ڕوانگەیەکی قورئانیانە بۆ مافەکانی مرۆڤ
حهقه ئهمه بکرێته گوتاری سیاسی ئیسلامییهکان له مافی مرۆڤدا
لهم سهردهمی پێشکهوتن و پێگهیشتنی ژیارهدا زۆر باس له مافهکانی
مرۆڤ دهکرێت، له کاتێکدا ڕۆژانه به ههزارهها خهڵکی مافهکانیان
پێشل دهکرێت یان له ڕێگایی ئهوهی که له زینداندان و ئهشکهنجه
دهدرێن و کهرهمهتیان دهخرێته ژێر پێ جهلهدان یاخود به زۆره ملی
له جهنگهکانی سهرمایهداریدا بهکار دههێنرێن یاخود له ووڵاتانی
بلۆکی شهرقی ئهوساو ووڵاتانی دووا کهوتی ئێستا له برساندا دهمرن
مندهڵهکانیان به ناوی( ئهدهبتیرهوه) دهفرۆشن تهنانهت له
سهردهمی مافی مرۆڤهدا لاشهی ئافرهتان له جامخانهو کۆڵانهکاندا بۆ
پیاوه داوێن پیسهکان خاوهن پارهکان ههراج کراوه زۆرێك له پیاوانیش
کۆیلهی دهستی ئارهزوهکانی خهڵکی تر بوون، بۆ به دهست هێنانی نانی
ژیان، بێجگه لهوهی که ڕۆژانه ووڵاتانی زلهێزی دوونیا مافی ووڵاتانی تر
پێشێل دهکات، بهههر حاڵ زۆر کارهسهتی تر ههیه کهباسیان بکهین له
سایهی شارستانیهتی ڕۆژ ئاوا ئێستا گۆمهڵگاکان بهرهو وێران بوونی
ڕهوشتی،داڕمانی گۆمهڵگا کهیان دهڕوات.
ههرچهنده پێم وایه که ئهمهلای زۆربهی خوێنهران شتێکی تازه نیه
دهمهوێت هاوار بکهم وه بهدهنگێکی زۆر بهرز پێتان بڵێم خۆتان وهرن
ئهوه مافانهی که خوای گهوره دابینی کردوه بۆ مرۆڤهکان بهراوردی
بکهن لهگهڵ ئهو جاڕنامهی مافی مرۆڤهی که له فهرنسا دانراوه
لهدوای تێڕمانم له ههردوو بهروردهکه ئهوه تێگهیشتم که کاتێك
مرۆڤ دهبێته خاوهنی یاسا دهیهوێت بیسهپێنێت بهسهر مرۆڤهکانی تردا
زۆر چانسی ئهوه ههیه که ئهم یاسایه هیچ بههایهکی ئهوتۆ دروست
نهکات لهلای مرۆڤه گشتیهکانی کۆمهڵگا که پیادهی دهکهن، مافی مرۆڤ
یاسایهکه دهکرێت به دوو بهشهوه بهشێکیان له ڕێگایی ویژدانی
مرۆڤهوه کاری لهسهر دهکرێت،وهك ئهوهی که مرۆڤهکان به گشتی
یهکتریان خۆش بوێت یاخود ڕێز له مافهکانی سهرهتایی یهکتری بگرن باوك
دایك رێزی منداڵی خۆی بگرێت وه پێچهوانهکهی یاخواد دراوسێ میوان زۆری
تر که نامهوهێت درێژهی بدهمێ بهشهکهی تریان بریتیه لهوهی که
لهسهر ڕهوشت پهروهرده بکرێت تامافی مرۆڤهکانی تر پێشێل نهکات
بۆنمونه دهست پێس نهبێت دزی لهکهس نهکات داوێنپیسی نهکات واتا
مهبهست بهوهی که باوه له جیهاندا خیانهت له هاوسهرو
خۆشهویستهکهی خۆی نهکات وه پیاو کوژ دهرنهچێت زۆر مافی تر ههیه
که مرۆڤ دهبێت مرۆڤی تری لێ بپارێزێت تاکو مافهکانی یهکتر به ههدهر
نهبهن، ئهوهش له ڕێگایی دهزگاکانی ئاسایش و کامێراکانی که دانراون
لهسهر جادهو کۆڵهنهکاندا که ڕۆژانه به ملیۆنهها دۆلار بهکار
دههێنرێت بۆ ئهم مهبهسته بۆ ئهوهی پێشیل کاری دهست درێژی نهکرێته
سهر یهکتری ئهمهش بۆته هۆکاری ئهوهی که خهڵکێك چاو ترسێن بکات
تاڕادهیهک کاریگهری لهسهر گۆمهڵگا داناوه.
نامهوێت بگڕێمهوه بۆ مێژووی مرۆڤایهتی بهگشتی لێکۆلینهوه لهسهر
پێشلکاریهکان بکهم وهك ئهوهی چهتهکانی ئهسکهندیناڤیا بۆ پارچه
نانێك خهڵکی ئهوروپایان دهکوشت، یاخود شهری نێوان ئهرتۆدۆکس کاثۆلیکی،
یاخود شهڕی ئهمریکا بۆ له ناو بردنی هنده سورهکان،یان هێنانی
ڕهشپێستهکان له ئهفریقاوه بۆ ئهمریکا له ڕێگایی کهشتی گهورهوه
که مرۆڤی تێدا ههرهج دهکرا، یان باسی جهنگی خوێناوی تهتار مهغول
بکهم که چیان نهکرد به جیهانی ئیسلامی پاشان ئهوروپا به گشتی، یاخود
دهوڵهتی فاطمی خوێن ڕێژ که چۆن لهگهڵ سهلیبیهکان دهستیان تێکهڵ
کردبوو بۆ له ناوبردنی موسڵمانان وه زۆری تر له ههموو
شهرستانیهتهکاندا له سهردهمی نۆێ دا شهری نێوان عهلهمانیهکان
وهك حیزبی سۆسیالستی هێتلهری که به عهلمانی نازی ناسراوه، به
ملیۆنهها مرۆڤ کوژران ڕهق بونهوه لهگهڵ ڕوسیا کۆمهنیستی ستالینی،
پاشان شهری ژاپۆن و ئهمریکا که بهرههمهکهی بۆمبهکهی هێرۆشیما بوو
لهگهڵ ناکازاکی، یاخود شهری گهورهی بۆتان ههر لهگهڵ ئهمریکا
یاخود کۆریا فلیپین ڤێتنام ههر لهگهڵ ئهمریکا که ملیۆنهها خهڵک
بونه قوربانی، لهسهردهمی نوێدا جهنگی عێراق و ئێران و پاشان جهنگی
لوبنان و داگیر کردنی فهڵستین ،داگیر کردنی کوێت،سهرباری ههموو ئهنفال
کورد و کیمایابارانی ههڵبجهو بالیسان و دابهش کردنی کوردستان تاکو
ئێستا که من دهنوسم که بۆته هۆی ئهوهی که ملیۆنهها خهڵکی تریش له
ناو بچێت له سایهی مافی مرۆڤ دا!
له پاشاندا هاتنی ئهمریکا بۆ ناوچهی ڕۆژ ههڵاتی ناوهڕاست له داگیر
کردنی عێراق و ئهفغان ئهویش بۆ هۆی له ناوچونی چهند ملیۆنێك له خهڵکی
سڤیلی ناوچهکه، ئهو هێزانهی که بانگهشهی مافهکانی مرۆڤ دهکهن
جگه له زیندهنهکانی کابول ئهبوغرێب دیکتاتۆرهکانی ناوچهکه لهسایه
دهوڵهتی عهلمانی و شیعه گهرێکی وهك ئێران که ههرچی موسڵمانی
ئههلی سونه ههیه وا له ئێراندا کهوتونهته قات و قری وهك سهردهمی
فاطیمیهکان،با جهنگی سۆماڵ و پاکستان و دارفۆر یهمهن لهگهڵ
ئهوهشدا که چهندهها گروپی بهرههڵستاکار وهستاوهتهوه
لهبهرانبهر دا وهك رێکخراوی قاعیده ڕێکخراوه چهکداریه
ئیسلامیهکان که ههموو بهگیانی مرۆڤ دهیانهوێت ئازادی بپچرن، ههر
یهك لهم لایهنانه بێگۆمان بهڵگهو پاساوی خۆی ههیه بۆ جهنگ بهڵام
له کۆتایدا ههر مرۆڤه له ناو دهچێت.
