28/10/2013
•
نوسەر: bzavpress
•
ئیسلام وعەلمانیەت دووڕیانی لێكجیابونەوە ١٥
دووهم ـ پێڕۆی كوَموَنیستی (شیوعییهت)
گهربێت و سهرمایهداری ئهو دیموكراسیهی لهگهڵدایه وهكو بهرچهكهكردارێك لهدژی خراپه كاریهكانی دهرهبهگایهتی لهدایك بووبێت ئهوا بێگومان نزیكترین ڕاڤه بۆسهرههڵدانی شیوعیهت پڕیهكداربوو لهدژی خراپهكانی سهر مایهداری لهگهڵ ئهوهی شیوعیهت بڕ,ای وایه كهیاسای زانستی بووبزوتنهوهی مێژوو ژین ژین دۆزیوهتهوه كهئهویش بنهمای دیالێكهو بڕوایهكی ڕههای پێی ههیه وهلێ ویێناكردنی بوودهوڵهت لهگهڵ ئهو یاسایهدا یهكناگرێتهوه ـدیارترین شتێك كهله دهوڵهتی داهاتو دهچێت ههروهكو فهیلهسوفه شیوعیهكان خهونیان پێ,ه دهبینی بریتیه له بیردۆزهی (یوَتوَپیا)ی خهیاڵی بیردۆزهی شیوعیهتیش بڕوای وایه كهئهو كاتهی مرۆایهتی دهگاته قوَناغێك زیاترتێردهبێت لهبیبردۆزهكهو جێبهجێی دهكات ئهوا دام و دهزگاكانی دهوڵهت دهپوكێنهوهو كاریان نامێنێت واتای ئهوهش ئهوهیه كهڕۆژێك دێت ململانی لهنێوان ناودژهكاندا دهوهستێت بووههتاههتاههرئهمه بوو×وَی یاسای دیالێكت دانی پیا نانێت !دهوڵهتی كوَموَنیستی خوَی بهدهوڵهتێكی دیموكراسی میللی دهزانێت بهپێی ئهو پێناسه تاسیبهتهی كهئهوان بوودیموكراسی دهكهن دهڵێت(شێوازێكی سیاسی یه بووكوَمهڵگهیهكی سوَسیالیستی كهلهسهر موڵ:یهتی گشتی ئامرازهكان بهرههمیان ڕأوهستاوهو پلان بووداڕێژراوهو لهههلقوَستنهوه بهدووره ) ئهم سیستهمهبڕوای بهسهروهری چینی كرێكارههیه یائهوهی كهپێی دهوترێت (دیكتاتوَریهتی پروَلیتاریا)لهبهرامبهر دیكتاتوَریهتی سهرمایهدارهكان لهدیموكراسی لیبڕالێدا دهوڵهتی كوَ/وَنیستی بهوه جیادهكرێتهوه كهپابهندیهكی ڕههای ههیه بهبیردۆزهكهوه و وهكو عهقیدهیهكی گشتگیری واناكردنێكی گشتی خهڵ: بووبوون و پێشكهشكردنی چارهسهرو ڕاڤه بووههموو چالاكییه مروَییهكان وبوارهكانیان سهیری دهكاتههمووئهمانه بهتاكه هوَكارێكهوه دهبهستێتهوه كهكارتێكهری یهكهمه لهژیندا ئهویش هوَكاری ئابوورییهو بهتایبهتیش (موڵكیهتی ئامرازهكانی بهههمهێنان ) لێرهیشهوه پێویسته واله شیوعیهت بڕوانرێت كهڕوویهكی ئابوورییهو دهسهلاَ تی تهشریعی و لایهنی جێبهجێ كردنیشی دهگرێتهوهو دهسهلاَته ڕههاكهی بهدهستی حیزبی شیوعیهوه (ئهم حیزبهش خوَی وادهبینێت كه بهر جهستهكاری ئیرادهی كرێكاران و جوتیارانه ئهم سیفهتهش ڕاسترین ڕێگهیه بوودهربڕینی ئیرادهی گهل و جیهازی ڕهسمی دهوڵهت لهچهند دهزگایهكی ئاڵوَز پێك دێت كهبووجێبهجێكردنی ئیرادهی سهروهریهوهكو حیزبه شیوعیهكان گوزارشتی لێ دهكهن حیزب بڕوای وایه كهخوَی بریتیه لهگهڵ لهسهر شێوه ڕاستهقینهكهی ههربۆیه(دهسهلاَتی تهواو گشتگیری ههیه لهدانانی سیاسهته ناوهكی و دهرهكیهكان و بڕیاری ڕاست و دروستی بیردۆزهكان وئاراسته كردنی ستراتیژیه سیاسیهكان دهدات و سهر كردهی ههموو دهزگاكانی دهوڵهتهو چاودێریان دهكات
