌كه‌یان، سنووره‌كانی‌ نێوان ولاَته‌كانیان و نێوان ئه‌و گه‌لانه‌ و ته‌نانه‌ت نێوان چینه‌كانیشی‌ تێپه‌ڕاندبوو، له‌و سه‌رده‌مه‌دا و بۆ جاری‌ یه‌كه‌م له‌مێژوودا، ئه‌وروپا یه‌كگرتوویی‌ و یه‌كێتی‌ به‌خوَیه‌وه‌ بینی‌، به‌لاَم یه‌كێتیه‌ك بوو له‌به‌رامبه‌ر جیهانی‌ ئیسلامییدا، گه‌ر زوَریش ڕۆنه‌چین، ده‌توانین بڵێین: ئه‌وروپا له‌ ڕوحی‌ جه‌نگه‌ خاچپه‌رستیه‌كانه‌وه‌ له‌دایكبوو، له‌وێوه‌ بیروَكه‌ی‌ (مه‌ده‌نیه‌تی‌ ڕۆژئاوایی‌)له‌دایك بوو، دواتریش بووه‌ ئامانجێكی‌ یه‌كسان و، هه‌مووگه‌لانی‌ ئه‌وروپیی‌، له‌هه‌وڵی‌ بنیات نانیدا بوون.

     ئه‌و مه‌ده‌نیه‌ته‌، له‌و كاته‌دا، وه‌كو دژایه‌تیكردنی‌ ئیسلام وابوو، كه‌چه‌ندین كه‌سیتری‌ كرده‌ لایه‌نگر و شوێنكه‌وته‌ی‌ ئه‌و نه‌وه‌ نوێیه‌.  
     به‌دوای‌ جه‌نگه‌ خاچپه‌رستیه‌كاندا، پاكتاوكردنی‌ بوونی‌ ئیسلامیی له‌ ئه‌نده‌لوسدا 1492ز هات، كه‌ به‌شێوه‌یك بوو، له‌ مێژوودا وێنه‌ی‌ نه‌بوو، دواتر تێكشكانی‌ قوسته‌نتینیه‌، له‌سه‌ر ده‌ستی‌ موسڵمانان، ڕووداوێكی‌ ترسناك بوو، خوَشیی‌ ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ی‌ ئه‌وروپای‌ له‌ئه‌نده‌لوسدا نه‌هێشت، دوای‌ ئه‌وه‌ش پێشه‌نگه‌كانی‌ جه‌نگی‌ خاچپه‌رستی‌، خوَیان له‌ ژێر ئالاَی‌ دۆزه‌ره‌وه‌ جوگرافیه‌كاندا شارده‌وه‌، به‌لاَم ڕوحی‌ خاچپه‌رستی‌ به‌خوَحه‌شارداوی‌، له‌ توَپهاوێژه‌كانی‌ ناپلیوَنه‌وه‌ هات، كه‌یه‌كه‌مین هه‌وڵی‌ گه‌وره‌ بوو له‌لایه‌ن ئه‌وروپییه‌كانه‌وه‌ بۆ ڕیشه‌كێشكردنی‌ پایه‌كانی‌ ئیسلام و بلاَو كردنه‌وه‌ و چاندنی‌ تۆوی‌ نائایینی‌ له‌نێو ڕۆڵه‌كانیدا.

 له‌ڕاستیدا جه‌نه‌ڕاڵ (ئه‌لله‌نبی‌) هه‌رگیز ئه‌وه‌نده‌ ڕاستگوَ و ڕاشكاو نه‌بووه‌، ئه‌وه‌بوو له‌جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌مدا، له‌سه‌ر شاخی‌ زه‌یتونه‌ ڕاوه‌ستا و وتی‌:(ئێستا جه‌نگه‌كانی‌ خاچپه‌رستی‌ ته‌واو بوون ).