ئهگهر من تۆ چاو بنێین بهیهكدا بۆ چهند ساتێك بیر بکهیهنهوه
ئهزانی له ڕۆژێکدا له ووڵاتی موسڵمانان چهند کهس دهکوژرێت؟
بێگۆمان ئامارێکم لهبهر دهست نیه که بتوانم کت ومت بیخمه بهردهست
خوێنهران، بهڵام گریمان که ڕۆژانه (2000) کهس له جیهاندا بهلای
کهمهوه دهکوژرێن واتا (2000) منداڵ بێ باوك بوو یاخود (2000) ئافرهت
بێ هاوسهر بوو (2000) دایك جهرگی سوتا ئاخۆ چهند باوك ههناوی ڕهش بوو،
ئهمه بهس رۆژانهیه وهره بیر بکهرهوه که کارهساتکه چهنده
گهورهیه، چهنده ئهژنۆ لهرزێنه که ههموو بانگهشهی مافی مرۆڤ
دهکهن ئهمه له سایهی مافی مرۆڤ دایه داخۆ مافی مرۆڤ له ئارادا
نهبوویه چی تر ڕووی ئهدا؟
من نامهوێت شیوه ئایدیلیهك بخهمه بهرچاوتان خۆم له ڕاستی ڕهوشهکه
بدزمهوه، گۆمانی تێدا نیه له سهر دهمی دروست بوونی ئادهم وه
ململانیهکه دهستی پێکردوه له مرۆڤهوه بۆ شهیتان پاشان بۆ دوو برا
که قابیل هابیلن، دوای ئهوه بێگۆمان تهشهنهی کردوه، بهڵام
لهسایهی کام جاڕنامهدایه که بهو شێوه مافی مرۆڤی تێدا پێشیڵ کراوه
ئهم پرسیارێکه بۆ ههموو ڕۆشنبیرێك له ئێستاماندا؟
یاخود له کۆندا ؟
یان له سایهی کام شارستانیهت مرۆڤ حهساویه مافی دابین کراوه؟
داخۆ کام بهرنامهو یاسا مافی مرۆڤی به جوانترین شێوه داناوه؟
بۆ وهڵامی ئهم پرسیاوه به ڕاشکاوی زۆر به ئاشکرا به دهنگێکی بهرز دهڵێم بهرنامهی خوا!
واتا ئیسلام که بۆ پێغهمبهر هاتوه.
خهڵکانێك لهوهنهی بپرسن چۆن؟
له سهرهتاوه ئاماژهمان پێکرد ئهگهر یاسایهك مرۆڤ داینێت زۆر
بهیهخی نابێت،بهڵام ئهگهر یاسایهك خوا دایبنێت دهبێت چۆن بێت؟
بۆ ئهم وهڵامه دهڵێم : که خوای گهوره مرۆڤی دروست کردوه دیاره
خوای موتهعال له ناوخو ههست و نهستی تێ دهگات شتێکی بۆ نانێرێت که
نهگونجێت لهگهڵ ژیاندا واتا گۆمان لهودا نیه که یاسایهکی بۆ
دهنێرێت قسه کردهنه لهگهڵ ناخی مرۆڤهکاندا وهك ئاو به ئاسانی قوت
دهچێت به خهڵکی نامۆ نابێت...
چۆن؟
خوای گهورهی موتهعال بهم شێوه باسی مافی مرۆڤ دهکات
سهرهتا ڕێزی مرۆڤ دهست نیشان دهکات وهك یاسایهك دهچهسپێنێت
ماددهی یهکهم له یاساکانی ڕێز مرۆڤ بریتین لهم یاسایانه...
یاسای یهکهم: دروست کردنی مرۆڤ به جوانترین شێوه، ڕهچهڵهکی ههر مرۆڤه ناچێتهوه سهر هیچ ئاژهڵێك!
{لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ} [التين: 4]
وه به ههمان شێوه ڕاڤهکهری به ناوبانگ ئیبن کهثیردهڵێت که خوای گهوره مرۆڤی لهسهر جوانترین شێوه دروست کردوه
قال ابن كثير: "إنه تعالى خلق الإنسان في أحسن صورة وشكل، منتصب القامة، سَوِيَّ الأعضاء حسنها
یاسای دووهم : خوای گهوره له رۆحی خۆی بهشی مرۆڤی داوه بۆیه به
خلودی دهمێنیتهوه له گهردوونی خوای گهوره ههرگیز مرۆڤ له ناو
ناچێت!
تێبینی ئهگهر لهسهر ئهو ڕیساو سیستمه ڕۆشت که خوا بۆی دابین
کرداوه به خلودی له بهههشتدایه، خۆ ئهگهر سهر پێچی کردو له
سیستهمی خوای گهوره دهرچو ههر به خلودی له جهههنمدایه واتا مرۆڤ
بهخلودی دمێنێتهوه له رۆحی خوای گهوره بهشێکی دراوهتێ دهفهرموێت
یاساکه
ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ
وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ . [السجدة: 9]
پاشان (ئادهمیزادی) به ڕێك و پێکی ڕێکخست، له ڕۆح و گیانێك (که خوا
خاوهنیهتی) فووی پیا کرد، ئینجا دهزگای بیستن و بینین و لێکدانهوهی
پێبهخشیون، بهڵکو سوپاسگوزاربن.
فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ}
[ص: 72]
که رۆحێك خۆم خاوهنیمی و فووم پێدا کردوه به فریشهتهکانم ووت ههموو ڕێزی لێبگرن سوجدهی ڕێزی بۆ بهرن
یاسا سێیهم: فریشتهکانی ئاسمان سوجدهی ڕێزیان برد بۆ مرۆڤ که لهوان به بهرێزتر دانرا
: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ
إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِين} [البقرة: 34].
"(ههروهها یادیان بێنهوه) کاتێك که به فریشتهکانمان ووت: سوژده
بهرن بۆ ئادهم (ئهڵبهته سوژدهی ڕێز، وه به فهرمانی خوا) ههموویان
بێ ماتڵی، بێ دوو دڵی سوژدهیان بردو فهرمانی خوایان بهجێ هێنا جگه
شهیتان نهبێ که سهرپێچی کردو خۆی به گهوره زانی و خۆی خسته ڕیزی
کافرانهوه".
یاسای چوارهم : فێرکردنی مرۆڤ ههر له سهرتایهوه بهزانست بۆیه فهزڵی مرۆڤ ههیه لهسر زهویدا
قال تعالى: {وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى
الْمَلائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلاَءِ إِنْ كُنْتُمْ
صَادِقِينَ (31) قَالُوا سُبْحَانَكَ لاَ عِلْمَ لَنَا إِلاَّ مَا
عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} [البقرة: 31، 32
"(ئهوسا ئیتر خوا ویستی توانایی و لێهاتویی ئادهم بۆ فریشتهکان ڕوون
بکاتهوه) ناوی ههرچی پێویستی دهوروبهر ههیه فێری کرد، لهوهودوا
نیشانی فریشتهکانیشی داو پێی فهرموون: ئادهی ئێوه ناوی ئهو شتانهم پێ
بڵێن ئهگهر ڕاست دهکهن و (توانای ئاوهدان کردنهوهی زهویتان
ههیه؟)".
"فریشتهکان وتیان: پاکی و بێ گهردی و ستایش ههر شایستهی تۆیه، ئێمه
نازانین هیچ بڵێین، ئێمه تهنها ئهوه دهزانین که تۆ فێرت کردووین،
بهڕاستی تۆ پهروهردگارێکی زۆر زاناو دانایت".
یاسای پینجهم: خوای گهوره مرۆڤی کردوهته جێنشینی یاساو ڕێسای خۆی لهسهر زهوهی..
{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً} [البقرة: 30].
"(وه بیریان بێنه) کاتێك که پهروهردگارت به فریشتهکانی وت: من له زهویدا جێنشینێك دادهنێم (تا زهوی ئاوهدان بکاتهوه).
قال ابن عاشور: "وقول الله هذا موجَّهٌ إلى الملائكة على وجه الإخبار؛
ليسوقهم إلى معرفة فضل الجنس الإنساني، على وجهٍ يزيل ما علم الله أنه في
نفوسهم من سوء الظن بهذا الجنس
تفسير التحرير والتنوير (1/ 400).
ئیبن و عاشور دهڵێت ئهم ئایهتهی خوای موتهعال له فریشتهکان بوو بۆ
ئهوهی قهدری مرۆڤ بزانرێت که به هۆی زانستهکهیهوه خوای گهوره
ئهو شێوه باشترینهی پێبخشییوه توخمی مرۆڤ جیاوازه له توخمهکانی تر
که دروست کراون.
یاسای شهشهم: مرۆڤ له زۆربهی دروستکراوهکان بهڕێزتر و فهزڵی زیاد تره..
{وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ
وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى
كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلاً} [الإسراء: 70].
بهڕاستی ئێمه ڕێزمان لهنهوهی ئادهم گرتووهو بهسهر وشکانی و
دهریادا (به جۆرهها هۆکاری گواستنهوه) ههڵمان گرتوون، وه له ڕزق و
ڕۆزی چاك و جۆراوجۆر بههرهوهرمان کردوون (له خۆراك و پۆشاك و ماڵ و
ناوماڵ و...هتد) بهڕاستی ئێمه ڕێزی زۆری ئهوانمان داوه بهسهر زۆربهی
ئهو بهدیهێنراوانهدا که دروستمان کردوون (لهههموو ڕوویهکهوه).
قال الشوكاني: "أجمل سبحانه هذا الكثير ولم يبيِّن أنواعه، فأفاد ذلك أن
بني آدم فضلهم سبحانه على كثير من مخلوقاته... والتأكيد بقوله {تَفْضِيلاً}
يدل على عظم هذا التفضيل، وأنه بمكان مكين، فعلى بني آدم أن يتلقوه
بالشكر، ويحذروا من كفرانه"
فتح القدير (3/ 244- 245).
شوکانی دهڵێت: خوای گهوره باسی زۆربهی جۆرهکانی مهخلوقاتی خۆی
نهکردوه بهڵام مرۆڤ له زۆربهیان باشتره وه ووشهی باشتره
دهگێتهوه بۆ ئهوهی که رێژی مرۆڤی ناوه مرۆڤیش لهسهریهتی که
سوپاس گوزاری بێت دوربێت له کوفر کردن بهرانبهر به خوای موتهعال.
یاسای حهوتهم : ههموو شتێك فهرههم هاتوه له بهر خاتری مرۆڤ لهبهردهستی مرۆڤ ئاسان کراوه له لایهن خوای موتهعال..
{وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا
مِنْهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآَيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} [الجاثية: 13].
ههرچی له ئاسمانهکان و زهویدا ههیه بۆ ئێوهی ڕامهێناوه، بۆ خزمهت
گوزاری ئێوه فهراههمی هێناوه، ههموویشی تێکڕا بهخششن لهلایهن ئهو
زاتهوه، بهڕاستی ئا لهو بهخشش و دیاردانهدا بهلگهو نیشانهی زۆر
ههن بۆ کهسانێك که بیربکهنهوهو تێفکرن.
قال ابن سعدي: "وهذا شامل لأجرام السموات والأرض، ولما أودع الله فيهما من
الشمس والقمر والكواكب والثوابت والسيارات وأنواع الحيوانات وأصناف الأشجار
والثمرات وأجناس المعادن، وغير ذلك مما هو مُعَدّ لمصالح بني آدم، ومصالح
ما هو من ضروراته
تيسير الكريم الرحمن، ص776.
ئیبن وسعدی دهڵێت: ئهم رامهێنانه گهرچی له ئاسمان و زهویدایه بۆ
خاتری مرۆڤه ڕۆژ مانگ ئهستێرهکان بۆ خاتری مرۆڤ دروست کراون گهڕۆك
وهستاوهكان ههر بۆ مرۆڤنههموو جورره ئاژهڵهکهن جۆری دارو درخت له
میوههات و بهروبووم کانزاکان ههر بۆ پێداویستی مرۆڤه.
ئهم ههموو رێزه لهلایهن خوای گهورهو بۆ مرۆڤهکان فهرههم هاتوه
چۆن دهبێت مرۆڤ ههست بهو ڕێزه نهکات له ههمان کاتدا خۆی به کوڕی
مهیمون زهڕافه بزانێت، ئهم مافهنه خهڵکی فهرههمی نه هێناوه
بهڵکو خوای موتهعال،کهواته وهك ئهوه نابێت که خهڵکی بڕیاری ڕێز بۆ
تۆ بدهن کێ دهبێت ڕێز له مرۆڤ بگرێت ئهوه کهسهی که خاوهنیهتی.
تایبهتمهندیهکانی مافی مرۆڤ له ئیسلامدا
یهکهم : پابهند بوون به بیرو باوهڕی ئیسلامهوه
سهرهتایی ئهم دینه به ڕاست کردنهوهی بیرو باوهڕ فکر دهستی
پێکرد،له ماوهی سیازدهساڵ سهروهرمان درودی خوای لێبت لهمهکهدا
خهریکی ئهوه کاره گهوره بوو مانایی یهکتاپهرستی شیکردنهوهی(لا
إله إلا الله) چونکه ئهوه لۆژیکی مافی مرۆڤه وه دهسته بهر کردنی
ههموو ئازادیهکانی مرۆڤه،لهبهر ئهوهی خوای گهوهره مرۆڤهکانی به
ئازادی دروست کردوه وه خودی خوایش خۆی بێنیازه له کارو کردوهی مرۆڤ
ههموو بونهوهرێك لهم گهردوونهدا،وه ئهمری پێکردون که شهرعی خوا
بپارێزن بۆ ئهوهی ستهم له یهکتر نهکهن وه پابهند بن
پێیهوه،پاشان کۆشش وخهبات بکهن له پێناوی بهدهست هێنانی مافهکانی
مرۆڤ،که مرۆڤهکان دهست درێژی نهکهنه سهر یهکتری مافهکانی یهکتر
پێشێل نهکهن،خوای گهوره زۆر باسی کۆشش خهبات کردوه بۆمان له
قورئاندا.
دووهم:بهخشیشی خوای
ئهم بهخشیشه لهمافی مرۆڤ خوای گهوره بهخشیویهتی به مرۆڤهکان،
نهك مرۆڤ بهخشیبێتی به مرۆڤ،کهواته کهس خاوهنی نیه بهخشیشێکی
خوایه کهس ناتوانێت زهوتی بکات له کۆمهڵانی خهڵکی،کهواته کهس
ناتوانێت مافی کهسی تر زهوت بکات به هیچ بیانویهك تهنانهت به بیانوی
بیروباوهڕی تریش کهس ناتوانێت هیچ شتێك زهوت بکات بهسهر
بهرانبهرهکهیدا ئهگهر چی خودی ئیسلام بێت.
سێیهم:مافهکانی مرۆڤ له ئیسلامدا گشت گیره
یهکێکی تر له مافهکانی مرۆڤ لهم ئیسلامهدا ئهوهیه که گشت گیره
له ههموو مافهکانی مرۆڤ دا له ههموو فهرههنگهکاندا،ئهگهر چی مافی
ڕۆشنبیری بێت،یاخود سیاسی،ئابووری،کۆمهلایهتی..هتد
وه ئهم مافهنه ههموو کهسێك دهگرێتهوه له موسڵمان بێجگه موسڵمانیش
ئهگهر له ژێر سایه پیڕهو پرۆگرامی ئیسلامدا بن،بێ بیر کردنهوه
لهوهی که ئهو مرۆڤه چ جۆره پێستێکی ههیه یاخود خاوهنی کام زمانه
یان ئاینی چی ههڵبژاردوه بۆ خۆی مافهکان وهك یهکه بۆ ههموو لایهك
بهیهکسانی ئهمه دروشم نیه لای ههمووان ئاشکرایه که مێژووی ئیسلام
ئهوهی سهلماندوه له ههموو جیهانی ئیسلامی به درێژایی ههزارو چهند
ساڵهی دهسهڵاتی نه خاوهنی ئوتێل بووه نه پاسپۆرت! خهڵکی به گشتی
ئازاد بوون له ههموو ڕوویهکهوه له ناو دهسهڵاتی موسڵمانان مهسیحی
یههودی مهجوسی یهزیدی تهتاری بوزی ..هتد ژیاون بهیهکهوه
مافهکانیان پارێزراوبوووه.
چوارهم: مافهکان له ئیسلامدا ناگوڕێن و کهم ناکرێتهوه لانابرێت
له ڕوی یاساییهوه واتا بههیچ شێوهیهك ئاڵوگۆڕی بهسهردا نایهت وهك
خۆی مافهکانی مرۆڤ دهمێنیتهوه(ثابتة ولا تقبل الإلغاء أو التبديل أو
التعطيل)
وه لهم تایبهتمهندیانده ئهوه دهردهکهوێت که ئهم مافهنه به
هێچ شێوهیهك ئاڵوگۆڕی بهسهردا نایهت نهلهکاتی جهنگ نهلهکاتی
ئاشتی،چونکه ئهم مافهنه شهرعی خوای گهورهیه شهرعی خوای گهوره
بههێچ جۆرێك ناگۆڕێت،ئهو دایناوه بۆ مرۆڤهکان ،ئهم وهك دهستوری مرڤ
نیه که دایدهنێت بۆ مرۆڤهکان به ئارزوو ویستی خۆی جیاوازی له نێوانی
زمان و پێست خهڵکی راقی ئهرستۆکراتی وچینهیهتی بکات بهڵکو که ماف
دانراوه بۆ گشت خهڵکیه بێ جیاوازی، بۆیه ئیسلام و پێغهمبهر(صلى الله
عليه وسلم) کۆتا ئاین و کۆتا پێغهمبهره تا زهوی ئاسمان بمێنێت ئهم
ئاینه بهردهوامه گۆڕانکاری بهسهردا نایهت.
پێنجهم: ئهم مافهنه پابهنده به ئاینی ئیسلامهوه
واتا له ئیسلامدا مافی کۆمهڵ پێشل ناکرێت،لهبهر ئهوهی تاکهکان
پێکاههتهی ئهو کۆمهڵهن،ئهمه جیاوازیهکی زۆر گهورهیه له نێوانی
مافهکانی مرۆڤ که نهتهوه یهگرتوهکان دایان ناوه بۆ مرۆڤ، ئهوهی
تاك ویستی خۆیهتی له زینا و له سێکسی شاز وهك حهزی پیاو له پیاو
پێچهوانهکهی ئافرهت لهگهڵ یافرهت یان ئاژهڵ لهگهڵ مرۆڤ که
لهگهڵ فیترهتی مرۆڤ ساغ ناگونجێت،کۆمهڵگا بهرهو گهندهڵی نابات، وه
به هۆکاری ئهوهی که ڕهغبهتی تاکه کهسبێته دی مافی کۆمهڵگا پێشێل
بکرێت یاخود پێچهوانهکهی دهبێت ههموو پابهند بن به شهریعهتی خوای
موتهعال،که ئهمه ڕوویدا مافی مرۆڤهکان پرێزراوه کهسی تێدا
ئیستیغلال ناکرێت.
..........................................
وه ئهم باسهی که له تایبهتمهندیهکانی ئیسلام کردمان سهرچاوهکهی
له کتێبی مافی مرۆڤ لهئیسلام دا له نوسینی دکتۆر سلێمان حهقیل له
لاپهڕه 53 باس کراوه
مافی ژیان که ئیسلام دابینی کردوه بۆ مرۆڤهکان
مافی ژیان
خوای گهوره مافی ژیان وهك سهرهتا ترین ماف باس کردوه له
پهیامهکهی دا کهناردوێهتی بۆ پێغهمبهر(صلى الله عليه وسلم) دهبێت
ههموو مافی ژیانیان ههبێت له ژیاندا..