یهكێ: لهنوسهره شیوعیهكان دهڵێت(بێگومان بارودۆخی بهڕێوهبردنی ولاَت گهر لهژێردهستی ئهم هێزه ڕێكخراوهئامانجدارهدابیبَت كهحیزبی شیوعیه،كزوَمهڵگه ههموویان یهك وێنه وهردهگرن ئهمهش بهبهرهنگاری ئهو ههوڵهدهرهكیانه دهبێت كهدهیانهوێت دهستی تێ,هربدهن و بهڕوحی بالاَی شیوعیهت كێشه گهورهكان نامێنن) بێگومان واقعی بینراو پێویبستی بههیچ بهڵگهیهك نیه كهسیستهمه حوكمیهكان (شیوعیهتی دیموكراتی میللی ) دڕندهترین سیستمی چهوسێنهرو دیكتاتوَرین لهمێژوودا دهوڵهته كوَمهنیستیه هاوچهر خهكانیش له زیندانێكی گهوره دهچن كهزهبر بهدهستهكانی ئهندامهكانی حیزبی شیوعین و دانیشتوانیشی ههموو گهلهكهیه ئهو پهرده ئاسنینیهی كهئهم دهوڵهتانه دایان داوهتهوه بووشاردنهوهی ئهو ڕاستیه تهنیا بهڵگهیهكی ئابڕ, بهرن له سهر خراپیان،ئهمه بڕیارێك نیه لهخوَمانهوه بیڵێین و ڕای ئهو نوسهرانهش نییه كهدژی شیوعیهت بوون و ئێمه نقڵمان كردبێت،وهلێ شتێكه لهوهسفی ئهو سهركرده سیاسیه شویعیانهوه هێناو مانه كهئهو حیزبهیان ههبووهو لهههردووئاستی ههرێمی و نێو دهوڵهتیدا،ههروهك ڕاستی ئهوه دهردهخات كههزرڤانانێكی دیارو بهنێوبانگ له ڕۆژئاوادا خراپهكانی كوَمهڵگهی دیموكراسی سهرمایهداری وایلێكردن كه بهرگریهكی حهماسیانه لهشیوعیهت بكهن بهلام كاتێك ڕاستیهكهیان بووئاشكرابوو لێی ههڵگهڕانهو بهدیڵێكیشیان نهبوو،بوو،مونه(میلوَڤان دگیلاس) جێگری پێشوی سهروَكی یوَگوَسلاڤیا ئهو قوَناغانهی كهحیزبی شیوعی پێدا تێپهڕیوه دهكاته سێ بهشهوه
1ـ حوكمێكی شوَڕشگێڕی تاكهكهسی دیكتاتوَری (لینین)
2ـ حوكمێكی عهقائیدی تاكهكهسی تیروَریستی (ستالین)
3ـ حوكمێكی سیاسی (نائایدوولوَژیای)كوَمهڵكی بیروَكراسی (خروَشوَف و ئهوانی دواتر ) ههروهها لهبارهی ههڵبژاردنهكانی شیوعیهتهوه دهڵێت(بێگومان ههڵبژاردنهكان پێشبڕكێیهك بوون یكهیهك ئهسپ خوَی تاو دهدا تێیدا)اهبارهی حیزبه شیعیهكانهوه دهڵێت:(ئهم چینه تازهیه جهختی لهسهر ئهوه كردهوه كهلهههمووچینێكی تر زیاتر دهستیان گرتوه بهسهر حوكمدا كهله مێژوودا شتی وانهبووه، لهههمان كاتیشدا ئهوهیان سهلماند كهههڵگری گهورهترین گومان و خهیاڵن و دڵڕهقترین شێوازهكانی ستهمكردن له كوَمهڵگكهیهكی چینایهتی تازهدا پیادهدهن) (میلوَڤان دگلاس)بهراورد لهنیوان یاسا ئاشكرا كراوهكان و نائاشكرا كراوهكاندا دهكات و دهڵێت(بێگومان ههموو هاولاَتیهك دهركیان بووهكردووه كهحكومهت لهدهستی لیژنه حیزبیهكان و چاودێریی پوَلیسی نهێنیدایه سهرباری ئهوهی كهڕۆڵی حیزبی شیوعی لهكارو باره ئیداریهكاندا ئاشكرانیه، بهلاَم دهسهلاَتی لهههموو دامهزراوه وڕێكخراوهكان و كهرتهكاندا ههیه لهههمان كاتیشدا هیچ یاسایهك نیه كهمافی ئهوه بهپوَلیسی نهێنی بدات چاودێریی هاولاَتیان بكات كهچی دهست ڕوویشتوی تهواوی ههیه ههروهك بهپێی ئهوهی هیچ دهقێكی یاسایی ههبێت كهپێویست بوونی چاودێریی پوَلیسی نهێنی بشهرعێنێت،یالیژنه حیزبیهكان بهلاَم ئهو هێزه داپلوَسێنهره ههڵدهستن بهچاودێریی و بهڕێوهبردنی ئهو بواره ) ههرچی (ئارسهر كوَستیلهر) ه كهئهندامێكی پێشوی حیزبیی شیوعی بووه و ڕۆمان نوسێكی دیارهدهڵێت:(بێگومان كهسی شیوعی ههروهكو فروَشراوی دهرمانه هوَشبهره ڕێلێگیراوهكان بازرگانی بهناوهڕووك و دروشمهكانهوه دهكات جا ههرچهنده كڕیارهكه سادهو نهزان بێت دهرمان فروَشهكه كامهی بهسهر چو تێكچوه ئهوهی دهداتێ بهو شێ,هیهش یخهڵكی ساده زوَربهئاسانی دهبنهقوربانی ئهو جوَره دهرمانه سهر خوَشكهره فیكریانهی كهله ژێرناونیشانهكانی،ئاشتی و،دیموكراسی،و پێشكهوتن و ههرناوێكی تردا دهفروَشێت) (ئاندریه جید) یش دوای ئهوهی وازی له شیوعیهت هێنا دهڵێت(بێگومان خهڵكی لهڕووسیای ئێستادا دوای ڕازیبوون و واژو كردنی ههموو ئهو شتانهیان لێ!