لەئافاتەکانی ئاخرزەمان کە لەناو موسڵماناندا بڵاوبۆتەوە کە شانازیکردنیانە بە چەند شتێکەوە کە لەئیسلامدانیە، ئەم شتانەش کە بڵوابونەتەوە نازانین چی ناوێکیان لێبنەین ؟ چونکە ئەو ناوانە بەزۆر شێوە لە شەرعدا ناویان هاتوە و لەوانەش بە بیدعە و شوێنکەوتەی سوننەتی کافران و سەرلێشێواوی و جەهل و نەزانی .... هتد .
لێرەدا دەمانەوێت باسێکی میانڕەوی بکەین بە شێوازێك کە بتوانین ناوێکی بۆ بدۆزینەوە کە بگونجێت لەگەڵ ئەو خەڵکانەی کە خۆیان بەو سیفەتەوە ناودەنێن .
لێرەدا مەبەستمان زیاتر ئەوەیە کە لەم ڕۆژانەی پێشوتردا کە لایەنە ئیسلامیەکان ئەو ناوەیان هێناوەو شانازیشی پێوەدەکەن و بگرە مشتومڕیشیانە لەسەر ئەوەی کە کێ خاوەنی ئەوسیفەتەیە و کێ دەگرێتەوەو تەنها لایەنێك بۆی نیە تەنها خۆی بەوسیفەتەوە پێناسەبکات و ئێمەش هەمان سیفەتمان هەیەو بەڵکو بیروباوەڕیشمان لەسەر ئەو وەسف و سیفەتە دامەزراوە .
خوای گەورە لە باسی موسڵمناندا و ناوهێنانیان لە قورئاندا فەرمویەتی { وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمْ الْمُسْلِمينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ  }
قوله: {وجاهدوا في الله حق جهاده} أي بأموالكم وألسنتكم وأنفسكم, كما قال تعالى: {اتقوا الله حق تقاته}.واتا : تێبکۆشن لە پێناو دینی خوادا بە ماڵ و زوبان و بە نەفس بەباشترین شێوە کە شیوابێت و لە تواناتدابێت، ئەمەش هەروەکو نمونەی ئەو ئایەتەیتروایە کە دەفەرموێت ( واتقوا اللە حق تقاتە )
 وقوله: {هو اجتباكم} أي يا هذه الأمة الله اصطفاكم واختاركم على سائر الأمم, وفضلكم وشرفكم وخصكم بأكرم رسول وأكمل شرع  .
واتا : ئەی ئۆمەتی ئیسلام و موسڵمانان، خوای گەورە ئێوەی پاککردۆتەوەو هەڵیبژاردون بەسەر هەموو ئومەتەکانی پێشوی خۆتاندا و بەباشترین ئومەت دایناون و شەرەفێکی گەورەی پێبەخشیون و و تایبەتمەندیەکی گرنگی پێبەخشیون کە خاوەنی بەڕێزترین پێغەمبەرن و خاوەنی باشترین و پاکترین شەرعن .
{وما جعل عليكم في الدين من حرج} أي ما كلفكم ما لا تطيقون وما ألزمكم بشيء يشق عليكم إلا جعل الله لكم فرجاً ومخرجاً, فالصلاة التي هي أكبر أركان الإسلام بعد الشهادتين تجب في الحضر أربعاً, وفي السفر تقصر إلى اثنتين, وفي الخوف يصليها بعض الأئمة ركعة, كما ورد به الحديث, وتصلى رجالاً وركباناً مستقبلي القبلة وغير مستقبليها, وكذا في النافلة في السفر إلى القبلة وغيرها, والقيام فيها يسقط لعذر المرض, فيصليها المريض جالساً, فإن لم يستطع فعلى جنبه, إلى غير ذلك من الرخص والتخفيفات في سائر الفرائض والواجبات, ولهذا قال عليه السلام: «بعثت بالحنيفية السمحة» وقال لمعاذ وأبي موسى حين بعثهما أميرين إلى اليمن «بشرا ولا تنفرا ويسرا ولا تعسرا», والأحاديث في هذا كثيرة, ولهذا قال ابن عباس في قوله: {وما جعل عليكم في الدين من حرج} يعني من ضيق.