ئهمه ئهوه دهگهیهنێت که پاراستنی ژینگه بکرێت بۆ ئهوهی
مرۆڤهکان توشی کارهساتی سروشتی نهبنهوهوه دهستهبهری خواردن و ئاوی
پاك داو دهرمان بۆ مرۆڤهکان له کاتی نهخوشییاندا، وه پاراستنی خهڵکی
له دهست درێژی خهڵکانی چهتوون خوێنڕێژ.
مافهکانی ژیان بۆ مرۆڤ خوای گهوره بهم جوره باسی کردوه له یاساکانی
خۆیدا یاخود به دووشێوه بهگشتی باسی لێوه کردوه ههرچهنده لقی تری
لێ دهبێتهوه بهڵام باسێکی دهکهین بۆ بهرچاو فراوانی ههموو
خوێنهرێک..
أ- قهدهغهکردنی کوشتنی مرۆڤ (حرام کردنی کوشتنی مرۆڤ): خوای گهوره
بۆ ئهم یاسای له قورئانهکهیدا بۆ پێغهمبهر(صلى الله عليه وسلم) دوای
بۆ ههموو مرۆڤایهتی دهفهرمووێت ({وَلاَ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي
حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ} [الأنعام: 151].)
هیچ کهس به ناحهق مهکوژن، ئهمه ئامۆژگاری پهروهردگاره بۆ ئێوه بهڵكو ژیرو هۆشمهند بن
له باسی ئهم یاسایدا ئیبن سعدی دهڵێت:
که مهبهستی ئهم ئایته گشتگیره ههموو مرۆڤێك دهگرێتهوه واتا
موسڵمان،کافر،پیاو، ئافرهت،منداڵ،پیر،لاو،بهنده،ئازاد، له ههموو
سهردهمێكدا
(قال ابن سعدي: "وهذا شامل لكل نفس حرَّم الله قتلها من صغير وكبير، وذكر وأنثى، وحرٍّ وعبد، ومسلم وكافر له عهد)
ب- ڕێگرتن له کوشتنی مرۆڤ نههێشتنی تاوانی کوشتن
بۆ ئهم باسه چهند لقێکی تری لێدهبێتهوه یان به چهند خاڵێکی تر
دهبێت دهست نیشانی بکهین بۆ ئهوهی باشتر لهم باسه تێبگهین چونکه
زۆرن ئهوهی که ئیسلام به خوێن ڕێژ ناوزهد دهکهن..
یهکهم : حرام کردنی چهك ههڵگرتنی موسڵمان له دژی موسڵمان
پێغهمبهر(صلى الله عليه وسلم) دهفهرموێت ههر کهسه چهك بهرانبهر موسڵمان ههڵبگرێت ئهوه له موسڵمانان نیه
(قال صلى الله عليه وسلم: "من حمل علينا السلاح فليس مِنَّا)( أخرجه
البخاري في الفتن، باب من حمل علينا السلاح (7070) من حديث ابن عمر رضي
الله عنهما.)
دووهم: حهرام کردنی جنێو به موسڵمان و کوشتنی موسڵمان
پێغهمبهر (صلى الله عليه وسلم) دهفهرموێت جنێودان به موسڵمان
دهرچونه له فهرمانی خوای گهوره (فاسق) وهکوشتنی موسڵمان کوفره
(قال صلى الله عليه وسلم: "سباب المسلم فسوق، وقتاله كفر) (أخرجه البخاري
في الإيمان، باب خوف المؤمن أن يحبط عمله وهو لا يشعر (48)، ومسلم في
الإيمان (116) من حديث ابن مسعود رضي الله عنه)
لهم بارهوه زانیان فهرموویانه که گوایا مهبهست به دهرچون نیه
له ئیسلامهکه به تهواوهتی کافر بێت له ئۆمهتی موسڵمانان
دهربچێت،بهڵکو مهبهست پێی ئهوهیه که که ئاگادار کردنهوهیهتی
لهوهی که سهر دهکێشێت بهوهر دهچون له ئۆمهتی موسڵمانان..
( قال الحافظ ابن حجر: "لما كان القتال أشد من السباب؛ لأنه مفضٍ إلى إزهاق
الروح عبَّر عنه بلفظ أشد من لفظ الفسق وهو الكفر، ولم يرد حقيقة الكفر
التي هي الخروج عن الملة، بل أطلق عليه الكفر مبالغةً في التحذير) (فتح
الباري (1/ 138))
سێیهم: وهرگرتنهوهی تۆڵه مافهکان له ڕێگایی دهسهڵاتهوه
له دیاری کردنی ئهم یاسای خوای گهوره ئهوهمان بۆ دهردهخات که
مرۆڤهکان به ئارزوو وویتی خۆیان تۆڵه له خهڵکی وهر ناگرن تا تاکساسێك
دروست بێت ههرکهسه بۆ خۆی ببێته ئاغا بۆیه خوای گهوره ئهم
یاسایهی بۆ دهست نیشان کردووین که دهفهرموێت
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي
الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنثَى
بِالأُنثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ
بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاء إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِّن
رَّبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ
أَلِيمٌ ﴿178﴾)
(ئهی ئهوانهی که باوهڕتان هێناوه، لهسهرتان نوسراوه کراوه به
ئهرکی سهرشانتان تۆڵهسهندنهوه بۆ کوژراوهکان، کهسێکی سهربهست به
کهسێکی سهربهست، وه بهندهش لهجیاتی بهنده، وه ئافرهت له جیاتی
ئافرهت (واته ههر کهسێك به توانی کوشتن ههستا دهبێ بکوژرێتهوه)،
بهڵام ئهوهی چاوپۆشی له براکهی کرد، با بکوژهکه چاك ڕهفتار بێ، وه
با کهس و کاری چاك کوژراوهکهش چاك ڕهفتار بن، وه بکوژهکه بهجوانی
خوێنبههای کوژراوهکه بدات، وه ئهم ئاسانکردنه له لایهن
پهروهردگارتانهوه (که له جیاتی کوشتنهوه خوێنبههای وهرگیرێت)
ڕهحمهت و میهرهبانیه، ئهوسا ئیتر ئهوهی لهوهو دوا دهست درێژی
بکاو له سنور بترازێت سزای به ئێشی بۆ ئاماده کراوه.)
وه ههروهها خوای گهوره دهفرمووێت: (وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ
يَا أُولِي الأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ) (البقرة: 179)
(ئهی هۆشمهندهکان له تۆڵهسهندنهوهدا (لهو کهسانهی که خهڵکی
نه ناحهق دهکوژن) ژیان ههیه (بۆ کۆمهڵ بهگشتی، وه ترساندنی ئهو
کهسانهیه که نیازیان خراپه)، بهڵکو تهقواو لهخوا پرسان بێته
پیشهتان و خۆ له دهست درێژی و تاوان به دوور بگرن.)
قهتاده دهفهرمووێت ئهم تۆڵهسهندنهوه بۆ ئهوهیه که خهڵکی
دهست درێژی نهکهنه سهر یهکتری مافهکانی یهکتری پێشل نهکهن
کهوهك لهسهردهمی جاهیلی دا دهبووه هۆکاری کوشتاری خهڵکێکی زۆر
ئهمه یاسایه بۆ ئهوهی کهمافئ مرۆڤ تێتدا پارێزراوبێت...
(قال قتادة: "جعل الله هذا القصاص حياة ونكالاً وعظة لأهل السفه والجهل من
الناس، وكم من رجل قد همَّ بداهية لولا مخافة القصاص لوقع بها، ولكن الله
حجز بالقصاص بعضهم عن بعض، وما أمر الله بأمر قَطُّ إلا وهو أمر صلاح في
الدنيا والآخرة، ولا نهى الله عن أمر قَطُّ إلا وهو أمر فساد في الدنيا
والدين، والله أعلم بالذي يصلح خلقه)( [6] جامع البيان (2/ 119))
چوارهم: حهرام کردنی خۆ کۆژی (الانتحار)
پێغهمبهری (صلى الله عليه وسلم) دهفهرموێت لهم بارهوه که ئهبوو
هوڕێڕه ڕهزامهندی خوای لێبێت دهگرێتهوه: ههرکهس له شاخێکهوه خۆی
فڕبداته خواره به خلودی له جهههنمدا دهمێنێتهوه، ههر کهس ژههر
بخواتهوه خۆی بکوژێت به ههمیشهی له دۆزهخدا دهمێنێتهوه،وه
ههرکهس ،یاخود ههرکهس به چهقۆ خۆی بکوژێت که ئیبن کهثیر دهڵێت
ئهو ئاسنه مهبست به خنجهرو چهقۆیه..
(عن أبي هريرة رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: "من تردَّى
من جبل فقتل نفسه، فهو في نار جهنم يتردى فيه خالدًا مخلدًا فيها أبدًا،
ومن تحسَّى سُمًّا فقتل نفسه فسمُّه في يده يتحساه في نار جهنم خالدًا
مخلدًا فيها أبدًا، ومن قتل نفسه بحديدة فحديدته في يده يَجَأُ بها في بطنه
في نار جهنم خالدًا فيها أبدًا")( أخرجه البخاري في الطب، باب شرب السم
والدواء به (5778)، ومسلم في الإيمان (109).)( قال ابن الأثير: "يقال:
وجأته بالسكين وغيرها وجْأ، إذا ضربته بها" النهاية في غريب الحديث (5/
152).)