دهكرێت كهحكومهت پێی ههڵدهستێت بهلاَم بچوكترین ناڕزی بوون خاوهنهكهی بهرهوڕوویی توندترین سزادهكاتهوه وسهرباری ئهوهی كهئهو ناڕهزایهتیه كپ دهكرێتهوهو لهبهین دهبرێت باشترین كهسێك لهڕ,ی فایلی ژینیهوه لهم پهیژه كوَمهلاَیبهتیه تازهیهدالهخوارهوه بۆسهرهوهی ئهوهیانه كهزوَرترین ملكهچی و كوَیلایهتی ههیهههرچی ئهوانهشه كهجوَرێك لهسهربهخۆییان ههیه ئهوهیا دهچنرێنهوه یادوور دهخرێنهوه ئهوهندهی نهبرد ههتاكو ئهوڕهگهزه پاڵهوانهی كهشایهنی ههموو خوَشهویستی و سهر سوڕمانێكمان بوون هیچیان لێنهمایهوه تهنیا ههندێ سودگهراو جهللادوو قوربانی نهبێت ئێستا وایلێهاتوه ئهو كرێكاره بچوكهی كهخاوهنی ڕای ئازادی خوَیهتی بووهته ئاژهڵێكی ڕاونراو ڕووی له برسێتی و تێكشكان وپاشان له ناو چونه من لهخوَم دهپرسم ئایا دهوڵهتێكی تر ههیه لهجیهاندا به ئهڵمانیایشهوه لهسهردهمی هیتلهردا عهقل َو ڕوح كهمترین ئازادی و زوَرترین سهر شوَڕی و كوَیلایهتی و ترس و توَقاندن بهشیان بووبێ زیاتر لهیهكێتی سوَڤیهت؟) ههروهها (لویس فیشهر )ئهو ئهزمونهی خۆی كهنالاَندوویهتی بهدهستی شیوعیهت و داشوَرینی مێشكهوه واباس دهكات كهدهڵێت:(ههموو پێوانه جێگرهكانی حوكم بهفیڕۆچوون و كهس نهیدهزانی ههڵگری چی فكرهیهكه و دژی چیه ههرئێوارهی لێدههات فریشتهكانی ڕ,َژی دهكرده شهیتان بێگومان ئهو شێ,اندنه عهقڵیهی كهلهو بارودۆخهوه سهریههڵدابوو سهری كێشا بوودووڕووی و وهرگرتنێكی ئامێر ئاسای ههمووئهو شته تازانهی تر كهله ئاسمانی كرملینهوه وهكو وهحی بۆی دهنێردرا جالێرهدا مرۆ بهلایهنی كهمهوه سنووری خودارخوارهوهی سهلامهتی و ئاسایشی دهروونی دهست دهكهوت) یهكێكیترلهوانهی لاكهدیموكراسیهتی شیوعیهت ههڵ خهڵهتابوو(برتراندرسل) بوو كاتێك ڕاستی بوودهركهوت لهدژی ئهو بیردۆزهیه كهوته نوسین ئهو دهڵێت:(بێگومان ئهو چینهكرێكارهی ڕووسیا لهساڵی 1917 دا كهمینهیهكی زوَركهمبوون لهنێو دانیشتواندا و زوَرینهی زوَر پێك هاتبوو له جوتیاران لهو كاتهدا ئهوه جێگیركرا كهحیزبی بهلشهفی بریتیه لهبهشهی چینه كرێكارهكه كههوَشیاریهتی چینایهتیان ههبوو لهنێوانئهندامهكانیدا ئهوانیش لیژنهیهكی بچوكبوون كهسهركردهكانیان بههوَشیار لهقهڵهم دهدران بهم شێ,هیهش دیكتاتوَریهتی كرێكارهكان بووه دیكتاتوَریهتی لیژنه بچوكهكه پاشان كارگهیشته ئهو ڕادهیهی كهبوو بهدیكتاتوَریهتی تاكهپیاوێ: كهستالین بوو لهو كاتهدا ستالین لافی ئهوهی لێدهدا كهههرخوَی لهنێو چینی كرێكاراندا خاوهنی هوَشیارییهو دهستی كرد به ئیعلامكردنی ملیوَنان جوتیار لهڕێی برسی كردنهوه حوكمی بهسهر ملیوَنانی تردا دهدا كهكاری سوغره بكهن لهسهر بازگهكانی بهدكردندا باشترین قسهكه كوَتایی بابهتی ڕهخنهی هزرڤانان له سیستهمه هاوچهرخهكانی پێك بهێنن ئهو قسهیهی(لویس فیشهر)ه كهبێئومێدانه دهڵێت:(ههندێ لهخهڵكی جێگهكانیان دهتهكێنن و لهوخراپانهی كهسهرمایهداری لهستهم و تاوانكاری ئهنجامی داوه چاویان كوَرهیهو ستهمكاریهكانی بهلشهفی و مایهپوچ بوونی نابینن یا ههندێكیان ئابڕوو چونهكانی جیهانی ڕۆژئاوایی دهقوَزنهوه تاكوخهڵك لهخراپه ئابرو بهرهكانی موَسكوَ ئاگاداربهبن بهلاَم من دهڵێم لهعنهتی خودا لهههردووكیان بێت).