 وه‌لێ‌ واقیعی‌ مێژوویی‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ ئه‌م جه‌نگه‌، هه‌رگیز كۆتایی نایه‌ت. ئه‌وه‌ی‌ هه‌ندێ‌ له‌ بێئاگایانی‌ خه‌ڵه‌تاندووه‌، جوداوازی‌ به‌شه‌كان و دیاریده‌كانیه‌تی‌ له‌وه‌ی‌ پێشوو.
  ئه‌وه‌تا(جان پوَڵ ڕو) دان به‌وه‌دا ده‌نێت و ده‌ڵێت:(ئێمه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ڕاهاتوین كه‌باسی‌ هه‌شت هه‌ڵمه‌تی‌ یه‌كه‌می‌ خاچپه‌رستی‌ بكه‌ین، كه‌ له‌ 1096 ی‌ زاینیه‌وه‌ ده‌ستیپێكردوو له‌ساڵی‌ 1270 دا كۆتایی هات، به‌لاَم ئه‌م دابه‌شكردنه‌ وا ده‌رناكه‌وێ‌ كه‌ پێویستیه‌كانی‌ واقیع پڕبكاته‌وه‌، بۆیه‌، ده‌توانین ئه‌م ژماره‌یه‌ زیاد بكه‌ین ،گه‌ر به‌چاوی‌ ئیعتیباره‌وه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و هه‌ڵمه‌تانه‌ بڕوانین، كه‌ ئاراسته‌ی‌ ڕۆژهه‌لاَت ده‌كرێن).  

 هه‌روه‌ها ده‌ڵێت:(ملیوَنان كه‌س له‌ ئه‌وروپاوه‌ هێنرانه‌ كه‌ناراوه‌كانی‌ ڕۆژهه‌لاَت، كه‌ئه‌ركی‌ سه‌ره‌كییان، گوَڕینی‌ بیروباوه‌ڕه‌كانی‌ ڕۆژهه‌لاَت بوو، له‌پێناوی‌ گه‌یشتن به‌م ئه‌ركه‌شیان، پێویست بوو له‌سه‌ریان ئه‌م ڕۆژهه‌لاَته‌ بڕووخێنن).
 به‌ڵێ‌، ئامانجیان ته‌نیا گوَڕینی‌ (بیروباوه‌ڕه‌ ڕۆژهه‌لاَتیه‌كانه‌). كه‌ به‌سروشتی‌ حاڵ هه‌رئیسلام ده‌گرێته‌وه‌، جا مادامه‌كی‌ ئامانجه‌كه‌ هێشتا نه‌هاتوَته‌دی‌، ئه‌وا بێگومان، هه‌ڵمه‌ته‌كانیان، هه‌موو خاچپه‌رستین و دوژمنایه‌تیه‌كانیش  هه‌روا.
ئه‌وه‌تا( ڕوَ ) پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێت و ده‌ڵێت:( له‌ ناوبردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌، ته‌نیا ڕوویه‌ك بوو له‌ڕووه‌كانی‌ هێرشكردنی‌ گشتی‌ ئه‌وروپییه‌كان، بۆسه‌ر ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامییه‌كان، له‌دوورگه‌كانی‌ فلیپینه‌وه‌ بۆ ناو دڵێ‌ ئه‌فریقیا، (پیاوی‌ سپی‌) كاری‌ بۆ بلاَوكردنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ خوَی‌ كرد، به‌سه‌ر پیاوی‌ موسڵماندا و چه‌مكه‌كانی‌ خوَی‌ له‌باره‌ی‌ بوون و ڕێگاكانی‌ ژینكردن و بیركردنه‌وه‌ و پلان و ستراتیژییه‌كانی‌ به‌سه‌ردا سه‌پاند).
