یەکێك لەو پرسیارانەی کە رووبەروی موسڵمانان دەبێتە هەمیشە ئەوەیە ..
-  ئایا ئادەم- علیە السلام- بەکام زمان دواوە..؟
ئەم پرسیارە زۆرێك لە خەڵکی سەرقاڵ کردوە زیاد لە چەند جار ئەو پرسیارە لە من کراوە، خەڵکانێك پیانوایە کە زووبانی عەرەبی ئەو زووبانەیە کە نەیزانی ئیتر دوونیا بەسەرتا رووخاوە و لە قەبردا  توانی وەڵامدانەوەت نیە، ئەوەندە بیر تەسکن وا دەزانن خوای گەورە  لە مرۆڤەکان تێناگەت کە خۆی دروستی کردون زمانیشیان هەر ئەو زاتە پیرۆزەو بەرزە بۆی دروست کردون..
هەندێکی تر لە ناسۆنالیزمە کوردە بیر تەسکە دەمارگیرەکان وا پەی دەبن کە زمان هۆکاری سەرەکیە بۆ دروست بوونی دەوڵەتی کوردی ..
زۆرێکی تر لە پرسیارگەلێك لەم بابەتەدا روون دەبێتەوە..

سەرەتا:

ئادەم یەکەم مرۆڤە کە دروست بووە؛ خوای گەورە لەو خاك  و خۆڵەی  کە هەیە دروستی کردوە زۆربەی ئەو توخمانەی کە لەناو خاك دایە پێکهاتەی مرۆڤن، پاشان لەگەڵ ئاو تێكەڵ کراوە بووتە قورو خۆشكراوە بۆ  ئەوەی پێکەوە ئەو قورە بلکێنرێت.. ئینجا ووشك کراوتەوە تا بۆتە شێوەی فخفوری  لەسەر شێوەی لاشەی مرۆڤ کە هەیە دروست کراوە، بە هێزو توانای  زاتی خوایی دروست کراوە زاتی پاكی بونیادنەرو داهێنەری هەموو بوونە، هەموو ئەم قۆناغانە لە قورئاندا باس کراوە لە" تراب، طین، طِينٍ لَّازِبٍ ، صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ" بە هیزو تواناوی خوایەتی رۆحی کردوە بە بەر ئادەمداو کردویەتیە مرۆڤ.
لە دوای دروست بوونی یەکەم مرۆڤ(ئادەم)  خوای گەورە خۆی فێری هەموو شتێکی کردوە کە مرۆڤ پێداویستی سەرەتاییەکانی چیە، وەك  ناوەکان و کەرەستەکان و ئەو شتانەی لە دەوربەریدایە، وەك شاخ، ئاو ، دار، بەرد، ناوی خواردنەکان و ناوی کەرەستەکان  وەك لۆکە جلو بەرگ پێداویستی و وەهەروەها.. ئەم باسە لە قورئاندا خوای گەورە بۆمان باس دەکات  کەچۆن فێری ناوەکانی کردوە زانستی فێر کردوە بۆیە مرۆڤ بۆتە خاوەنی رێزو فریشتەکان رێزیان لێناوە، بەهۆکاری تاوان و زانستی مرۆڤ خۆی بووە، بێگومان ئەو تواناو زانستانەش هەر خوای گەورە پێبەخشیوە..
وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلاَئِكَةِ فَقَالَ أَنبِئُونِي بِأَسْمَاء هَؤُلاء إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ  ﴿٣١﴾البقرە
(ئه‌وسا ئیتر خوا ویستی توانایی و لێهاتویی ئاده‌م بۆ فریشته‌کان ڕوون بکاته‌وه‌) ناوی هه‌رچی پێویستی ده‌وروبه‌ر هه‌یه‌ فێری کرد، له‌وه‌ودوا نیشانی فریشته‌کانیشی داو پێی فه‌رموون: ئاده‌ی ئێوه‌ ناوی ئه‌و شتانه‌م پێ بڵێن ئه‌گه‌ر ڕاست ده‌که‌ن و (توانای ئاوه‌دان کردنه‌وه‌ی زه‌ویتان هه‌یه‌؟)
فێری کردوە چۆن پەرستش وبەندایەتی بکات وخوای گەورە بە بەرزو پیرۆز ڕابگرێت.. تا ئێرە زۆرێك لە خەڵکی کێشەی نیە، دوای ئەوە پرسیارەکە خۆی زیندوو دەکاتەوە ئایا بە چ زمانێك خوای گەورە ئادەمی فێر کردوە..