باسی دووهم: عهلمانیهتی ئابووریی
یهكهم: كورتهیهكی مێژوویی
ئابووریی بریتیه له خودایه گهورهكهی جاهلیهتی ئهوروپیی هاوچهرخ و هیچ ئهملاو لایهكی تێدانیه،ئهم جاهیلیهته وهكو ههرجاهیلیهتێكی تر لهمێژوودا هێڵێكی مامناوهندوو هاوسهنگ ناكاته پڕووگرامی خوَی بهڵكو پهرچهكدارهكان حوكمی بهسهردا دهكهن و ههڵسوكهوتهكانی بهڕۆچوون و تهندڕهوی و ههڵچون دهناسرێنهوه ژینی ئهوروپیی تهنیا هێڵێكی ئهم بهرهو بهركهره لهو پهڕێ ڕاستهو ه بووئهو پهڕی چهپ ئهم جاهیلیهته ناتوانێت سهیری هیچ شتێك بكات تهنیا لهڕێگهی ئهو دووربینه پێچهوانهیهوه نهبێت كهدووهاوێنهی ههیه یهكێكیان ههمووشتێ: له قهباره ڕاستهقینهكهی خوَی زیاتر گهورهدهكات و ئهوی دیكهیش زیاتر بچوكی دهكاتهوه لهنێوانئهم دووانهیشدا دیدگای ڕاستینه لهبهین دهچێت،ئهم دیاریدهیه لهههموو لایهنهكانی ژیندا ڕنگی داوهتهوه لهوانهشه لهئابووریدا زوَرترین ڕهنگدانهوهی ههبێت لهڕابردوودا ئهوروپا ژینی دنیایی بهسوك تهماشادهكردوو ئهوهی خودالهشته پاكهكان بۆی حهلاَڵ كردبوون بهلایانهوه بێڕێز بوو ههژاری و كڵوَڵیان دهپێڕۆ.اندوو دووركهوتنهوه له خوَشیهكان و ناڕهحتیان موبارهك دهكرد چونكی ئهوهبهلایانهوه بووڕزگاربوون بوو لهههڵهكانیان و ههرئهویش تاكهمهبهستی بوونی مرۆ بوولایان پاشان بارهكه بهتهواوی ههڵگیبَڕدرایهوه ئهوروپا گوَڕدرا بوودڕندهیهكی ترسناك و بهههمووهێزێكیهوه هێرشی كرده سهر خوَشیه مادیهكان و بهههموو ههستهكانیهوه چاوی بڕییه ئارهزوهكاتیهكان دهیویست ههموو خوَشیهك قوت بدات و ههموو چێژێك تالاَن بكات تاكو لهدنیا نوقم بووبوو دووا ڕۆژی لهبیر چوهوهو بهتهواوی فڕێی دا، نهك ههرئهوهنده بهڵكو بهڕاستی كهوته پهرستنی بهرههمهێنانه مادیهكان و ئهو تاغهتانهی كهدهستیان گرلاتبوو بهسهر پارهو ساماندا (چینی سهر مایهدار یا حیزبیی شیوعی ) ئهو وێ،هیهی كههیچ نهگوَڕابوو وێ،هی كوَیلایهتیهكی ملكهچ كراوبوو بهڵكو تهنیا تاغوته پهرستراوهكه گوَڕا لهسهرمایهدارێكهوه وهیا ئهندامی حیزبێكهوه كورتی ههڵهێنرا كهپێشتر خانهدانێك پاپیاوێكی ئایینی بوو ئائهو بهندایهتیه ڕههایهو ڕهوته سهراپاگیره مادییهلهڕووی فیكری و ڕهوتارییهوه ئهوانهبوون ههڵوێستی كوَ/هڵگهی ڕۆژئاواییان لهبهرامبهر ئایندا دیاری دهكرد ههركات مرۆهكان بهپێی پاڵنهره خودییهكانی كهوتنه جوڵهو هیچ وابهستهیهكیان بهڕێبازی خوداوهنهبوو وازیان لهدهروونهكانیان هێنابێ تاكو بهپێی ڕهمهكهكانیان (غهریزه) بچنهڕێوهو لهنی,َانیاندا حهزهكان و هێز ململانێیان بێت ئهوا بێگومان ههوا دارییه تاكهكهس و خوَپهرستیه كانیان زاڵدهبن بهسهر ڕهوتاریاندا لهبازنهی ئازادییه گشتیهكان و ئهو توانایانهی كهكوَمهڵگه بۆیان فهراههم دهكات بهرهو تێركردنی تهماع و كوَكردنهوهی پارهو سامان لهههرڕێگهو ئامرازێكهوه بێت ههنگاو دهنێت بهبێ گوێدانه كوَمهڵگاو مافهكانی ئهوانی دی له حهزی ههریهكێكیانهوه ئهوه سهر ههڵدهدات كهگهور هترین پشك و زوَرترینیان بهدهست بێنن لهوهشهوه هێزی مادی و مهعنهویان لهنیوَانیان دهكهونه ململانێو مهترسی دارترین هێزیش،زیرهكی و فێڵبازییه لهژێردهست كردنی خهڵك و ههڵخهڵهتاندوو فێڵلێكردنیا ن پاشان لهم ململانێیهوه ئهمانهی خوارهوه سهر ههڵدهدهن
1ـ لهژینگهی سهرهتاییه كهمینهكانداـ ململانێكان ههندێجار پهرهی گرتوهو بههێزهكانی لاوازهكانیان چهوساندووتهوهو ئهو بههێزانه تاكێك بن یاخێزانێك یاهوَزو گهلێك یاخود تاقمێك بن لهو كاتهشدا سستمی ژیۆَردهستهیی و كوَیلایهتی دهردهكهوێت كلكهكانی ئهم سستمه درێژدهبنهوهو پاشماوهكانی ههندێجار ههردهمێنن گهركوَمهڵگهش بهرهو پێشهوه چونێكی ژیاری بچێت هێشتا ههندێ لههزرڤانو فهیلهسوف دهبینین كه بهبالاَیدا ههڵدهدهن و پێی ڕازین ئهم حالاَتهلای ههندێ لهفهیلهسوفهكانی یوَنان و ڕۆمان و جولهكهكان و لای زوَرێك لهگهلانی زهوی دهبینینیو تێبینی دهكهین لهم سیتمهدا دهستبهسهردا گرتنی موڵكایهتی بهسهر شتهكان و ئاژهل َو مرۆیشدازاڵ دهبێت