 به‌رده‌وام ده‌بێت و ده‌ڵێت:( بێگومان جه‌نگی‌ نێوان ئیسلام و مه‌سیحییه‌ت، سیازده‌ سه‌ده‌ی‌ خایاند و به‌رده‌وام بوو). ئه‌و ماوه‌یه‌، دابه‌ش ده‌كات به‌سه‌ر چوار قوَناغی‌ سه‌ره‌كیدا و قوَناغی‌ چواره‌میان بریتیه‌له‌( ده‌ركردنی‌ توركه‌كان له‌ده‌سه‌لاَت و فه‌رمانڕه‌واییان، كۆتایی هێنان به‌هێزی‌ ئیسلام له‌ئاسیای‌ ناوه‌نددا و سه‌پاندنی‌ داگیركاری‌ یا پاراستن به‌سه‌ر زوَرێك له‌ ولاَتانی‌ ئیسلامییدا). 

 جا بۆ وانه‌بوو، ئه‌وه‌بوو یه‌كه‌م كارێك كه‌ ئینگلیزه‌كان له‌هندستان پێی‌ هه‌ستان، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامیی بوو، یه‌كه‌مین كاریش كه‌ ناپلیوَن له‌ میسردا كردی‌، دانانی‌ یاسای‌ فه‌ڕه‌نسی‌ و په‌كخستنی‌ شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامیی بوو، هه‌روه‌ك یه‌كه‌مین كاری‌ كلكه‌كانی‌ جوله‌كه‌ و خاچپه‌رستان له‌ توركیا، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامیی و ڕاگه‌یاندنی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ نائایینی‌ بوو.

 ئه‌وه‌ی‌ لێره‌دا شایه‌نی‌ ئاماژه‌ پێكردنه‌، ئه‌و پیلانی‌ كاره‌ هاوبه‌شه‌ی‌ كه‌له‌نێوان خاچپه‌رست و جوله‌كه‌كاندا هه‌بوو، به‌كارێكی‌ پێویست و پابه‌ند بوونی‌ هه‌ردوولایه‌نه‌كه‌ پێوه‌ی‌، دوای‌ ئه‌وه‌ هات، كه‌ به‌ هه‌ڵوێستی‌ پته‌وی‌، سوڵتان( عه‌بدولحه‌میدی‌ دووه‌م)  به‌ره‌وڕووی‌ (تیۆدۆر هرتزل) بووه‌وه‌، دوای‌ ئه‌وه‌، هه‌ردوولا به‌پێویستیان زانی‌ كه‌ هاوكار و ده‌ستگروَی‌ یه‌كتر بن، بۆ له‌ ناوبردنی‌ خیلافه‌تی‌ ئیسلامیی.
 ئه‌مه‌شیان به‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ هه‌ردوولا حیساب كردبوو، نه‌سرانیه‌كان، كه‌ده‌وڵه‌ته‌ ئیمپریالیزمه‌كانیان بۆ هه‌لێك ده‌گه‌ڕان، تاكو توَڵه‌ی‌ جه‌نگه‌ خاچپه‌رستیه‌كان بكه‌نه‌وه‌، جوله‌كه‌كانیش، گه‌یشتنه‌ دڵنیایی،  كه‌ شكست هێنانیان له‌گه‌ڵ سوڵتان عه‌بدولحه‌میددا، پێویستی‌ كردووه‌ له‌سه‌ریان، جه‌خت بكه‌نه‌ سه‌ر جیهانی‌ خاچپه‌رستی‌ و بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش، تلمودییه‌كانیان ڕامیان بكه‌ن.