پێنجهم: بۆ ئهوی مرۆڤ بژی ههندێك قهدغهکراو ڕێگای پێ دهرێت(إباحة المحظورات للضرورة)
خوای گهوره لهم بارهووه دهفهرمووێت (إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ
الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ
اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ)( البقرة: 173)
(خوای پهروهردگار تهنها مردارهوه بوو، خوێن، گۆشتی بهراز، ئهو
ماڵاتانهی بۆ غهیری خوا سهردهبڕرێن حهرامی کردووه لێتان، بهڵام
ئهگهر کهسێ ناچاربوو بهبێ زیادهخۆری و له سنور دهرچوون، ئهوه
گوناهی ناگات، چونکه خوا لێخۆش بوو به بهزهیی و دلۆڤانه.)
شهشهم: کوشتنی منداڵ له ناو ڕهحمی دایكدا
خوای گهوره بۆ دهستهبهر کردنی مافی منداڵ مافی ژیانی، یاسای بۆ داناوین دهفهرومووێت:
(وَلاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ
وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا) (الإسراء: 31)
(نهکهن مناڵهکانتان لهترسی گرانی و برسێتی بکوژن (چونکه
پهروهردگارتان ڕۆزی بهخش و میهرهبانه)، ئێمه ڕزق و ڕۆزی دهبهخشین
بهوانیش و به ئێوهش، چونکه بهڕاستی کوشتنی ئهوان گوناهو تاوانێکی زۆر
گهورهیه.)
ههروهها دهفهرموێت:
(يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ
عَلَى أَنْ لاَ يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلاَ يَسْرِقْنَ وَلاَ
يَزْنِينَ وَلاَ يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلاَ يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ
يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلاَ يَعْصِينَكَ فِي
مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ
غَفُورٌ رَحِيمٌ)( الممتحنة: 12)
(ئهی پێغهمبهر صلی الله علیه وسلم ئهگهر ئافرهتانی ئیماندار هاتن
بۆ لات و پهیمانیان پێدایت که هیچ جۆره هاوهڵێك بۆ خوا بڕیار نهدهن،
دزیی نهکهن، زینا نهکهن، ڕۆڵهکانی خۆیان نهکوژن، هیچ جۆره بوختانێك
نهکهن له نێوان دهست و پێی خۆیاندا (واته دوورهپهرێزبن له ههموو
جۆره خیانهتێك)، وه فهرمانبهردار بن له ههموو چاکهیهکداو یاخی
نهبن، ئهوه تۆ پهیمانیان لێ وهرگرهو لهخوا داوای لێخۆشبونیان بۆ
بکه، چونکه بهڕاستی خوا لێخۆشبوو و میهرهبانه.)
مافی کهرامهت مرۆڤ و ئابڕوی
خوای گهوره مافی ئابڕو کهرامهتی مرۆڤی دهست نیشان کردوه که کهس دهست درێژی ناکهته سهری..
یهکهم : جنێودان به مرۆڤ ناوناتۆرهی ناشرین به لهقهبی نهشیاو
خوای گهوره لهم باره دهفهرموێت
(وَلاَ تَنَابَزُوا بِالأَلْقَابِ)( الحجرات: 11)
(چونکه لهوانهیه گاڵتهپێکراوهکان لای خوا له گاڵتهپێکهرهکان
چاکتر بن..سوکایهتیی به خۆتان مهکهن و یهکتری عهیبدار مهکهن،
(چونکه سوکایهتی بهیهکتر سوکایهتییه به خۆتان)، ههروهها
ناووناتۆرهی ناشرین بۆ یهکتر دامهتاشن)
دووهم: حهرام کردنی باسی یهکتری (تحريم الغيبة)
خوای گهوره لهم باره دهفهرموێت :
(وَلاَ يَغْتَبْ بَعْضُكُم بَعْضًا)( الحجرات: 12)
(له پاشمله باسی یهکتری مهکهن، وه ناوی یهکتری به خراپ مهبهن)
پێغهمبهری سهروهرمان (صلى الله عليه وسلم) ئایا دهزانن غهیبهت کردن
چیه ههوهڵانی بهڕێز فهرموویان خوا پێغهمبهر دهزانن،فهرمووی
ئهگهر شتێك له براموسڵمانهکهتادا بێت و باسی بکهیت ئهوه غیبهته
خۆ ئهگهر تێیدا نهبوو ئهوه بۆهتانه..
(وعن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:
"أتدرون ما الغيبة؟" قالوا: الله ورسوله أعلم. قال: "ذكرك أخاك بما يكره".
قيل: أفرأيت إن كان في أخي ما أقول؟ قال: "إن كان فيه ما تقول فقد اغتبته،
وإن لم يكن فيه فقد بهته)( أخرجه مسلم في البر والصلة والآداب (2589))
سێیهم: گاڵته کردن به مرۆڤ ڕابوواردن پێ
بۆ هیچ کهسێك نیه که گاڵته به مرۆڤێکی تر بکات سوکایهتی پێبکات..
خوای گهوره دهفهرمووێت:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لاَ يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى
أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلاَ نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ
يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ)( الحجرات: 11)
(ئهی ئهوانهی باوهڕتان هێناوه! هیچ کهس و هیچ هۆزێك گاڵته به
کهس و هۆزێکی تر نهکات، چونکه لهوانهیه گاڵتهپێکراوهکه (لهلای
خوا) گهلێ چاکتر بێت له گاڵتهرهکان، ژنانیش به گاڵته با یهك
نهکهن، چونکه لهوانهیه گاڵتهپێکراوهکان لای خوا له
گاڵتهپێکهرهکان چاکتر بن..سوکایهتیی به خۆتان مهکهن و یهکتری
عهیبدار مهکهن، (چونکه سوکایهتی بهیهکتر سوکایهتییه به خۆتان)،
ههروهها ناووناتۆرهی ناشرین بۆ یهکتر دامهتاشن، ئهوه رهفتارو شتێکی
ناشرین و نابهجێیه لهدوای باوهڕهێنان و موسوڵمان بوون، ئهوهی
تهوبه ناکاو پهشیمان نهبێتهوه و له گوناههکانی، ئهو جۆره
کهسانه خۆیان خستۆته ڕیزی ستهمکارانهوه. )
چوارهم: حهرام کردنی جاسوسی کردن و ئاشکرا کردنی کهم کوڕی بهرانبهرهکهت..
خوای گهوره له بارهی ئهم بڕگهوه دهفهرموێت:
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ
إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلاَ تَجَسَّسُوا)( الحجرات: 12)
(ئهی ئهو کهسانهی باوهڕتان هێناوه، خۆتان زۆر بپارێزن له گومانی
خراپ، له ڕاستیدا ههندێ لهو گومانانه گوناهو تاوانن (بۆیه پێویسته
له ههموو گومانێك خۆبپارێزن)، وه بهشوێن کهم و کوڕی و عهیب و عاری
یهکتردا مهگهڕێن و سیخوڕی مهکهن)
پێنجهم: ڕێز گرتن له لاشهی مرۆڤ له دوای نردنی کهرامهتی پاراستنی لاشهی مرۆڤ
له دایکمان عایشه بۆمان گڕێاوتهوه که پێغهمبهری خوا (صلى الله عليه
وسلم) شکاندی ئێسکی مرۆڤی مردو وهك ئهوه وایه ئێسکی مرۆڤی زیندو
بشکێنیت..
(عن عائشة رضي الله عنها أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: "كسر عظم
الميت ككسره حيًّا)( أخرجه أبو داود في الجنائز، باب في الحفار يجد العظم
(3207)، وابن ماجه في الجنائز، باب النهي عن كسر عظم الميت (1616).)
وه ههروهها دهبێت ههموو لاشهی مرۆڤێك ڕێزی لێ بگیرێت له دوای کوشتنی یاخود مردنی دهبێت به جوانترین شێوه به خاك بسپێرێت
شوهکانی لهم باره دهڵێت لاشهی مردوو دهبێت بشۆرێت و کفن بکرێت و ههڵبگرێت ببرێته ناو گۆڕ..
(وقال الشوكاني: "فيه دليل على وجوب الرفق بالميت في غسله وتكفينه وحمله، وغير ذلك)( نيل الأوطار (4/ 34))
وه دهبێت لاشهی مرۆڤ زوو بشارێتهوه ئهمه ههر وهك رێزێکه بۆ ئهو
مرۆڤه نابێت زور بهڵڕێتهوه چونکه فیترهتی مرۆڤ وا ههڵکهوتوه که
له لاشهی مرۆڤی تر سڵ دهکاتهوه ههر له ڕێزی مرۆڤه که بهزووترین
کات به خاك بسپێرێت لهم بارهوه ئیبن قودامه به واجبی داناوه..
(قال ابن قدامة: "ويستحب المسارعة إلى تجهيزه إذا تُيُقن موته؛ لأنه أصون
له وأحفظ من أن يتغير وتصعب معاناته، قال أحمد: كرامة الميت تعجيله)
(المغني (3/ 366))
مافی ئازادی مرۆڤ
یهکهم : ههموو مرۆڤهکان خوای گهوره دروستی کردون مافی ئازادیان ههیه..
شێخ ئیسلام لهم بارهوه دهفهرموێت: ههموو بهندهکان خوای گهوره
دروستی کردوه بۆ هیچ کهس نیه مافی ئهوتر پێشێڵ بکات بهناوی ئهوهی
که ئهم باندیه موسڵمانه یاخود بێ باوڕه ،یان به ناوی ئهوهی کهم
بهندهیهك به ههشتیه یان ئهو بندهیهی تر دۆزهخیه، ئهم میتۆده
بهس خوای گهوره دسهت نیشانی دهکات کهس بۆینه مافی بهرانبهرهکهی
بو بیانوانه پێشێڵ بکات و به نمونهی ئهم ووتهی خۆی ئهم ئایهته
دهکاته بهڵگه وهك یاساو ڕێسا یهك بۆ مرۆڤایهتی خوای گهوره
دهفهرموێت:
(أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي
السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ)( آل
عمران: 83)
(ئایا ئهوانه بێجگه له ئاینی خوا شتێکی تریان دهوێت؟! له کاتێکدا که
ههرچی له ئاسمانهکان و زهویدایه تهسلیم و ملکهچی پهروهردگاره
به ڕهزامهندیی بێت یا بهناچاری، ههموانیش ههر بۆلای ئهو
دهگهڕیتهوه.)