2ـ پاشان ئهگهر كوَمهڵگهكان چهند ههنگاوێكی ژیاری بنێن و چاكسازهكان تێیدا دهركهوتن یا چهند تهماعكارێكی بهدهسهلاَت یاخود چهند كهسێكی توَڵهسێن و خاوهن هێزو فێڵ دهركهوتن و ژێردهستهكانیشیان خوَیان كوَكردهوهو بههێزو بازویان خوَیان و ئیرادهیان ڕزگاركرد، ئهوهی كهڕ,ودهدات ئهوهیه كهزیرهكهكان خێرا هێزی فێڵ و ههڵخهڵهتاندنیا ن بخهنهكارو وازلهههندێ: لهپارهو دهسهلاَتیان بهێنن ئهوكاته دهتوانن كه بهفێڵ و چاو بهستهكی سهر كردهكان و شوَڕشگێڕهكان بهسهر چهوساندنهوهدا ڕازی بكهن و لهپارهو ساماندا بهشداریان بكهن و ههمووئهو شتانهی تریش كهلهڕێی دهست گرتنیان بهدهسهلاَتهوه دهستیان دهكهوێت بهشی دهكهن و بهكردهی لهدابهشكردنی سودهكان و ئاسانكاری بهرژهوهندیهكاندا لهگهڵیاندا ڕێك بكهون لهگهڵ ئهوهی كهدهسهلاَـی یهكهم پشكی شێری بهر بكهوێت ئهوكات سیستمی دهرهبهگایهتی دهردهكهوێت و سوڵتان ههندێك سهر كردهیان بوودیاری دهكات ههندێك بهش و پارچه زهوی و ویلایهت و ئاژهل َو كوَیلهو دهستكهوتهكانی تریان بوودهبڕێتهوه تاكو بهوه لایهنگری دووستایهتیان بۆخۆی مسوَگهربكات و بێدهنگ بن چونكی دهزانێت كهئهوان ئهو هێزهن دهتوانن هانی جهماوهربدهن لهدژی زهوییهكان گرنگترین ئهو شتانهن كهسوڵتان بهویستی خۆی كێی بووێت بۆیان دیاری دهكات و بهشیان بوودهبڕێتهوه لهسهردهمی دهرهبهگایهتیدا چهندین بانگهوازی فیكری فهلسهفی سنووردار دهركهوتن و بانگهشهیان بووگشتێتی پارهو سامان دهكرد ئهفلاتون(429، 347 پ.ز ) لهكوَمارهكهیدا بهدرێژای باسی لهو سیستمه شویعیهی یكهوێنای كردبوو كردووه بهلاَم بانگهوازهكهی شوێنهوارێكی كردهیی نهبوو لهسهدهی شازدهی زاینیشدا (ئهلسێر توَماس موَر) كتێبێكی بهناونیشانی (یوَتوَپیا) نوسی كه بهواتای خهیاڵی دێت، بهو پێیهی خوَی پێی بلاش بوو وێنهی كوَمهڵگهی نمونهی تێدا كێشابوو لهوێناكردنهكهیدا ئهو كوَمهڵگهیه كوَمهڵگهیهكی شیوعی بوو كهلهسهر گشتێتی داهات و سامانهكان ڕاوهستابوو ههروهك له دابهشكردنی ئامرازهكانی بهرههمهێنان بهبهشداربوونی ههمووتاكهكان بهروبوومهكانی ئهم بهرههمانهو ههڵوهشاندنهوهی ههموو جوَره شێوازێكی موڵكایهتی تایبهتی و بههێز كهرهكانی ڕاوهستابوو ئهو پێی وابوو كهدهبێت ههموو ئهمانه حكومهتێكی ههڵبژێردراو سهرپهرشتیان بكات لهمێژووی مرۆایهتیدا چهندین شوَڕشی ئیباحی دهركهوتون كهبانگهشهیان بووگشتێتی پارهو سامان و ئافرهت دهكرد لهفارس پێشدهركهوتنی ئیسلام(مهرزهدهكیهكان) دهركهوت كهههموو حهرامهكانیان ڕێپێدراوهو لافی ئهوهیان لێدهدا كهخهڵكی له موڵك و ماڵ و ژندا هاوبهشن و ئاژاوه گێڕیهكهیان بهردهوام بوو تائهو كاتهی كه(ئهنوَشیروان) له ناوی بردن لهمێژووی موسڵمانانیشدا تاقمێك لهئیسلام دهرچون و بانگهوازیان بووئهوبهرهلاَییهی مهزدهكیهت و گشتێتی پارهو ئافرهتان دهكردوو لهدامهزراندنی ئهم تاقمهدا دووفێڵ یهكیان گرت فێڵی جولهكهو فێڵی مهجوسیهكان،ئاگرپهرستهكان، ئهمانه بهناوی (باتنیه) ناسراون و چهندین دهستهی جوداوازی تریشیان ههبوو وهكو(قهرامیتهو بابهكیهو خوڕڕهمیه) بهلاَم ئهم تاقمه باتینیانهی كهله جیهانی ئیسلامییدا توانیان بۆماوهیهك جڵهوی حوكم بگرنه دهست ئهو بیردۆزهیهی كهلهبانگهوازهكانیاندا خهڵ!كیان بووهاندهدا جێبهجێ نهكردوو بچوكترین و سوكترین بیردۆزهیسوَسیالیستیان جێبهجێ كرد .