   دوای‌ بڕیاری‌ كوَڕبه‌ندی‌ مه‌سكوَنی‌، كه‌ ده‌قیدابوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌، جوله‌كه‌ به‌رین له‌ خوێنی‌ مه‌سیح، پیلانه‌كه‌یان گه‌یشته‌ چڵه‌ پوَپه‌، ئه‌و بڕیاره‌، ئامانجی‌ سڕینه‌وه‌ی‌ هه‌موو دوژمنكارییه‌كی‌ مه‌سیحی‌ بوو، بۆ جوله‌كه‌، دواتریش، ئامانجی‌ هێنانه‌ كایه‌ی‌ كوتله‌یه‌كی‌ (نه‌سرانی‌ – جوله‌كه‌بوو) كه‌ به‌یه‌ك ڕیز به‌ره‌وڕووی‌ ئیسلام ببنه‌وه‌.   جه‌نگه‌ خاچپه‌رستیه‌ داگیركاریه‌كان ، پلانه‌كه‌یان له‌سه‌ر له‌ ناوبردنی‌ ئیسلام ڕاوه‌ستابوو، ئه‌ویش له‌ڕێی‌ داگیركردنی‌ ڕاسته‌وخوَی‌ زه‌وییه‌كانیه‌وه‌، ڕۆژهه‌لاَتناس(كیموَن) كه‌ به‌عه‌قڵیه‌تی‌ جه‌نگه‌ خاچپه‌رستیه‌كان بیرده‌كاته‌وه‌، پلانێ ده‌خاته‌ به‌رده‌م ئه‌وروپا، بۆ تێكشكاندنی‌ ئیسلام و ده‌ڵێت:(بڕوام وایه‌ پێویسته‌ پێنج یه‌كی‌ موسڵمانان له‌ ناو ببرێن و، ئه‌وانی‌ تریش حوكمی‌ كاركردنی‌ قورسیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنرێت و، كه‌عبه‌ش بڕووخێنرێت و، گوَڕ و لاشه‌ی‌ موحه‌ممه‌دیش، له‌موَزه‌خانه‌ی‌ لوَڤه‌ر دابنرێت).  
 (بالكراف) ی‌ موژده‌ده‌ریش ده‌ڵێت:(كاتێك قورئان و شاری‌ مه‌ككه‌ له‌ولاَتی‌ عاره‌ب ون بكرێن، ئه‌وكات، ئێمه‌ ده‌بینین، عاره‌به‌كان به‌و په‌یژه‌ی‌ شارستانیه‌ته‌دا سه‌رده‌كه‌ون، كه‌ ته‌نیا موحه‌ممه‌د و كتێبه‌كه‌ی‌، لێیان دوور خستونه‌ته‌وه‌ ).   

دووه‌م: داگیركردنی‌ ڕاسته‌وخوَ
     سوپاكانی‌ داگیركاریی‌، ڕوویان له‌ جیهانی‌ ئیسلامیی كرد، ئه‌و عه‌قڵیه‌ته‌ی‌ كه‌ڕابه‌رایه‌تی‌ ده‌كردن، جودا بوو له‌و عه‌قڵیه‌ته‌ به‌ربه‌رییه‌ خاچپه‌رستیه‌ی‌ پێشوتر. به‌شێكی‌ زوَر له‌ فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌بازی‌ و ناخڕه‌شی‌ پێوه‌ دیاربوو، چونكی‌ پێشتر زانیبویان كه‌ ئه‌ركێكیان له‌سه‌ره‌، جودایه‌ له‌ئه‌ركی‌ باب و باپیرانیان، سه‌ركه‌وتنی‌ ئه‌و ئه‌ركه‌ش، له‌سه‌ر وردی‌ و وریایی‌ له‌جێبه‌جێكردنی‌ پلانه‌كه‌دا وه‌ستاوه‌، ئه‌مه‌یان یه‌كه‌مین جه‌نگی‌ خاچپه‌رستی‌ بوو له‌مێژوودا، كه‌ له‌ڕیزه‌كانیدا كه‌سانێكی‌ بێئاگای‌ به‌ناو موسڵمان هه‌بوون، به‌پێی‌ ڕێكه‌وتننامه‌ی‌ سایكس – بیكوَ، سوپا و سه‌ربازگه‌كانی‌ خاچپه‌رسته‌ تازه‌كان، به‌سه‌ر جیهانی‌ ئیسلامییدا دابه‌ش كرابوون، جگه‌ له‌هه‌ندێ‌ پارچه‌ی‌ بچوك نه‌بێت، فه‌رمانگه‌كانی‌ داگیركاری‌، ده‌ستیانكرد به‌جێبه‌جێكردنی‌ پلانه‌ داڕێژراوه‌كه‌ و هه‌وڵه‌كانی‌ ئه‌م باڵه‌یان به‌م شێوه‌یه‌  بوو:
1ـ له‌ ناوبردنی‌ بزاوته‌ جیهادییه‌ ئیسلامییه‌كان، وه‌كو بزوتنه‌وه‌ی‌ مه‌هدی‌ له‌سودان و، عومه‌ر موختار له‌ لیبیا و، عه‌بدولقادر جه‌زائیری‌ له‌ جه‌زائیر و، عه‌بدولكه‌ریم خه‌تتابی‌ له‌ مه‌غریبی‌ ژوورو و، ئیسماعیلی‌ شه‌هید له‌ هندستان، سه‌باره‌ت به‌ میسریش، ئیمام حه‌سه‌ن به‌ننا شه‌هید كرا، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ پلانه‌كان شكستیان خوارد له‌سنوورداركردنی‌ بانگه‌وازه‌كه‌یدا .