واتا : خوای گەورە تەنگەتاوتان ناکات لەسەردین و بەرفراونی زۆری تیاداهەیە، ئەوشتەی کە لەتواناتاندانیە لەدیندا فەرزی نەکردوە لەسەرتان کە نەتوانن بەجێی بهێنن، دەروازەی زۆری بۆتان داناوەو دیاریکراوە ، نوێژکردن کە ڕوکنێکە لە ئیسلامدا لە دوای شایەتیدان و شایەتومان هێنان، لە کاتێکدا لەماڵی خۆت و شوێن و جێگای خۆتدابیت چوار ڕکات نوێژدەکەیت و ئەگەر لە سەفەردابیت دوو ڕکات دەکەیت و هەندێكجاریش دەبێت بەیەك ڕکات و یەك ڕکاتەکەش شێوازی زۆرەو دەرفەتی زۆری بۆداناوین، و بەڕۆیشتنەوەو بەسواریەوە و ڕوولەقیبلەبیت و ڕولە قیبلە نەبیت و وەستانە پاوە لە نوءێژدا بەهۆی نەخۆشیەوە لەسەرت نامێنێت و زۆرشتیتر کە ڕوخەتی تیدایە و هەربۆیە پێغەمبەر صلی اللە علیەوسلم فەرمویەتی (بعثت بالحنيفية السمحة ) واتا : من نێردراوی خوام بەدینێك کە پاك و بێگەردو خاوێنە لە هەموو لادانێك و لاروخواریەك کە لەڕێی خوا لابدات و دێنێكە کە لێبوردەیە بۆ هەموو گوناهو تاوانێك ، هەروەکو لەفەرمودەیەکیتردا کە بە موعازو ئەبو موسای فەرمووە کە ناردویانێتی بۆ یەمەن بۆ فەرمانڕەوایکردن و فەرمانی پێیان کردوە کە (بشرا ولا تنفرا ويسرا ولا تعسرا ) مژدەدەربن و ڕەوێنەوەمەبن لەدین و ئاسانکاربن و دین بەگران مەگرن و بەقورسی و گرانی مەیگەیەننە خەڵکی ، هەر بۆیە ئیبن و عەباس لە ڕاڤەی ئەم ئایەتە پیرۆزەدا: { وما جعل عليكم في الدين من حرج } فەرمویەتی  دین تەنگەبەرو تەنگەتاونیە و بەرفراوانەو ئاسانە .


وقوله: {ملة أبيكم إبراهيم} قال ابن جرير: نصب على تقدير {ما جعل عليكم في الدين من حرج} أي من ضيق بل وسعه عليكم كملة أبيكم إبراهيم, قال: ويحتمل أنه منصوب على تقدير الزموا ملة أبيكم إبراهيم. {قلت} وهذا المعنى في هذه الاَية كقوله: {قل إنني هداني ربي إلى صراط مستقيم ديناً قيماً ملة إبراهيم حنيفاً} الاَية, وقوله: {هو سماكم المسلمين من قبل} وفي هذا قال الإمام عبد الله بن المبارك عن ابن جريج عن عطاء عن ابن عباس في قوله: {هو سماكم المسلمين من قبل} قال: الله عز وجل, وكذا قال مجاهد وعطاء والضحاك والسدي ومقاتل بن حيان وقتادة.
واتا: ئیبن جورەیر دەڵێت : لەسەر ئەوە دانراوەو ئاماژەیە بۆ { ما جعل عليكم في الدين من حرج }  وتەی ئیبراهیم باوکی پێغەمبەرانە کە دین تەنگەبەرو تەنگەتاوینیە بەڵکو بەرفراوان و ئاسانە .