3ـ پاشان كوَمهڵگهو مروَییهكان ههنگاوێ:ی ژیاری تریان ناو لهنێ, ئهو بارودۆخهی كهدهرهبهگهكان تێیدا گهورهو سهركردهبوون ئهو جهماوهره زوَرهی كهنهلهداهاتو سامانهكاندا نهله دهست ڕوویشتویی ئیداریدا هیچ پشكێ:ی ئهو توَیان نهبوو،ئامرازهكانی كاركردنیشیان نهبوو تاكو ژینی خوَیانی پێ دابین بكهن،ئهوشتهی لهو كاتهشدا ڕوودهدات ئهوهیه كهزوَرینهی بهشخوراو دوژمنایهتی خوَی بوودهستهلاَته ئیدارییهكه ئاشكرادهكات و دژی هاوكارانیشی دهوهستێتهوه كهدهرهبهگهكانن چونكی لهو كاتهدا خۆی وادهبینێتهوه كه بهكارهێنراوهو مافهكانی زهوت كراوهو بێبهشه لهئازادی ههڵبژاردنی ئهوانهی حوكمی بهسهردا دهكهن و سیستمی دهرهبهگایهتی بهخراپهكارو دهداته قهڵهم و وابیردهكاتهوه كهپێویسته خوی لێ ڕزگاربكات ههروهكو چوَن پێشونانی خوَیان رٍِزگاركردووه له سیستمی كوَمهلاَیهتی گومانیشی تێدا نیه چینه ناوهندهدان كهبازرگانهكانن ڕۆڵێكی باشیان ههیه لهسهردهمی دهرهبهگایهتیدا چونكی دهتوانن لهڕێگهی بازرگانیهوه داهات و پاره كوَبكهنهوهو خوَیان جیا بكهنهوه گهرچی زوَر بهدهگمهن نهبێت ناگهنه ڕیزی دهرهبهگهكان پهرهگرتنی سروشتی له دووتوێی سیستمی دهرهبهگایهتیدا دوای توڕهبوونی زوَری خهڵك لیبَی،ڕوودهكاته ئهوهی كهخهڵكی لهڕێی بهكارهێنانی زیهركیهكانیانهوه ڕووبكهنه داهێنانی پیشه سازییه جوَراو جوَرهكان و واز لهزهوی و كشتیاری بێنن چونكی لهمیاندا خوَیان وهكو كوَیلهی خاوهن زهوییهكان دێته پێش چاو،لهو كاتهشدا چهندین داهاتی تازهسهر ههڵدهدهن كهپشتیان بهو پیشه سازییه تاكهكهسیانه بهستوهو دواتریش پشت بهو پیشه سازییه بچوكانه دهبهستن كهههندێجار ناوهندهكانیان دهتوانن كرێكارو وهستای تر بهكرێ بگرن و بیان خهنه سهر كار دواتریش بازرگانهكان دێنه ناوهوهوئهو شتومهكه بهرههمهێنراوانه دهگوێزنهوه بهردهستی خهڵكی،بووئهوهی بتوانن بیكڕن ههربۆیه ئهم بازرگانانه كهههست بهوهدهكهن ئهو شته دروستكراوانه قازانجی چاكیان بوومسوَگهردهكات تهماعیان بووزوَركردنی قازانج دهجوڵێنێت و یارمهتی وهستاو لێزانهكانی ئهو پیشه سازیانهدهدهن بهپاره تاكوپارهكهیانی پێباشتر بكهن و فراوالنتری بكهن و دواتر بۆخۆیان واته بازرگانهكان قوَرخی بكهن،ههرلهو كاتهشدا كارگه بچوكهكان دهردهكهون و دهبێته یهكهمین سهردهمی سهرمایهداری سهرهتایی بهمهش تاكوفرلااوانتر بیت دهسهلاَتی دهرهبهگایهتی كهمتردهبێتهوه تادهبێته هاوبهش لهپارهو سامان و دهسهلاَتهكهیدا ئهوكاتیش ڕێگای بووئایان دهبێت كهكاربكاته سهر دهسهلاَتی ~یداری لهم شسهردهمهیاندا،خاوهن سهرمایهكان بهههموو ئامرازهكان ههوڵێ ههڵخهڵهتاندنی كرێكارهكان و ڕامكردنیا ن دهدات بهشێوهیهكی دڵڕهقانهو كرێی گونجاوی كارهكانیان نادهنێ،
4ـ دوای ئهوانه كهكومهڵگامان ههنگاوێكی ژیاری پیشهسازی زانستی فراوان ههڵدهنێن و بهپێی ئهو بارودۆخانهی كهههردووسیستمی (سهرمایهداریی دهرهبهگایهتی)بۆیان دهگونجێت پێكهوه بهشداری دهكهن بهكردهوهش لهگهڵ پێشكهوتنی زانستهكاندا پیشهسازیهكان پهرهیان گرت و ئامێری میكانیكی خوَی كرد،بهنی,َ كارگهكانداو وایلێهات یهك ئامێر لهجێێ سهدان كرێكار لهكارگهكاندا ئیشی دهكرد لهوێ پێویستی بوون بهپارهیهكی زوَر هاتهگوَڕێ بووئهوهی ئهوكارگه گهورانه دروست بكرێن كهههریهكێك لهوان ئهوهندهی سهدان ههزار كرێكاروهستا لێزانهكان،بهرههمی زیاتر بوو لێرهیشهوه تهماعی خاوهن پارهكان ڕوویكرده بهكارهێنانی پارهكهیان لهبنیات نانی ئهو كارگانهدا كهقازانجێ:ی زوَریان بوودهگهڕێتهوه ههتاكو ههندێك لهدهرهبهگهكان كهوتنه فروَشتنی گوندهكان و ئهو زهوی و زارانهی كهههیان بوو تاكو نرخهكانیان لهكارگهكاندا بهكاربخهن،لهم سهردهمهیاندا سهرمایهداری جێگهی دهرهبهگایهتی گرتهوه،و جارێكیتر سهرمایهدارهكان پێویستیان بهپاڵپشتی كردنی دهسهلاَته فهرمانڕهواكان بۆیهوه بووئهوهی پارێزگاری له كارگهكانیان بكهن و پشتگیری قوَرخكاریهكانیان بكهن دواتریش سهرمایهدارهكان ڕوویانكرده سهرخستنی حكومهتهكانیان،یاسهرخستنی ئهو پیاوانهی كه بهرهو دهسهلاَتهكهدهچون تاكوپارێزگاری پاڵپشتیان لێوهدهست بكهوێت،ههندێجاریش دهیانكردنه هاوبهشی خوَیان و لهكارگهكاندا پشكیان پێدهدهن بووئهوهی بهرژهوهندیهكه هاوبهش بێت،پاشان پیشه سازییه ئامێریهكان فراوان بوون و جوداوازییه كوَمهلاَیهتیه فراوانهكان لهنێوانچینهكاندا دهركهوتن،خاوهن پروَژه گهورهكان و پیسشه سازییه گهوۆرهكان سهرمایهدارهكان زاڵبوون بهسهر ملیوَنان كرێكارداو دهیانقوَستنهوه بێ ئهوهی كرێی كارهكهیان بهدادگهریی بدهنێ حكهمهتهكانیش بهلای سهرمایهدارهكاندا بایاندایهوه بههێزتریان كردن،بووچهو ساندنهوهی كرێكاران و هاوكارییان كردن بووقوَرخكاریهكانیان و بهكاربهرانیشیان بهبی َههق دهچهو ساندهوه،ئهو حاڵتهش بووه هوَی پڕكردنهوهی جهماوهر لهڕق و توَڵه سهندنهوه لهسهرمایهدارهكان و ئهو دهستهلاَتانهش كهلایان گریان بوون بهناوی ئازادی تاكایهتی لهچالاكی ئابووریدا بهمهش مهترسیهكانی ململانێی چینایهتی بووجارێكی دی سهریههڵدایهوه لهگهڵ زاڵبوونی جێبهجێكردنیسهرمایهداری و زیاتربوونی قوَرخكاری و خهڵك چهوساندنهوه
5ـ له ناو ئهو كوَمهڵگه ڕۆژئاواییانهی كهسهرمایهداری دهستبلاَو سهروهربوو ههوادارییه تاكهكهسیه خوَپهرستهكان بهسهر مافی ئهوانیتر وكوَمهڵگهدا زاڵبوون،چهندین بانگهوازی ئیشتراكیهت دهكهوتن .