2ـ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ مه‌حكه‌مه‌ شه‌رعیه‌كان و، دانانی‌ یاسای‌ ده‌ستكرد له‌جێگه‌یاندا، سوپاكانی‌ داگیركاری‌، هه‌نگاوێكیان نه‌ده‌نا به‌سه‌ر زه‌وییه‌كی‌ ئیسلامییدا، تاكو پێشتر ئه‌م كاره‌یان نه‌كردایه‌، چونكی‌ ده‌یانزانی‌ ئه‌نجامی‌ گه‌وره‌ی‌ لێ‌ ده‌كه‌وێـه‌وه‌.   
یه‌كه‌مین هه‌رێم، كه‌شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامییان تێدا هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌، هندستان بوو.

   وه‌كو ئیمامی‌ مه‌ودوودی‌ ده‌ڵێت:( تاكوساڵی‌ 1791 ی‌ زایینی‌، شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامی‌، یاسای‌ گشتیی‌ ولاَت بوو، به‌لاَم ئینگلیز به‌ره‌ به‌ره‌ هه‌ڵیانوه‌شانده‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌ته‌واوی‌، له‌ ناوه‌ڕاسته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مدا بوو، دوای‌ ئه‌و جه‌زائیر بوو، كه‌دوای‌ داگیركردنی‌ فه‌ڕه‌نسی‌ هات، له‌ساڵی‌ 1830 دا، پاشان میسر، كه‌ ئیسماعیل به‌كرێگیراوی‌ فه‌ڕه‌نسا بوو، یاسای‌ فه‌ڕه‌نسی‌ بۆهێنا، ئه‌وه‌بوو، له‌ساڵی‌ 1883 دا، به‌شی‌ شه‌ریعه‌تی‌ ئیسلامیی، له‌یاسای‌ باری‌ كه‌سێتیی‌ تێپه‌ڕی‌ نه‌ده‌كرد، دواتریش تونس دێت، كه‌ فه‌ڕه‌نسیه‌كان له‌ساڵی‌ 1906 دا، یاساكانی‌ خوَیان بۆبرد ، ته‌نانه‌ت ده‌ستی‌ له‌ كاروباری‌ باری‌ كه‌سێتیش وه‌ردابوو، له‌ساڵی‌ 1913 دا، له‌ مه‌غریبیش یاسایه‌كی‌ مه‌ده‌نی‌ وه‌كو تونسیان دانا.   
  هه‌رچی‌ ولاَتی‌ عیراق و شام بوو، كه‌مێك له‌وان دواكه‌وت، چونكی‌ هێشتا پاشكوَی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ دادوه‌ریی‌ عوسمانی‌ بوو، كه‌ پشتی‌ به‌كوَمه‌ڵێك یاسای‌ دادوه‌ریی‌ به‌ستبوو، شه‌ریعه‌ت له‌واندا هه‌ڵنه‌وه‌شێنرایه‌وه‌، مه‌گه‌ر دوای‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ خیلافه‌ت و جێگیربوونی‌ پێی‌ ئینگلیز و فه‌ڕه‌نسیه‌كان تێیاندا .