هەروەها ووتویەتی : لەوانەشە ئاماژەبێت بۆ ئەوەی کە لەسەر دین و میللەتی ئیبراهیمی باوکتانبن کە ناویلێناون بە موسڵمان، لەسەرئەمەش عەبدوڵڵای کوڕی موبارەك دەگێڕێتەوە لە ئیبن و جورەیجەوە و لە عەتتاوەو لە ئیبن عەباسەوە کە { هو سماكم المسلمين من قبل } خوای گەورە ناویلێناون موسڵمان ، هەروەکو موجاهید و عەتتا و ژەحاك و سەدیی و موقاتل و ئیبن حەیان و قەتادەش هەمان ووتەیان ووتوە .
لێرەدا کە چەند بۆچونێك هەیە لەسەر ئەم ئایەتە پیرۆزە کە زۆرینەی زانایانی پێشینە لەسەر ئەم دوو بۆچونەن :
١_ کە خوای گەورە خۆی ناومانی ناوە موسڵمان .
٢_ کە پێغەمبەر ئیبراهیم ناوی لێناوین موسڵمان .
کە بۆچونی یەکەم لای ئیبن کەسیرو زۆرێك لە زانایان ئەوە تەواوترەو دروسترە لە ڕاڤەکردنەکاندا،  بەهەرحاڵ هەرکامیان باسبکەین تەواوەو جیاوازیەکی گەورەی نیە چونکە پێغەمبەرانیش لە خۆیانەوە قسەیان نەکردوە و فەرمانی خوای گەورەیان بەجێهێناوە و گەیاندویانە .
لێرەدا ئەوەمان تێدەگەیەنێت کە ئێمەی موسڵمان تەنها ناوێکمان هەیە و ناومان موسڵمانە، کە خوای گەورە ، یان پێغەمبەرەکەی ئیبراهیم ناوی لێناوین و هیچ ناوێکیتر بۆ موسڵمان شیاونیەو نابێت جگە لەوناوە پیرۆزە لە موسڵمانان بنرێت ، ئەگەر هەرکەسێك ناوێکیتر لە موسڵمانان بنات ئەوا زیادڕەوی کردوە بەسەر ووتەی خوا و پاشان پێغەمبەرەکەی و زیادڕەویش بەسەر ووتەی خواو پێغەمبەرەکەیدا دەمدرێژیەو خاوەنەکەی تاوانبارەو ئەگەر نەزانبێت بەو شتانەی کە باسکراوە ئەوا تاوانبارەو ئەگەر زاناشبێت ئەوا لە تاوانبار مەترسیدارترە و لەهەردوو شێوازەکەدا دەبێت تۆبەی لێبکرێت .
هەندێك ناو ناتۆرەهەن کە لەم سەردەمەدا بڵاوبونەتەوە لەوانەش/ ئیسلامی سیاسی / میانڕەو / ئیسلامی شل ڕەو / توندڕەو / موسڵمانی ڕۆشنبیر / ئیسلامی تۆقێنەر / ئیرهابی / تیرۆرست / .... زۆرناوتر لەوجۆرانە کە موسڵمانانیان بەش بەش کردوە بەو ناو ناتۆرانەی کە قوتوی هیچ عەتتارێکدا نیە و خوای گەورەش وەکو فەرمویەتی : { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ ۚ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ ۖ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَىٰ } سورة یوسف ، ئەوانە چەند ناوێکن کە خوای گەورە بۆتانی نەناردوە و لەخۆتانەوە داتان ناوەو لە خۆتانتان ناوە و خۆتانی پێبانگ دەکەن .