أـ ههیانبوو بانگهوازێكی چاكسازی میانگیربوو پێی وابوو كهدهگونجێت ئهم سیستمی سهرمایهدارییه چاك بكرێت و چنگی له قورگی خهڵك بكرێتهوهو كاربووئهوهبكرێت ئهو هوَكارانهی كهدهبنه هوَی ستهمكردن لهچینی كرێكاران و ئیستغلال كردنیا ن بهناههق دووربخرێنهوهو چهند سیستمێكی بهشهكی بهێنرێنهپێش تاكوئهندازهی پێویست لهدادگهری كوَمهلاَیهتی وهدی بێت،وهكو سیستمی مافی كرێكاران لهكرێی یهكسان،و دادگهرداو دیاریكردنی كاتژمێرهكانی كاركردن و بیمهی تهندروستی و بیمسهی پهككهوتهی و پیری و و ژینی دوای خانهنشین بوون یاوهكو فێربوونی بهخوَڕای و شتی تر،لهپێشنگهكانی بانگخودازیهتی ئیشتراكیهتی میانگیرو جێبهجێكردنیبهئامرازه كوَ/هلاَیهتیه ساكسازییهكان نوسهری فهڕهنسی (سان سیموَ،)بوو كهلهنێوانسالاَنی (1760 ـ 1825)ی زاینیدا ژیاوه بیردۆزهیهكی له ڕێكخستنی كوَمهڵگهدا خستهڕوو باسی ڕۆڵی ئایینی مهسیحیشی كردبوو لهڕێكخستنی كوَمهڵگهی سوَسیالیستیدا ههروهك یهكێكیترلهپێشهنگهكانی هزرڤانی سوَسیالیستی ئینگلیزیی (ڕووبهرت ئوَین)بوو كهلهنێوان سالاَنی (1771ـ 1858)ی زاینیدا ژیاوه،ئهو یهكهمین كهس بوو سیستمێكی بووهاوكاری لهنێوانكرێكاران و كردنهوهی قوتابخانه بووفێركردنی مناڵهكانیان داهێنا، یهكهیم كهسیش بوو كهههوڵی جێبهجێكردنی سوَسیالیزمی دا بهئامرازهكانی چاكسازی كوَمهلاَیهتی،بزوتنهوهی سوَسیالیستی چاكسازی میانگیر له كوَتاییهكانی سهدهی نوَزدهدا له ئینگلتهرا دهستی پێكرد بهدهركهوتنی كوَمهڵهی (فابییهكان) بوونه سهر كردهی سوَسیالیستی ئینگلیزی میانگیر لهساڵی 1893 زاینیدا حیزبی كرێكارانی سهربهخۆ پڕووگرامێكی سوَسیالیستی داناو بهسهر ئهو هێڵه میانگیرهدا ڕوویشت و لهبواری سیاسیدا چالاك بوو، توانی هێزێكی پهلهمانی پهیدا بكات و ههندێجاریش بچێتهسهر حوكم و ههندێ بهرنامهی سوَسیالیزم جێبهجێ بكات .
ب ـ ههندێكیان بانگهوازێكی شوَڕشگێڕی بوون و چاكسازی كوَمهلاَیهتیان بهتهنیا قهبووڵ نهبوو بهڵ:و بانگهوازی ڕووخاندنی ئهو سهرمایهدارییه فهرمانڕهواییهیان دهكرد بهتواوی ئهویش لهڕێگهی ململانێی چینایهتی و شوَڕش ڕووخێنهرو بهرپاكردنی حوكمی كرێكارو زهحمهتكێشان لهڕێی سیستمی چهو ساندنهوهیهكی دیكتاتوَری بڕهرهوه و پاشان سهپاندنی سوسیالیزمی توندڕهوهوكهزوَربهی موڵكیهتی تاكهكهسیهكان و بهتیبهت ئامرازهكانی بهرههمهێنان لهدهستیان دهردێنێت و دهبنه موڵكی گشتی لهدهستی دهوڵهتدا ههرخوَی سهر پهرشتی دهكات و بهڕێوهی دهبات ههمووئهوانهش كهتوانایان ههیه ژن بن یاپیاو دهیانكاته كرێكاری خوَی و بهسهر ههموویاندا ئهو ڕێسایه جێبهجێ دهكات (كارلهههمووان دوواكراوه بهپێی توانایان بووههركهسێكیش بهپێی پێویستیهكهی بهشی دهدرێت )سهركردهی ئهم بانگهوازه(كارل ماركس)ی جولهكهو هاوڕێكهی (فردریك ئهنگڵز)ی مهسیحی ماسوَنی بوو ئهم بانگهوازه كارتێكردنێكی گهورهی ههبوو لهئهڵمانیان لهگهڵ ئهوه كهزوَربهی چالاكیهكانی ماركس له دهرهوهی ئهڵمانیادابوو لهساڵی 1848 ی زاینی (ماركس و ئهنگڵز)ڕاگهیاندنه شیوعیه بهنێوبانگهكهی خوَیان ئاشكراكرد دوای ئهوهش بزاوت و ڕێكخراوهكان و حیزبه شیوعیه شوَڕشگێڕهكان دهرچون و تاكوتوانیان حوكمی قهیسهری له ڕووسیا بڕووخێنن و یهكهمین دهوڵهتی شیوعی لهتشرینی یهكهمی (ئوَكتوَبهر) ی ساڵی 1917 ی زاینیدا بهرپا بكهن و دایمهزرێنن