 3ـ له‌ ناوبردنی‌ فێركردنی‌ ئیسلامیی و وه‌قفه‌ ئیسلامییه‌كان، داگیركه‌ران هه‌ستیان به‌وه‌ كردبوو، كه‌ گه‌وره‌ترین ئامراز بۆ دوورخستنه‌وه‌ی‌ موسڵمانان له‌ ئاینه‌كه‌یان، ئه‌وه‌یه‌ نه‌زان بن پێی‌، بۆیه‌ داگیركه‌ران به‌سه‌ره‌نجامه‌كه‌ی‌ (كلیبه‌ر) له‌سه‌ر ده‌ستی‌ قوتابیه‌كی‌ ئه‌زهه‌ر (سلێمان حه‌له‌بی‌) ئاموَژگاریان وه‌رگرتبوو، ئه‌و به‌رگرییه‌ی‌ كه‌ له‌ هندستان و مه‌غریبدا چه‌شتیان، له‌سه‌ر ده‌ستی‌ زانایانی‌ شه‌ریعه‌ و قوتابیه‌كانیان بوون، هه‌ربۆیه‌، به‌ره‌به‌ره‌ پلانه‌ فێلاَویه‌كانیان بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ فێركردنی‌ ئایینی‌ دانا و به‌ فێركردنی‌ نائاینی‌ شوێنیان گرتنه‌وه‌، به‌نێوبانگترین پلان، ئه‌وه‌ی‌(كروَمه‌ر) و(دنلوب ) بوو له‌ میسر، سیاسه‌تێكی‌ دوورمه‌ودا و ورد هه‌نگاویان گرته‌به‌ر بۆ له‌ ناوبردنی‌ په‌یمانگا و قوتابخانه‌ قورئانیه‌كانی‌ ئه‌زهه‌ر، نمونه‌یه‌كی‌ پیسی‌ ده‌ستێوه‌ردانیان له‌ڕێگه‌ی‌ پروَگرامه‌كانی‌ فێركردنه‌وه‌، گرته‌به‌ر بۆ ده‌سخستنه‌ ناو ئیسلامه‌وه‌، هیچ شتێكیش له‌وه‌ ڕوونتر نیه‌، كه‌ ئه‌و پلانه‌ سه‌ركه‌وتنی‌ به‌ده‌ست هێنا، چونكی‌ پاشماوه‌كانی‌ له‌ میسر و ده‌وڵه‌تانی‌ عاره‌بدا، تائێستاش ماونه‌ته‌وه‌.  له‌عیراقیشدا، مسته‌ر(كوك) پلانێكی‌ هاوشێوه‌ی‌ میسری‌ دانا و، زانایانی‌ كرده‌ فه‌رمانبه‌رێك له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیه‌كانی‌ ئه‌وقافدا، به‌بیانوی‌ ڕێكخستنی‌ ئه‌وقافه‌وه‌، له‌ڕووی‌ ئیداری‌ و مه‌نهه‌جییه‌وه‌، ئه‌و فێركردنه‌ ئاینیانه‌ی‌ كه‌پشتیان به‌ پاره‌و داهاتی‌ ئه‌وقاف ده‌به‌ست له‌ ناودا، ته‌نانه‌ت ئه‌و مزگه‌وتانه‌ی‌ كه‌قورئانیان تێدا له‌به‌ر ده‌كرا دایخستن. 

   له‌مه‌غریبیش، فه‌ڕه‌نسیه‌كان مزگه‌وته‌كان و ته‌كیه‌كانیان كرده‌ پشتیری‌ ئه‌شپه‌كانیان و ده‌یانكرده‌ كوَگای‌ چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی‌ و قوتابیه‌كانیان لێده‌رده‌كردن، له‌كاتێكدا فێركردنی‌ نائایینی‌ به‌هه‌موو ئامرازێك پشتگیری‌ لێ‌ ده‌كرا.