لێرەدا مەترسیەکە ئەوەیە کە موسڵمانان بەڵکو لایەنە ئیسلامیەکان خۆیان ئەو ناوانە لە خۆیان دەنێن و شانازیشی پێوەدەکەن بێ ئەوەی کە بگەڕێنەوە بۆ سەر قورئان وسوننەت و بنەما سەرەکیەکان وناو لە خۆیان دەنێن میانڕەو خەڵکانێکیتر هەر لەلایەنە ئیسلامیەکان پێشبڕکێی میانڕەوی دەکەن و دەڵێن ئێمە بیروباوەڕمان بەمیانڕەوی هەیەو هەربوە، لەکاتێکدا لەساڵانی ڕابوردوی دەساڵێکدا جێگای گاڵتەو بەکەمزانینی ئەوانبون کە دەیانوت ئەوان میانڕەون و باوەڕیان بەجیهادنیەو ئەگەر بدەیت بە بناگوێیاندا لایەکەیتریانت بۆ لەباردەکەن تاوەکو بەولاکەیتریشیاندابکێشیت و زۆر قسەی نەشیاویشیان پێیان دەکرد ، بەڵام ئێستا خۆیان پێیان ناخۆشە ئەگەر تەنها خۆیان بەمیانڕەو هەژمارەبکەن و ناوی ئەمانیان نەهیناوە بەمیانڕەوی .
لێرەشدا فەرمودەیەکیتری پێغەمبەر صلی اللە علیەوسلم دەهێنمەوە کە هەر لەم باسەدا ابن کثیر هێناویەتیەوە کە روى النسائي عند تفسير هذه الاَية: أنبأنا هشام بن عمار, حدثنا محمد بن شعيب, أنبأنا معاوية بن سلام أن أخاه زيد بن سلام أخبره عن أبي سلام أنه أخبره, قال: أخبرني الحارث الأشعري عن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال«من دعا بدعوى الجاهلية فإنه من جثي جهنم» قال رجل: يا رسول الله صلى الله عليه وسلم وإن صام وصلى ؟ قال «نعم وإن صام وصلى» واتا: هەرکەسێك بانگەشەی نەفامی و جەهالەتیکرد ئەوە لە بەشی دۆزەخیە ، پیاوێك ووتی ئەی پێغەمبەری خوا ئەگەرچی ئەوکەسە نوێژبکات و ڕۆژوش بگرێت ؟ فەرموی بەڵێ ئەگەرچی نوێژبکات و ڕۆژوش بگرێت .
هەڵبەتە لێرەدا ئێمە ناڵێین کە ئەوکەسانە دەچنە دۆزەخەوە ، بەڵکو تەنها فەرمودەکەمان وەرگێڕاوەو بۆ مەترسی ئەو پێگەیەی کە موسڵمانانی تێکەوتون وبێئاگان لە ووتەی خۆیان کە دەیڵێن و شانازی پێوەدەکەن .
 [ فادعوا بدعوة الله التي سماكم بها المسلمين المؤمنين عباد الله] ، کە لەکۆتایدا دەڵێت، بابانگەشەتان بانگەشەی ئەو ناوەبێت کە خوای گەورە ناوی لێناون بەموسڵمان و ئیماندار و بەندەی خوا ، مەبەستی لەوەیە کە بانگەشەی ناو وناتۆرەیتر مەکەن کە خوای گەورە ئەو ناوە جوانانەی لێناون بۆ ناوی جاهیلی بەکاردەهێنن و خۆتانی پێ بەدناودەکەن ئەمەش لە ووتەی ئیبن کەسیرە نەك فەرمودەکە .

بێگومان ئەوە تەنها ناووناتۆرەیەك نیە کە موسڵمان خۆی پێوە بادەدات و باسی دەکەین، بەڵکو زۆرناویترهەن کە شانازی پێوەدەکەن و بانگەشەی بۆدەکەن لەوانەش موسڵمانی دیموکراسی و ئازادی خواز و ئاشتی خواز و عەقڵانی و موسڵمانی هزری و زۆرشتیتر لەو جۆرانە کە لێرەدا تەنها ئەم باسەمانکردوە وادەزانم بەسە بۆئەوەی کە ئەو ناوانەیتریش دەگرێتەوە و تەنها مەبەستمان ئەم ناوەنیە کە لێرەدا باسمناکردوە بەڵکو هەموو ناوەکان دەگرێتەوە بێ هیجچ جیاوازیەك و داواکارین لە خوای گەورە لەو بەڵاو موسیبەتە بمانپارێزێت و دڵ ودەرون و مێشکمان پاك بکاتەوە لەو شتانەی کە جێگای مەترسیە بۆ موسڵمان  .