بێگومان بەزمانی ئەدەمی!..
 ئەی زمانی ئادەمی ناوی چیە ؟
ئەویش زمانی  سریانی بووە.
لێرەدا دەبێت باسی ئەوە بکەم: زۆریك لەوانەی کە بڕوایان بە بیردۆزەکەی"داروین"ە گوایە لە ڕێگای گەشەکردنی مرۆڤایەتیەوە ووردە وەردە زمانەکەن لە تەختەوە وبەروە تۆنی دەنگ رۆشتون، بۆیە ئەو باسەم نەکردوە، چونکە ئەو باسە لە رووی زانستیەوە هیچ بنەمایەکی نیە، تەنانەت زانکۆ دیارەکانی وەك  ئۆکسفۆرد و کاردیف و  هانۆڤەر و زۆرێکی تر لە زانکۆکانی تری جیهان  تیۆری گەشەسەندنی  داروینیان بە درۆ خستەوە بەتایبەتیش لەدوای  دۆزینەوەی((DNA(ترشەڵۆکی بۆ ماوەییی)..
ئیتر بە تەواوەتی ئەم بیردۆزە کۆتای پێهاتوە لە هیچ زانکۆیەکی دوونیادا وەك زانست ناخوێنرێت، بەڵام  دەشێت لە هەندێك جێگادا وەك مێژوو باس بکرێت، چونکە بۆ سەردەم و قۆناغی خۆی گرنگی هەبووە، لەبەر ئەوە جێگای بایەخم نەبوو  کە سەری خوێنەری پێوە بئێشێنم کە وەك وایە من بەدوای هێلکەی کەڵەشێردا وێڵ بم! ، یان  پێوەری جۆرەکانی مەیمون تا دەگاتە شەمپازی   لەسەر مرۆڤ هەژمارد بکرێت بڵێین  بە گوێرەی  قۆناغەکان گۆڕاوە، دەی  کە وا بێت زۆرێك لە ناو سکی مشك و کەروێشك لە دوونیای زانستی ئەمرۆدا زۆر نزیك لە مرۆڤەوە ئەی بەم دوانەی تر بڵێین چی ئەمانەیش هەر باوکە گەورەی مرۆڤن.. بەهەر حاڵ ئەوە قسەیەکی کۆنەو هیچ بنەمای زانستی نیە .
هەندێك پرسیار هەیە زانست ناتوانێت وەڵامی بداتەوە، چونکە زانست حەتمایە و دیارە، بۆیە ناچارین فەلسەفە ببێتە  ماڵی وەڵامدانەوەی ئەو باس و خواستانە، چونکە فەلسەفەش بۆ خۆی لە نادیار و پرسیار ئامێزەکان دەکۆڵیتەوە وەڵامیان بۆ دەستە بەر دەکات، دیارە هەندێکیشی لای فەلسەفە وەڵامی نیە، بۆیە ناچار دەبێت پەنا بهێنرێتەوە بۆ ئاین، چونکە وەڵامەکەی تەنها لای خوای گەورەیە، وا وەڵامت ئەداتەوە کە لەگەڵ ناخی و لۆژیکی مرۆڤدا بگونجێت.
زوبانی ئەدەمی ئەو زوبانەیە کە یەکەم جار خوای گەورە ئادەمی فێر کردوە پاشان پێغەمبەری خوا (صلی اللە علیە وسلم) بۆمان باس دەکات کە ئادەم و نەوەکانی تا سەردەمی نوح – علیە السلام- بە زووبانی سریانی قسەیان کردوە واتا " شیث پێغەمبەروئیدریس ناسراوبە(ئەخنوخ)  پێغەمبەر و پێغەمبەر نوح – سەلامی خوا لە هەرسێکیان بێت- بە زمانی سریانی ئاخافتنیان کردوە..