بهردوام شێخ ئیسلام ئیبن وتیمیه دهڵێت خوای گهوهره خۆی مرۆڤهکانی
دروست کرداوه رۆزی داوه مافی ژیانی پێبهخشیهوه ههر خوا خۆی خاوهنی
مرۆڤهکانه بۆ هیچ کهس نیه کهمافی ئازادی ئهو مرۆڤه پێشێل
بکات،ئهگهر چی ئهوه کهسه ئینکاری له بونی خوا بکات یان بروا به
ئاینی پیرۆزی ئیسلام یش نهبێت..
(قال شيخ الإسلام: "إن العبد يراد به المعبَّد الذي عبَّده الله فذَلَّله
ودبَّره وصرفه، وبهذا الاعتبار المخلوقون كلهم عباد الله من الأبرار
والفجار والمؤمنين والكفار وأهل الجنة وأهل النار، إذ هو ربهم كلهم
ومليكهم، لا يخرجون عن مشيئته وقدرته وكلماته التامات التي لا يجاوزهن
بَرٌّ ولا فاجر، فما شاء كان وإن لم يشاءوا، وما شاءوا إن لم يشأه لم يكن،
كما قال تعالى: {أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ
فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ}
[آل عمران: 83]، فهو سبحانه رب العالمين وخالقهم ورازقهم ومحييهم ومميتهم
ومقلب قلوبهم ومصرف أمورهم، لا ربَّ لهم غيره، ولا مالك لهم سواه، ولا خالق
إلا هو، سواء اعترفوا بذلك أو أنكروه، وسواء علموا ذلك أو جهلوه، لكن أهل
الإيمان منهم عرفوا ذلك واعترفوا به، بخلاف من كان جاهلاً بذلك أو جاحدًا
له، مستكبرًا على ربه لا يقرُّ ولا يخضع له، مع علمه بأن الله ربه وخالقه)(
العبودية، ضمن مجموع الفتاوى (10/ 155).)
دووهم: مهبهست له ئازادی چیه؟
ئازادی بریتیه لهوه که خۆی خاوهنیتی کاریگهری لهسهر خهڵکانی تر
نیه،خۆی خاوهنی دهسهڵاته بهسهر ئهوهی خاوهنیهتیهی که ههیتی
کهس بۆینیه ئهوهمافهی لێ زهوت بکات،مرۆڤ به فیترهتی خۆی به ئازادی
له دایك دهبێت کهس ناتوانێت دیلی بکات یاخود دهست بهسهری
بکات،ئهوهی که له توانا مێشکی خۆیدا ئهنجامی ئهدا بێ ئهوه هیچ
هێزێکی دهرهکی بۆی نیه شتی بهسهردا بسپێنێت که له توانیدا
نیه،نابێت مرۆڤهکان کۆیله بکرێن له پهرستش چونکه بهس خوای گهوره
مرۆڤی دروست کردوه ئهویش ئازادی کردون به ئازادی فهرههمی هێناون و
دهبێت به ئازادی بژی.
زۆر لهو زانایانه باسیان لهم پێناسانه کردوه ئهوهی که جێگایی
سهرنجی خۆم بوو نزیک بوو له دیدو تێڕوانینی خۆم ئهم زانا پایه بهرزه
ناودارهیه که لزحیلی یه که دهڵێت: (فالحرية: هي حرية الإنسان تجاه
أخيه الإنسان من جهة، وبما يصدر عنه باختياره من جهة أخرى)
سێیهم: یهکسانی مرۆڤهکان له ڕووی کهسایهتی خۆیه ئازاد تهوهی ههیه ..
ههموو مرۆڤێك له ڕووی کهسیاتیه ئازاده سهراپا له دسهت نیشان کردنی
زاتی خۆیدا که چ جۆره نموذجێك له دهبژێرێت بۆ کهسیاتی خۆی وهك ئیمامی
شافعی دهفهرموێت لهم بارهوه لهکاتێبه باناوبهنگهکهی بهناوی
(الأم (6/ 265)) (إن أصل الناس الحرية حتى يعلم أنهم غير أحرار)..
وه مرۆڤ به ئازادی له دایك دهبێت بۆ هیچ کهس نیه دیلی بکات یاخود
بچوکی بکاتهوه یاری به کاسایهتی بکات یان ههڵی بخڵهتێنیت یاخود
ئیستغلالی بکات.
مافی ئاین ههڵبژاردنی پهرستن
هیچ کهس بۆی نیه مافی ئاینی له مرۆڤێکی تر وهربگرێتهوه ..
خوای گهوره لهم باره له قورانی پیرۆزدا دهفهرموێت (لاَ إِكْرَاهَ
فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ)( البقرة: 256)
(دینداری به زۆر نابێ بکرێت و دین بهزۆر نادرێت به سهر کهسدا، چونکه
ڕێبازی چاك و دروست و ئاشکرا بوهو (جیا بۆتهوه له توله ڕێگای) گومڕایی
و سهرکهشی)
خهڵکانێك لهوانیه بپرسن ئهم ئایته لهکهی دا هاتۆته خواراوه؟
له شاری مهدینه له کاتێكدا که موسڵمانان خاوهنی دهسهڵات بوون!
روونکردنهوهیهکی زیاتر تر لهسهر ئهم باسه..
ئهم پرسیاره لهوانهیه دووباره بێتهوه بڵێن: کاکه وازبێنن لهو
خهڵکه با به ئارهزووی خۆی چی دهپهرستێت بیپهرستێت وه واز لهو
خهڵکه بێنن با خۆی بۆ خۆی خوا دروست بکات جا گا پهرسته یان خاچ
پهرسته یان ههوهس پهرسته یان ئافرهت پهرسته وهیان
وهیان.....هتد؟
بۆ وهڵامی ئهم پرسیاره دهڵێین:-خوای گهوره پهیامێکی داوه به ئێمه
ئهگهر سهریشمان دابنێین ههر دهبێت بیگهیهنین... که گهیاندمان
خهڵکی ئازاده چی ههڵدهبژێرێت واتا گهیاندنی پهیامهکه پێویسته نهك
وهرگرتنهکهی لهلایان خهڵکی!!
بۆ خوای گهوره ئێمهی موسوڵمان به باشترینی ئوممهت باسی کردوین؛
لهبهر ئهوهی ئێمه خهڵکێکی باشین بۆ ئهو خهڵکانهی که خهراپن؛
واتا دهست گیرۆی ئهوان دهکهین، بهڵام ئهگهر ههرکهسمان له ماڵی
خۆیدا دابنیشێت ئیتر کامهیه ئوممهتێکی باش...؟ بۆیه باشین و خوای
گهوره پێماندا ههڵدهدات بۆئهوهی دهست گیرۆی خهڵک بکهین
وهپهیامهکهمان بریتیه لهم فهرمودهیه که ههموو ژیانمانی لهسهر
دادهمهزرێت له ڕووی ڕامیاریهوه:
روى البخاري عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: [كُنْتُمْ
خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ] {آل عمران:110}. قَالَ: خَيْرَ
النَّاسِ لِلنَّاسِ، تَأْتُونَ بِهِمْ فِي السَّلَاسِلِ فِي أَعْنَاقِهِمْ
حَتَّى يَدْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ
وه ووتهیهکی سهرکردهیهکی ئهم ئیسلامهم بیردهکهوێتهوه که
چۆن باسی ڕامیاری ئهم ئیسلامه دهکات له کاتی جهنگدا لهگهڵ
فارسهکاندا شتێکی زۆر جوان دهڵێت، پاشای فارس وهك گاڵته کردن گاڵته
به سهرکردهی پایه بهرز ڕهبیعی کوڕی عامر، خوای لێی ڕازی بێت دهڵێت:
بۆ هاتویت بۆ ئێره؛ ئهویش پهیامی موسوڵمانان دهگهێنێت و دهفهرموێت:
هاتوین تا خهڵکی لهپهرستنی خهڵکی ڕزگار بکهین و بیکهین به بهندهی
خوای گهوره و بۆخۆی ئازاد بێت.....
: لقد ابتعثنا الله لنخرج العباد من عبادة العباد إلى عبادة رب العباد،
ومن جوْر الأديان إلى عدل الإسلام، ومن ضيق الدنيا إلى سَعة الدنيا والآخرة
لهڕاستیدا ئهوه پهیامی ئێمهی موسوڵمانه ، ئهم باسهمان
نمونهیهکه وهك ئهوهی خۆکوژی دهکات پێویسته که لهسهر موسڵمان
که بۆی ڕوون بکاته ئهگهر خۆ کۆژی کرد ئهوا زهرو مهنده ڕوونمان
کردهوه ئاماژهمان لهسهروه بۆ کرد که دهبێت خهڵکی له خۆکوژی
بپرێزرێت، دهبێت لهوه تێبگهین بچهسپێنین که بهبێ چهك وهێز و سوپا،
ئهم ئیسلامه بڵاو نابێتهوه ئهگهر بتهوێت بڵاوی بکهیتهوه کۆمهڵێك
کێشهت بۆ دروست دهکهن لهتاو ئازاری ئهو کێشانه لهوانهیه
بانگهوازی ئیسلامهکهت لهبیربهنهوه.