ئه‌م كاره‌شیان، له‌هه‌موو ئه‌و زانكوَ و په‌یمانگایانه‌دا ئه‌نجام ده‌دا، كه‌ له‌ ئه‌سته‌مبوڵ و قاهیره‌ و به‌یروت و لاهور و ئه‌وانیتردا دروستیان كردن، چونكی‌ هه‌موویان نائایینی‌ بوون.
4ـ به‌كارهێنانی‌ كوَمه‌ڵه‌ نائیسلامییه‌كان و زیندووكردنه‌وه‌یان، ئه‌م هه‌نگاوه‌یان، له‌ پیسترین هه‌نگاوه‌كان و قوڵترین ئاماژه‌ن، به‌بیانوی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ موسڵمانان دژی‌ ئه‌وانن و فتوحاتی‌ ئیسلامیی ئه‌وانی‌ داگیركردووه‌ و موسڵمانان ده‌مارگیرن به‌رامیه‌ریان.
ئه‌و كۆمه‌ڵانه‌یان هان ده‌دا، بۆ نموونه‌ له‌شام، فه‌ڕه‌نسا هه‌ستا به‌ پشتگیری‌ نه‌سرانیه‌كان و كاروباره‌ گه‌وره‌كانیان دایه‌ ده‌ستیان و ئه‌ندامه‌ تاكوته‌راكانیانی‌ له‌چه‌ندین كوَمه‌ڵه‌ و دامه‌زراوه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌ و سه‌ربازیدا كوَكرده‌وه‌.
     كاتێك زاكوَی‌ سوریایان بنیات نا، به‌ڕێوه‌به‌رێكی‌ نه‌سرانیان بۆ دانا كه‌(قوسته‌نتنین زوره‌یق) بوو، هه‌روه‌ك كوَمه‌ڵه‌ی‌(نوسه‌یرییه‌كان) یان ناونا (عه‌له‌ویه‌كان ) و كردنیانن  به‌ به‌كرێگرته‌ی‌ خوَیان و هانیاندان په‌یوه‌ندی‌ به‌سوپاوه‌ بكه‌ن، تاكو سه‌ركرده‌ی‌ بالاَی‌ سوپایان پێ سپێردرا و، دواتریش توانیان حوكم به‌سه‌ر زوَرینه‌دا بكه‌ن كه‌موسڵمان بوون، فیرقه‌یه‌كی‌ سه‌ربازی‌ پێشكه‌وتووی‌ تایبه‌ت به‌خوَیان پێك هێنا.
    هه‌روه‌ها له‌میسر مه‌سه‌له‌ی‌ ده‌مارگیرییان زیندوو كرده‌وه‌ و (قیبتیه‌كان) توانیان زوَرێك كڵێسا و قوتابخانه‌ بكه‌نه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌چاودێریی ئینگلیز، پله‌كانی‌ وه‌زاره‌ت له‌ حكومه‌تدا وه‌ربگرن، ژیننامه‌ی‌ (یه‌عقوبی‌ قیبتی‌) ناپاك به‌نێوبانگه‌ و خوَی‌ و نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌، هاوكاری‌ فه‌ڕه‌نسیه‌كانیان كرد، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی‌  ناویان نابوو (جه‌نه‌ڕاڵ یه‌عقوب).
 له‌زوَربه‌ی‌ ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌فریقیه‌كانیشدا، كه‌ داگیركه‌ر گه‌ڕایه‌وه‌، له‌دوای‌ خوَی حكومه‌تێكی‌ نه‌سرانی‌ به‌جێده‌هێشت، كه‌ حوكمی‌ گه‌لی‌ وایان ده‌كرد، ڕێژه‌ی‌ موسڵمانه‌كانیان 99% بوو.