ئەم زمانە پێکاهاتەی هەموو زمانەکانی ئێستایە، تێکەڵیش بۆتەوە بە زووبانی ئارامی کە زۆربەی جیهان بەم دووو زووبانە قسەیان کردوە  بەردەوامیش ئەم دوو زووبانە  بوونیان هەیە لە ووشە سازی ئێستای دوونیادا لەمسەری بۆ ئەوسەری لەو جەمسەر بۆ ئەم جەمسەر..
 لە ئێستادا- زمانی سریانی تەنها لە عێراقدا بە فەرمی کاری پێدەکرێت وەك زووبانی کەمە نەتەوەیەکان ناسراوە، لە ووڵاتانی تری وەك سوریا و لوبنان و ئێران و ئەرمەنیاو تورکیاوئیسرائیل و فەڵەستین هندستانو قوبرس وەك ناسینی زمانەکە ناسراوە، بەڵام نەکراوتە زمانی فەرمی ووڵاتەکان، بەڵام لە هەموو روسیاو ئەمریکاو کەنەداو ئوستورلیاداو بەشێکی زۆری ئەورپا بەردەوام زمانی دینی ئەو ووڵاتانەن،..وەك  کۆچکەرانی زوبانی سریانی لەووڵاتەندا بوونیان هەیە مەراسیمە ئاینیەکانی خۆیانی پێدەخوێنن..
 لە ووێنەیەکی جوگرافیایدا بە جوانی ووێنا کراوە ئەم زوبانانە لە کوێدا بڵاوە.

 

ئادەم یەکەم مرۆڤی سەر زەوی بووە  د. شەوقی ئەبوخلیل لە ئەطڵەسی قورئاندا بە بەڵگە لە ئیبن و عەباسەوە هێناویەتی کە لە هیندستانەوە سەرچاوەی گرتوە، پاشان لەگەڵ دایکە حەوا لە ووڵاتی نیوەدورگەی عەرەبی ژیانیان بردۆتە سەرو لە موزدلیفەبەیەك گەیشتون و لە عەرفات یەکتریان ناسیوەتەوە..
یەکەم بینا لە سەر زەوی کەدروستی کردوە ئاوەدانی کردۆتەوە ماڵی خوا بووە واتا کەعبەی ئێستا لە شاری مەککەو ئینجا لە سەفەریاندا بۆ فەڵەيستین بینای ماڵی دووەمی خوایان کردوە کە مزگەوتی قودسە.
 زمان ئادەم سریانی بووە:
پێغەمەبەر دەفەرموێت بە ئەبوزەری غیفاری.. چوا پێغەمبەر سریانی بوون.. ئادەم، شیث ئیدریس نوح.. چوار پێغەمەبریش عەرەب بوون شوعیب و ساڵح و هود محمد.. فەرمودەکە دورودرێژە ئەوەی کە من مەبەستمە  لە فەرمودەکەوە وەریدەگرم تەنها زووبانکەیە، بەڵام فەرمودەکەو سەندەکەی وەك خۆی دادەنێم..
(عن ابن عائذعن أبي ذر قال: قلت: يا رسول الله، كم الأنبياء؟ قال: « مائة ألف وعشرون ألفا »، قلت: يا رسول الله، كم الرسل من ذلك ؟ قال: « ثلاث مائة وثلاثة عشر جما غفيرا »، قال: قلت: يا رسول الله ، من كان أولهم؟ قال: « آدم ». قلت: يا رسول الله، أنبي مرسل؟ قال: « نعم، خلقه الله بيده، ونفخ فيه من روحه، وكلمه قبلا »، ثم قال: « يا أبا ذر أربعة سريانيون: آدم، وشيث، وأخنوخ وهو إدريس - وهو أول من خط بالقلم - ونوح. وأربعة من العرب: هود، وشعيب، وصالح، ونبيك محمد - صلى الله عليـــــــــــــه وسلم - ».)* تەماشای پەروێز بکە بۆ پلەی فەرمودەکە..