ههندێك لێرهدا پرسیارێکیان بۆ دروست دهبێت و دهڵێن ئهم باسه یهك
ناگرێتهوه لهگهڵ ئهو ئایهتهی که دهفهرموێت ئاین به زۆر نیه:
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ؟
لهڕاستیدا هیچ جیاوازیهك و نابهرابهرییهك لێرهدا نابینرێت کاتێك من
بانگهواز دهکهم خهڵکی ئازاده له وهرگرتنی ئهتوانێت ههر بێباوهڕ
بێت یان بێته ناو ئیسلام؛ وه ههڵبژاردنی دینهکه لهدهست خهڵکیدایه؛
ئازادی تهواوی ههیه سهربهسته لهوهی که ههڵیدهبژێرێت، خۆ ئیسلام
به دهم نابێت ئهگهر بهزۆر موسوڵمان بکرێت ئهوه تهنها ماوهیه
بهڵام ئهگهر خۆی به شارهزایی وهری گرت و ویستی ئهوا گۆڕان ئاستهمه
له دینهکهیدا وه بۆ نمونه ئهگهر ئهم ئیسلامه به زۆر بوایه وهك
تهتهر بۆ ماوهی چهند ساڵێك فهرمان ڕهوایی دهکر پاشان خهڵکی خۆی
له ناوی دهبرد، بهڵام گرنگی ئیسلام لهوهدایه که خهڵکی زوو وهری
دهگرن وه وابهستهن پێیهوه پابهند دهبن تا مردن ...
کهواته ئهم ئیسلامه ئازادی تهواوی داوه بۆ ههڵبژاردن خهڵکی ئازاده
لهوهی ههڵدهبژێرن بهڵام پێویسته که موسوڵمان بۆیان ڕۆشن
بکهنهوه؛ بهڵام وهرگرتنی ئیختیاریه، بهڵام ئهو بانگهوازه پێویستی
به سوپا وهیز دهبێت بۆ ئهوهی ڕێگری لێنهکرێت.
مافی مرۆڤ له فێربوون و خوێندن
لهم باسهدا چهند بڕگهیهك دهخینه ڕوو که ئیسلام دهسته بهری کردوه بۆ کۆمهڵانی خهڵک به گشتی..
یهکهم: ههندان بۆ خوێندن فێربوونی زانست
خوای گهوره دهفهرموێت:
(وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلاَ نَفَرَ مِنْ
كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ
وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ
يَحْذَرُونَ)( التوبة: 122)
ڕهوا نیه ههرچی ئیمانداران ههیه به جارێك بڕۆن بۆ غهزا، باله گهر
هۆز و دهستهیهك،کهسانێك بڕۆن، خۆ له ئاین شارهزابکهن لهوهو
دوا(دوای شارهزا بوون له زانستی ئیسلامی) با بگڕێنهوه بۆ ناو قهوم
هۆزی خویان(وه له دین ئاشانیان بکهن) بهڵکو ووریا ببنهوه خوا له خۆ
نهڕهنجێنن.
دایره لێرهدا مهبهست له زانستی ئاینی پێرزۆری ئیسلامه بهڵام ئیبن
سعدی دهڵێت : زانست به ههر دوو بهشهکهی دنیایی (مرۆیی) ئاینی وه
دهڵێت باشترین زانست زانستی دینه.
وه ههروهها لهمعاویه گێڕاوهتهوه ڕهزامهندی خوای لێبت دهڵێت
پێغهمبهری خوا(صلى الله عليه وسلم) دهفهرموێت ههر کهس خوای گهوره
توشی خێری بکات فێری دهکات له ئاینهکهی خۆی
(وعن معاوية رضي الله عنه قال: سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول: "من
يرد الله به خيرًا يفقهه في الدين)( أخرجه البخاري في العلم، باب من يرد
الله به خيرًا يفقهه في الدين)
دووهم :حهرام کردنی شاردنهوهی زانست
خوای گهوره له قوریاندا لهمبارهوه دهفهرموێت:
(إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ
وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ
أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ)( البقرة:
159)
بهڕاستی (تاوانی ئهوانه گهورهیه) که بهرنامهو ڕێنمونیهکانی
ئاشکرای ڕهوانهکراوی ئێمه دهشارنهوه که ناردومانه، دوای ئهوهی بۆ
خهڵکیمان ڕوون کردۆتهوه له کتێبهکاندا، ئا ئهوانه خوا نهفرینیان
لێ دهکات و نهفرینکهرانیش نهفرینیان لێ دهکهن.
سێیهم:فێربوونی زانست بۆ ئافرهتان
پێغهمبهری خوا دهفهرموێت پێویسته له سهر پیاو ئافرهت که که بهدوای زانست بگڕێن.
چوارهم: مافی ڕاجوێی و گفتوگۆ لهسهرباسهکان
بهڵام به هێمنی و به ئاسانی وهك خوای گهوره دهفهرموێت
(فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا)( الانشقاق: 8)
ئهوه لێپرسینهوهیهکی زۆر ئاسانی لهگهڵدا دهکرێت
وه پێچهوانهکهی به توڕهی ئازاردانی دڵ دهرون نههی لێکراوه وهك سهروهرمان به دایکمان عایشه..
(عن عائشة رضي الله عنها أنها كانت لا تسمع شيئًا لا تعرفه إلا راجعت فيه
حتى تعرفه، وأن النبي صلى الله عليه وسلم قال: "من حُوسِب عُذِّب". قالت
عائشة: فقلت: أوَ ليس يقول الله تعالى: {فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا
يَسِيرًا} [الانشقاق: 8]؟! قالت: فقال: "إنما ذلك العرض، ولكن من نُوقش
الحساب يهلك)( أخرجه البخاري في العلم، باب من سمع شيئًا فراجع حتى يعرفه
(103).)
مافی موڵکیهت وچونێتی بهکارهێنانی(حق التملك والتصرف)
مهبهست له موڵکیهت و چۆنیهتی بهکارهێنانی: واتا دانپێدانانی موڵکیتی
تاکه کهس مافی خۆیهتی چۆ نه بهکاری دێنێت،ئهوهی که ههیهتی
دهتوانێت له ژێر دهستی خۆی بهکاری بهێنێت،وه پاشان ئهوهی که
دهسهڵات ههیهتی خاوهنهکهی گهله وه دهسهڵات دهبێت مافی دراو بۆ
گهلهکهی دیاری بکات،وه دانان به ههموو ئهوه کهرهسانهی له
ووڵاتدا ههیه که پێداویستی و مافی خهڵکهکهیه،کهواته پێنج
پێداویستی گهل که پێویسته دهسهڵاتی ئیسلامی دیاری بکات بریتیه له
سهروهتی سروشتی و دراو و چۆنیهتی دابین کردنی کار بۆ خهڵکی مافی ژیان
،پاراستنی ئاسایشی خهڵکی وه ئهم مافهنه ههمووی دهگڕێتهوه بۆ خوا
که بۆ خهڵکی دابین کردوه ...
یهکهم : ههموو موڵکیهت خوا خاوهنیهتی بهندهکان مافی بهکار هێنانی ههیه به یهکسانی..
خوای گهوره له م باره دهفرمووێت:
(وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ)( الحديد: 7)
(لهو ماڵ و سامانهی که داومانهته دهستان)
قورتوبی : ئهوه بهڵگهیه لهسهر ئهوهی که خوای گهوره خۆی خاوهنی
ههموو شتێکه لهسهر زهویدا،کهواته مرۆڤ مافی بهخشین مۆنۆپۆڵی نیه
مهگهر بۆ به دهست هێنانی به ههشت نهبێت،کهواته خوای گهوره
خاوهنیهتی بۆ ههموو مرۆڤه بۆ ههموانه له موڵکایهتی مرۆڤ نیه که
بۆ کۆمهڵێك بهکاری بێنێت کۆمهڵێکی تر بێ بهش بن لێی،وه مرۆڤهکان
تهنها نوێنهرن لهسهری،کهواته به داد پهروهری دهبێت دابهش
بکرێت،ئهگهر نا خوای گهوره له دهست زاڵمان وهری دهگرێتهوه..
(قال القرطبي: "هذا دليل على أن أصل الملك لله سبحانه، وأن العبد ليس له
فيه إلا التصرف الذي يُرضِي الله فيثيبه على ذلك بالجنة... وهذا يدل على
أنها ليست بأموالكم في الحقيقة، وما أنتم فيه إلا منزلة النواب والوكلاء،
فاغتنموا الفرصة فيها بإقامة الحق قبل أن تزال عنكم إلى من بعدكم)( الجامع
لأحكام القرآن (17/ 238).)
دووهم: مافی کۆمهڵێك نیه تهنها موڵکایهتی بۆخۆیان قۆرخ بکهن
خوای باڵا دهست لهم باسهدا دهفهرمووێت..
(مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ
وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ
السَّبِيلِ كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ)(
الحشر: 7)
(ئهو دهستکهوتانهی، خوا بهخشی به پێغهمبهرهکهی له خهڵکی دێهات و
شارهکانی (جوو) ئهوه خوا بڕیاری لهسهر داوه که بۆ پێغهمبهرو
خزمایهتی، وه بۆ ههتیوان و ههژاران و ڕێبوارانیشه، تا ئهو سامانه
گیر نهخوات له نێوان دهوڵهمهندهکاندا)
مهبهست لهم ئایهته ئهوهیه که دهوڵهمهندان مۆنۆمپۆڵی پاره نهکهن تهنها پاره لای دهوڵهمهندان کۆنهبێتهوه..