 سه‌باره‌ت به‌هندستانیش، دوای‌ داگیركاریی‌، موسڵمانان بوونه‌ هێزێكی‌ لاواز و له‌ژێرپێی‌ ئینگلیز و هندۆسی‌ و سیخی‌ و بووزیه‌كاندا، ده‌پلیشێنرانه‌وه‌.  
5ـ دروستكردنی‌ به‌كرێگیراو له‌ ناو موسڵماناندا، یه‌كێك له‌و ئاموَژگاریانه‌ی‌ كه‌قه‌شه‌( زوه‌یمه‌ر ) بۆ موژده‌ده‌ره‌كانی‌ خوێنده‌وه‌، ئه‌وه‌بوو وتی‌:( كاری‌ بلاَوكردنه‌وه‌ی‌ مه‌سیحییه‌ت، پێویسته‌ به‌هوَێ‌ یه‌كێك له‌ موسڵمانانه‌وه‌ بێت، له‌ ناو خوَیاندا، چونكی‌ دار، كلكی‌ له‌ خۆی‌ نه‌بێت، نابڕدرێته‌وه‌). 

بێگومان ئه‌م ئاموَژگارییه‌، له‌ ولاَته‌ ئیسلامییه‌كاندا – به‌هه‌ر هه‌موویانه‌وه‌ - جێبه‌جێ‌ كرا و داگیركه‌ران توانیان له‌نێو ئه‌و ڕه‌گه‌زانه‌دا كه‌ئیمانیان لاوازه‌، هه‌ندی‌ هێزی‌ ڕێكخراو، یا پارتی‌ سیاسی‌ و هه‌ندێ‌ ڕه‌وتی‌ فیكریی‌ دروست   بكه‌ن و، له‌ژێر چاودێریی خوَیاندا په‌روه‌رده‌یان بكه‌ن و، بینین و بیستنیان، پڕكرابێ‌ له‌وه‌ی‌، كه‌ كه‌داگیركه‌ری‌ دوژمنی‌ ئیسلام، بۆی‌ دیاری‌ كردوون، به‌رده‌وامیش هه‌ستكردن به‌كه‌موكوڕی‌ و پاشكوَیه‌تی‌ بۆ ڕۆژئاوا، له‌ زه‌ینیاندا بخولێته‌وه‌، له‌نێو ئه‌م هێزانه‌شدا، به‌پێی‌ ویستی‌ داگیركه‌ر، پیاوانێكیان هه‌ڵبژارد، كه‌ باشترین ئامێری‌ سواریی‌ بوون بۆیان، چه‌ندین داستانی‌ پاڵه‌وانێتیان بۆ ئه‌م پیاوه‌ به‌كرێگیراوانه‌ دروست كرد، تاكو ئوممه‌ت وا خه‌یاڵ بكات، كه‌ هه‌ر ئه‌وانن كلیلی‌ ڕاپه‌ڕین و بینای‌ شكوَمه‌ندی‌، بۆیه‌ ئه‌وه‌نده‌ ملیان بۆ داگیركه‌ران شوَڕكرد، تاكو بتوانن سه‌رشوَڕیی‌ و ملكه‌چیی‌ و تێكدانی‌ بیروباوه‌ڕی‌ موسڵمانان مسوَگه‌ربكه‌ن و، له‌ دوژمن زوَرتر تاڵیی‌ و سوێریی‌ به‌گه‌له‌كانیان بچێژن.
 بێگومان كتێبی‌ (پیاوه‌ بته‌كه‌)، كه‌ ئه‌فسه‌رێكی‌ پێشوتری‌ توركیی‌ نوسیویه‌تی‌،  یه‌كێكه‌ له‌و نمونانه‌ی‌، كه‌ داگیركه‌ران دروستیان كرد و، ئێستاش خه‌ڵكێكی‌ زوَر، له‌سه‌ر ڕێبازه‌كه‌ی‌ ئه‌و ده‌ڕۆن.