بە گوێرەی زەمەن و دیموگرافی و گۆڕانی ئاوهەوا جوگرافیا و ووردە ووردە زووبانەکان لێکترازون هەر ناوچەیە بەشی خۆی بردوە تا هەریەکە زووبانی تایبەتی خۆی لێدروست کردوە.. بەڵام بە گشتی زووبانی سریانی یەكەم زووبانی سەر زەوی بووە، کە زوبانی زۆربەی گەلانی سامی و ئاری بوون وەك  یونان و کورد و ئاشوری و  ناوچەکانی تری شام و تەنانەت ناوی سوریا لە سریانیەوە وەرگیراوە کلدانی زۆرێکی تر لە گەلە کۆنەکانی دوونیا بەم زمانە ئاخافتنیان کردوە، دوای ئەم زووبانە زوبانی ئارامی گەشەی داوە بەم زووبانە هەردوکیان ئاوێتە بونەتەوە بەیەکەوە کە ئەم زووبانە چەند بەشێکی گرنگی لێ جیا دەبێتەوە.
بۆ یەکەم جاریش ئەو کەسەی کە بە قەڵەم یاخود جۆری "توش" نوسیویەتی واتا نوسینی و ووێنای شتەکانی چواردەوری کردوە رەمزی بۆ داناوە پێغەمبەر ئیدریس بووە لەرێگای فێرکردنی صحوف و نوسینەوەی بۆ نەوەکانی دوای خۆیان، بێگومان بە هاوکاری باوکی شیث و  باوکەگەورەی ئادەم کە هەموویان لە یەكکاتدا ژیاون، سەردەمی ئەم  کۆمەڵە پێغەمبەرە- سەلامی خوایان لێبێت-  گەیاندنی تەوحیدو ڕاستکردنەوەی چەمکەکانی ئاین نەبووە، بەڵکو خۆیان شارەزا بوون لە  بنەمایانەو خەڵکەش بە سروشتی خۆیان پاك بوون لەو رووانەوە ، بەڵام ئەوان کێشەیان لەگەڵ   ئارەزو شەهواتی خەڵکیدا بوو وەك تاوانەکانیان .. لەدوای هاتنی  پێغەمبەرنوحەوە ئیتر شیرك وچەمك و تێزەکان پێویستیان بە راستکردنەوە هەبووە، بۆیە زیاتر پەرە دراوەتەوە بە نوسین تا ئەو سەردەمەش هەر زووبانی سریانی تاکە زووبان بووە، بەڵام لەدوای جیابوونەی  کوڕەکانی  "نوح  سام و حام  یافث" ئیتر بە گوێرەی ناوچەکان زمانەکان گۆڕانکاریان بەسەردا هاتووە کلە بڵاوەیان کردوە..

 ووێنەیەکی خەیاڵی  سام و حام و یافث..

 
خوای گەورە بە هەموو زوبانێك فرستادەو باس و خواستی ناسینی خۆی بۆ هەموو گەلان ناردوە، پەیەمەکەی من ئەوەیە:-  زوبان ئالیەتی ئاخافتنەو دوانە، نەك- بە پیرۆز راگرتن و تەماشا کردنی.. بۆ نمونە سەرەتای مرۆڤایەتی سریانی بووە، پاشان عەرەبی ، ئینجا عیبری ئیسرائیل وئارامی زمانی موسا بەنی ئیسرائیلی عیبری  بووە، پێغەمبەر عیسا ئارامی بووە وەهەروەها، بە دڵنیایەوە بە زمانی کوردیش هاتوە، بە ئینگلیزی و زمانی هیندە سوەرەکانیش هەر فردستادەو پێغەمبەری خۆی ناردوە بۆ ئەوەی لێپرسینەوەیان لەسەر ئەوە لێبکات کە زانیاریان لەسەری هەیە.