قورتوبی: بۆ ئهوهی ئهو کۆمهڵه ههژاره ههر وا به ههژاری
نهمێنهوه پاره له نێوانی سهرکردهو دهوڵهماندان گیر نهخوات لهوان
نهچێته دهرهوه ههژاران سودی لێ وهرنهگرن
(قال القرطبي: "أي: فعلنا ذلك في هذا الفيء؛ كي لا تقسمه الرؤساء والأغنياء
والأقوياء بينهم دون الفقراء والضعفاء)( الجامع لأحكام القرآن (18/ 16).)
ههروهها پێشهوا عومهر ڕهزامهندی خوای لێبت دهڵێت ئهگهر خهڵکانێك
زۆر دهوڵهمهند بوون خهلیفهی موسڵمان دهتوانێت پارهکهی لێ وهر
بگرێتهوه تا بازار بۆ خۆی قۆرخ نهکات ئهویش له ژێر ڕۆشانی ئهم
ئایهتهدا ئهم فهرنابه جێبهجێ دهکرێت..( كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً
بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ)( تا ئهو سامانه گیر نهخوات له نێوان
دهوڵهمهندهکاندا)
سێیهم : زهوت کردنی مافی خهڵکی
خوای گهوره لهم باره دهفهرموێت: ({وَلاَ تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ
بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا
فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ)(
البقرة: 188)
(نهکهن ماڵ و دارایی یهکتر له نێوانتانا به ناحهق بخۆن (وهك بهرتیل
و سوو، یا داگیرکردن و فڕوفێڵ...) ئهوسا ههندێکی بدهن به
کاربهدهستان تا ههندێك ماڵی خهڵك داگیر بکهن له ڕێگهی ناحهق و
گوناههوه، خۆشتان دهزانن که کاری وا ناڕهوایه.)
چوارهم: دانای یاسای خوای بۆ ئهو کهسهی که مافی خهڵکی دهبهت به ههدهر تۆپزی..
خوای گهوره مافی ئهو کهسهی دیاری کردوه که سهروهت سامنی خهڵکی به ههدهر دهبات داگیری دهکات..
(وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا
كَسَبَا نَكَالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ)( المائدة: 38)
(دهستی پیاوی دزو ئافرهتی دز ببڕن له پاداشتی کاری ناڕهوایاندا ئهمهش
تۆڵهیهکه لهلایهن خواوه، خوا باڵا دهست و دانایه، (له بڕیاردانی
ئهو سزایهدا ئهڵبهته ئهم سزایه له کۆمهڵگهی ئیسلامیی دا جێ بهجێ
دهکرێت که ههموو کهسێك ژیانی مسۆگهرهو ههموان دهستی یارمهتی بۆ
یهکتر درێژ دهکهن، ههروهها له ساڵانی گرانی دا دهست نابڕدرێت،
ئهگهر دزهکه نهدارو ههژار بوو چاوپۆشی لێ دهکرێت.)
پێنجهم: زیاده ڕۆی له سهروت سامان ڕێگری لێکاراوه که مرۆڤ توشی
نههامهتی سهر لێشوای بکات وهك نمونهی قومارخانهو مهیخانه و جێگایی
سهما ..هتد ، یاخود له خهڵکی دهست نوقاو چاوچنۆك ..
خوای گهوره لهم بارهوه دهفهرموێت :
(وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا)( الفرقان: 67)
((ههروهها بهندهکانی خوای میهرهبان) ئهوانهن که کاتێك ماڵ و
سامانیان دهبهخشن و خهرجی دهکهن، نه زیادهڕهویی تیا دهکهن و
بهزایهی دهدهن، نه دهست نوقاوو ڕهزیلیشن، بهڵکو لهو نێوانهدان و
(مام ناوهندین و لهشتی بهسودا بهکاری دههێنین).)
وه له کاتی بهرژهوندی گشتی دا ئهگهر خانویهك یاخود جێگایهك کرا به
شهقام یان جاده یاخود ههر شتێکی تر دهبێت قهربووی بۆ بکرێتهوه به
گوێرهی ئهو موڵکهی که ههیتی نابێت زۆری لێبکرێت ئهمهش للحقیل باسی
لێ وه کردوه له باسی مافی مرۆڤ دا..
(وقيَّده بجواز نزعه عند الضرورة للمصلحة العامة مع تعويض صاحب الملك
التعويض العادل، كنزع الملك لتوسعة الطريق العام)( حقوق الإنسان للحقيل،
ص57)
مافی کار کردن بۆ ههمووان
خوای گهوره مافی داوه به ههموو مرۆڤهکان که کار بکهن به یهکسانی به گوێرهی توانی مرۆڤ خۆی بێ زۆر لێ کردنی ..
دانانی کاتی کار کردن بۆ بهدهست هێنانی بژێوی ژیان ..
خوای گهوره دهفهرموێت:
(وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا)( النبأ: 11)
(ڕۆژیشمان بۆ نهکردونهته هۆی ژیان و ههوڵ و کۆشش بۆ بهدهست هێنانی ڕزق و ڕۆزیی)
ئیبن جهریر : ڕۆژ بۆ بهدهست هێنانی بژێوی خۆتانه بڕۆن وه دهستی بهێنن بۆ خۆتان
(قال ابن جرير: "وجعلنا النهار لكم ضياء لتنتشروا فيه لمعاشكم، وتتصرفوا
فيه لمصالح دنياكم، وابتغاء فضل الله فيه)( جامع البيان (12/ 397).)
پاشان خوای گهوره دهفهرمووێت:
(فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلاَةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ)( الجمعة: 10)
(ههرکاتێك که نوێژ تهواو بوو بڵاو ببنهوه به زهویداو بهتهمای
بهخششی خوا ههوڵ و کۆشش بدهن، (له ههموو کاتێکدا) یادی خوا زۆر بکهن
(لهههموو چالاکیهکانی ژیاندا ناوی ئهو زاته لهسهر زارو لهناو
دڵتاندا بێت) بهڵکو سهرفرازی (ههمیشهیی) بهدهست بێنن.)
له ههمان کاتدا مافی ئهوهمان لێ زهوت کراوه که سهروهتی خهڵکی
بخوریت پارهی کرێکار نهدرێت پێغهمبهر (صلى الله عليه وسلم)
دهفهرمووێت لهم بارهوه...
(عن أبي هريرة رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: "قال الله:
ثلاثة أنا خصمهم يوم القيامة: رجل أعطى بي ثم غدر، ورجل باع حُرًّا فأكل
ثمنه، ورجل استأجر أجيرًا فاستوفى منه ولم يعطه أجره)( أخرجه البخاري في
البيوع، باب إثم من باع حرًّا (2227).)
سێ پۆل خهڵکی ههن پێغهمبهر(صلى الله عليه وسلم) له بهرانبهردا له قیامهتدا له ڕوویاندا دهوهستێت..
یهکهم: کهسێك که به ناوی ئیسلام و دینداری بانگهواز بکات خهڵکی پێ ههڵ بخڵهتێنێت
دووهم: کهسێك، کهسێکی ئازاد بکاته بهنده و مافی پارهکهی بخوات
سێیهم: کرێکاریک کار بۆ کهسێك بکات ماف و پارهی کرێکارهکه بخوات
(قال ابن بطال: "ومن منع الأجير حقه فقد ظلمه حين استخدمه واستحل عرقه بغير
أجر، وخالف بصيرة الله في عباده لأنه استعملهم، ووعدهم على عبادته جزيل
الثواب وعظيم الأجر، وهو خالقهم ورازقهم"[6].)
ئازادی له کار کردندا
ههموو مرۆڤ ئازاده له شێوهی کار کردنیدا به مهرجێك کاریگهری
نهبێت لهسهر خهڵکانی تر مافی ئهوان زهوت بکات ،وه مافی خۆیهتی
کاتهکهی ههڵبژێرێت ئازاده له مافی کاتی کاریدا بۆ ئهوهی لهو کاتهی
که دهیهوێت کار بکات، وه پهیمان بهستن لهسهر کار کردن چهنده
مافیتهی که پاره لهو کاره وهر دهگرێت وه له ههمان کاتدا دهست
نیشانی کاتی کارهکهی دهکات کهچهند کاتژمێر کار دهکات وه دهست
نیشانی جێگاکهشی ههر دهبێت ئازاد بێت،نابێت هیچ کهس به کار بهێنرێت بۆ
ئهوهی ئیستغلال بکرێت.
(لكل إنسان الحق في أن يعمل ما يشاء، وأن يكسب من الطرق المشروعة ما
شاء، وله الحق في اختيار وقت العمل وساعاته، واختيار الوقت إذا كان يعمل
لنفسه، فإن عمل إلى غيره فالعبرة في العقود عامة، وعقد العمل التراضي وما
يتم الاتفاق عليه في تقييد الزمان والمكان وتحديد ساعات العمل وأجره، ولا
تقيد حرية العمل إلا القيود العامة في الحلال والحرام، وضمن الأحكام
الشرعية، وألاَّ يؤدي العمل إلى الإضرار والضرر بالغير)( حقوق الإنسان
لمحمد الزحيلي، ص286.)
سهرچاوه
پێگهی ڕاغب سهرجانی
ئاماژه به سهرچاوهکانی تر کراوه له باسهکهدا.