6ـپاشان بهتهكبیری فێڵبازان لهڕۆژههلاَتداو بهفێڵی ئهو ڕۆژئاواییهی كه بهپلانی فێڵهكانی جولهكه دهڕووشن بهڕێوه ئهوانهی دژی ئیسلام و موسڵمانان بوون ههستان بهدروستكردنی حیزبی سوَسیالیستی و حیزبه شیوعیهكان لهجیهانی ئیسلامییدا كهجولهكه لهپشتیانهوهبوون و كوَڵهكهی بنیات نانیان بوون،لهگهڵ ئهو ڕاستیهی كهولاَتانی جیهانی ئیسلامیی سهرمایهداری سهركێشی ستهمكاری تێدانهبوو لهپێشتردا بهڵكو تهنیا ههندێك له مامهڵهو ڕێكخستنی سهرمایهداری بههوَی داگیركاری ڕۆژئاواییهوه كشابوونهنێ, ژینی خهڵكیهوه،ههرچی دهرهبهگایهتیه كوَ،هكهیه شتێكی لاوازو ڕزیوبوو لهولاَتانی ئیسلامییداو ڕێژهكهی سنوورداربوو دیاریدهیهكی گهورهی وای پێك نههێنابوو كهببێته دهردێكی گشتی ز,َربهی ولاَتانی ئیسلامیی لهو كاتهدا داگیركرابوون و دهسهلاَتیان نهمابوو یابهردهوام لهلایهن ولاَته ڕۆژئاواییه داگیركهرهكانهوه وهكو ههلێك قوَزرابوونهوه سهرهتایی پیشه سازییه ئامێریهكان له ولاَتانی ئیسلامییدا كهههركارگهیهك لهوان سهدان كرێكاری ههبێت لهژێردهسهلاَتی داگیركهردا زوَربهلاوازی گهشهیان دهكرد یادوای دهرچونی گهشهیان دهكرد ههندێك لهو كارگانهش هێشتا چهند ساڵێكیان بهسهردا تێنهپهڕیبوو بۆیه هێشتا كێشهی ستهمی كوَمهلاَیهتی لهسهر چینهكان بهگهورهی دهرنهكهوتبوو سهرباری ئهوانهش ههندێك له كارگهكان لهوانهبوون كهچهندین پشكنینی جیا جیایان تێدابوو ههیانبوو سهدان خاوهنی ههبوو كه بههای ئهو پشكانهیان لهڕووزی ڕۆژانهیانهوه كوَكردبووه،وهلێ ئهو فێڵه تهكبیر بۆكراوهلهگهڵ نهزانی گهلانی ئهم ولاَتانهداو بلاَو بوونهوهی نهخوێ،دهواری و دووری له ئاین و ڕێنماییهكانیانهوه دروستبوونی ئهو حیزبه سوَسیالیستی و شیوعیانهی كه بهكرێگیراوبوون لهڕێی چهند كوَمهڵه خوێ،دكارێكی سهرسام بهڕۆژئاواوههندێكرێكاری ههڵخهڵهتێنراو كهسهر بازییه سهر بهگوَبهنهكانهوه ڕێبووخوَشكراو ههڵگێڕانهوه كودهتا شوَڕشگێڕیهكانی كهدهرهوهش پاڵپشتیان بوون و ههڵگری بانگهوازی سوَسیالیستی و شیوعیهت بوون بهبێ ئهوهی بوونی داخودازییه كوَمهلاَیهتیهكانیان ههبێت،ئهوهبوو ههندێ: له جێبهجێ كر دنه سوَسیالیستیهكات لهولاَتانی ئیسلامییدا سهریان گرت بهوهش باره خراپهكه خراپتربوو دواكهوتنهكه زیاتربوو بزوتنهوهی پێشكهوتنی پیشه سازی وژیاریی وهستێنرا چینێكی شوَرشگێڕ بهناوی سوَسیالیستهوه هاتنه گوَڕێو كومهڵگهش چهندین وێنهی دیارو شاراوهی دهرهبهگایهتی و بهكوَیله كردنهكهی كوَن تێیدا سهریههڵدا بهلاَم بهبهرگ و ئالاَی سوَسیالیستی و توندوو تیژییهكی شوَڕشگێڕی داخ لهدڵهوه،بهوهش شوَڕشگێڕه سوَسیالیستیهكان بوونه پادشای سهردهمی تازهو سهرمایهدارو دهرهبهگه نوێكان چهندین لایهنگریشیان ههبوو كهسودوو بهرژهوهندیان لهگهڵیدابوون ههرچی كرێكارو زهحمهتكێشه لهژێرسێبهری جێبهجێ كردنه سوَسیالیستهكاندا خواردنهكهی كهمتر بووهوه لهدهیهكی جارانی جلهكانی كوَنتربوون زوَرلهئاستی جارانی ههژارییهكی زیاتر شوێنی نیشتهجێبوونی تائاستی گوَڕهكهی نزم بووهوه پێگهی بهرهو داڕووخان ڕوویشت تائاستی ههره خوارهوهی كابرای شوَڕشگێڕیش سوار كوَڵی ببوو جاكاتێك گهیشته مهبهستهكهی خوَی ههژارو كرێكارهكهی پشت گوێخست و دهستی خسته بینهقاقهی و نسكوَ, كێشهكانیشی ڕۆژ لهدوای ڕۆژ ڕوویان لهولاَت دهكردوو تاكههوَكاریش ئهو بهناو شوَڕشگێڕانهبوون