پەیامی کۆتایی لەم باسەدا:
وەك ئاماژەم پێداوە زووبانی ئاخاوتن تەنها ئالیەتی کارکردنە زووبان کەس ناکەتە رەگەز واتا کە من بە عەرەبی قسەم کرد مانای وانیە ئیتر رەگەزی عەرەبیم یان بە کوردی قسە بکەم من رەگەزی کوردم، نا- بەڵکو رەگەز بنەڕەتی لە نێوانی مرۆڤ بە دوو شێوە دابەش کراوە نێرو مێ کورد وعەرەب و فارس و ئینگلیزو ئەفریقی.. هەمووی مرۆڤن کەس لە کەس بەرێزتر نیە مەگەر بە تەقوا چاکە نەبێت لای خوای گەورە خوای گەورە رێزی لە مرۆڤەکان بە گشتی گرتوە دەبێت کەرەماتیان پارێزراوبێت..
هیچ دەوڵەتێك بەهۆکاری زووبانەکەی نەبۆتە دەوڵەت لە مێژوودا شتی وانیە، بەدەیان دەوڵەت هەیە خاوەنی زووبانی خۆی نیەو دەوڵەتیشە، وەك ئەمریکا کە زلهێزترین دەوڵەتە، کەندا، ئوستورلیاو ئەرجەنتین، کوبا، بەرازیل. فلپین، سریلانکا، بۆتان، ..هتد.
لەناو ئیسلامیشدا زۆربەی زانیان و ئەهلی ئیسلامەکە کە خاوەنی زانستی گەورەی ئەم ئیسلامەن عەرەب نەبوون، بەڵکو عەرەب لە ناویاندا بە پەنجەی دەست دەژمێرێت، شەش فەرمودەوانە ڕاستەکە هیچیان عەرەب نەبوون زۆرێك لە موفەسیرین و مێژوونوس  زانایانی تەسکیەی نەفس و موجاهیدان تەنانەت خیلافەتەکانیش زۆربەیان عەرەب نەبوون کەس ڕەخنەی نەگرتوە لە عەرەب نەبوونیان..
پاشان ووتەی کۆتایم: ئەگەر پەیامی خوای بەهەر زووبانێکی تر باهاتایتە خوارەوە هەمان هەنجەت هەبوو بۆ ئەوەی خەڵکی تر داوا بکات بۆ بە زمانی ووڵات و گەلەکەی ئەو نەهاتۆتە خوارەوە ئەمەش لە پیشە خەڵکی ئاقڵ نیە بەدوای سوفستائیدا بگەرێت، بەڵکو بە دوای حیکەمەتیدا دەگرێت کە بۆ ئاین بەو زووبانە هاتووە..


-------------------------------------------------------------------------------------------------------
* سنده حسن وهو جزء من حديث أبي ذر الطويل: رواه وابن عساكر في "تاريخ مدينة دمشق"273/23 وما بعدها وأشار إلى صحته، ط. دار الفكر، ورواه ابن حبان ( 1/384 – التعليقات الحسان) وصححه، وأبو نعيم في "الحلية" ( 1 / 166 - 168)، ط. دار الكتب العلمية، وابن جرير في"التاريخ "(1 /150- 151) و(1 / 170 - 171) ط. دار المعارف، ورواه ابن الجوزي في " المنتظم" ( 1/223 ) و( 2/ 142-143)، ط. دار الكتب العلمية، واحتج به، وقال الحافظ في "الفتح"( 6 / 416 – شيبة الحمد): صححه ابن حبان، وقال في "تحفة النبلاء": رواه ابن حبان وفي صحته مقال عن "موسوعة ابن حجر" ( 3/302 ) ط. الحكمة، ورواه ابن كثير في البداية والنهاية ( 1 / 226 ) و( 3/ 89-90 ) ط. دار هجر، وفي تفسيره ( 4/371-372و373-379 ) ط. قرطبة، وهو في "الدر المنثور" ( 5 / 164)، ط. دار هجر، وفي "الكامل في التاريخ" ( 1/51)، ط. دار الكتب العلمية، وانظر"السلسلة الصحيحة ( 6 / 362) و"السلسلة الضعيفة"( 4/383) و(13/205) للألباني، وبالجملة فإن أصل حديث أبي ذر حديث صحيح، ولكن تصرف بعض الرواة في