سیستەمی سیاسی مروڤ لێکچوون و هاوسەنگیەکی یەکسانی لە گەڵ سیستەمی جیهانی هەیە ، لە کومەڵگایەکی سیاسی بەرنامەی چاکسازی فراوان یان روودانی شوڕش لە گەڵ رەوەندی ئاسایی کومەڵگا پێچەوانەیە و بە شێوەی لە له‌سه‌رخۆ و هێواش بە لێکوڵینەوەی وورد شکڵ ئەگرێت .

ئەدموند بێرک Edmund Burke فەیلەسوف و تیوریزانی سەدەی هەژدەهەمی ئەوروپا پشتگیری لە هیچ شێوەیەکی حکومەت  ناکات و حکومەت بە دەزگایەکی دروستکەری دەستی بەشەر بو دابینکردنی پێداویستی خوی ئەزانێت کە لەسەر سێ بنچینەی ، گونجاو بوون ، خاوەندارێتی و موڵکیەت وەستاو . 

بوقسە کردن لە سەر پرسی فیکری سیاسی پێویستە هەلوێستەیەک لە سەر چەند خاڵێکی گرنگ لە ژیانی سیاسی تاک و کومەڵدا بکەین ...

سیستەم و یاسای ئەخلاقی :
جیهانی بوون رێک و پێکە و لە سەر بنچینەی یاسای ئەخلاقی خودای گەورە شکڵ ئەگرێت .و ئەم یاسایەش پێویستە لە ناو کومەڵگا بە کرداری بکرێت ، سیستەمی جیهان هەمان سیستەمی سروشتە ، چونکە بنەمایەکی ئەخلاقی فراوانە و ئەم بنەمایە بە درێژایی مێژوو بڵاو بوتەوە و لە تەواوی کومەڵگاکان و زەمان و جێگا جیاوازەکان یەکسان بووە ، سیستەمی سیاسی مروڤەکان هاوشێوە و یەکسانیەکی دادپەروەرانەی لە گەڵ سیستەمئ جیهان هەیە .

پێگەی عەقڵی سیاسی لە کومەڵگا :
لە راستیدا عەقڵی سیاسی مروڤەکان ناچار بە وەرگرتنی بنەمای ئەخلاقی لە رەفتاری کومەلایەتی ئەکات ،کەواتە وەرگرتنی یاسای ئەخلاقی لە ژیانی کومەلایەتی لە رێگەی عەقلی سیاسیەوە شکڵ ئەگریت و ئەم بابەتەش پێویستی بە کاتیكی درێژە . عەقلی سیاسی بە درێژایی مێژوو و لە ناو خەڵکدا پێگەیشتووە و ئەتوانین لە عورف و سونەتە کومەڵایەتیەکان بیبینین .

عەقلی سیاسی ، سیاسەتمەدار ناچار بە کونترولکردنی ئەفکاری گشتی بو گەیشتن بە ئامانجی کومەلایەتی ئەکات، لەم رووەوە گەیشتن بە ئامانجە گونجاوەکانی حکومەت ئەرکی فەیلەسوف و عەقڵگەراکانە و گەڕان بە دوای ئالیەتی پێویست بو بە کرداری کردنی ئامانجی حکومەت کاری سیاسەتمەدارە.

شوڕش یان چاکسازی :
ئەدموند بێرک لە بابی گوڕانکاری و گوڕانی کومەلایەتی وای ئەبینێ کە گورانکاری و شورشی کومەلایەتی پەسەند نیە و چاکسازی تەدریجی بە گونجاو ئەزانێت ، لە دیدی ئەو گوڕان بەشێکە لە سیستەمی سروشتی کە ئەم گوڕانە بە هێواشی و لە سەرخو شکڵ ئەگرێت و لە گەڵ رەوەندی رابردوو لە پەیوەندی دایە ، چونکە ئەو گوڕانکاریانەی کە لە داهاتوودا روو ئەدات پێویستە لە گەڵ ئەم رێگەیە پەیوەندی هەبێت .

کەواتە هەر شێوەیەک لە گورانکاری و گورانیك کە لە کومەڵگا روو ئەدات ،پێویستە بە لێکوڵینەوە و ووردیەکی زیاتر شکڵ بگرێت ، تەنها کاتێک ئەتوانرێ بیر لە شورش بکرێتەوە کە حکومەتە فاسد و لە کار کەوتووەکان هوی رووخان و بەدبەختی هەموو کومەڵگا بن.

کومەڵگای مەدەنی :
یاسای ئەخلاقی بە شێوەی راستەوخو لە سەر کومەڵگا کار ناکات بەڵکو لە رێگەی ئورگانەکانی کومەلگەی مەدەنی ئەچێتە ناو ناخی کومەڵ ، کومەڵگای مەدەنی کاریگەری لە سەر بارودوخی سەرەتایی و سروشتی کومەڵگا هەیە .
لە دیدی بێرک لە گەڵ ئەوەی کومەڵگای سیاسی هەندێک کێشەی تایبەتی هەیە بەڵام چەندین جار زاڵە بە سەر بارودوخی سروشتی.

کومەڵگای مەدەنی جەنگێکی مەدەنی بو مروڤەکان پێشنیار ئەکات و قسە لە سەر لاوازی سیاسی و ئیستیبدادی ئابووری و دابەشکردنی نا یەکسانی سامان ئەکات ، بەڵام لە پاڵ ئەم بابەتانە کومەڵگای مەدەنی هوی تەکامولی ئەخلاقی مروڤ و پێگەیاندنیەتی بە درێژایی ژیانی و تاکە ئامانجی پێگەیشتنی هەموو مروڤایەتیە . خوشگوزەرانی تاک بەستراوە بە خوشگوزەرانی کومەڵەوە و خواستە گرنگەکانی نابێت پیچەوانەی خواستی هەموو کومەلگا بێت .

ئازادی کومەڵایەتی :
ئازادی پرسێکی گەورە و شەریفە ،بەڵام  ئازادی کومەلایەتی نابێت بە زیانی کومەڵگا بێت،ئازادی لە گەڵ ئیعتیبار و قورسایی مروڤەکان پەیوەندی هەیە ،ئەگەر خەڵکی توانای سنوردارکردنی خویان هەبێت ، رێکخستنێکی باشتر لە کومەلگا دەسەلاتدار ئەبێت ، بەلام کاتیک خەڵكی توانای سنوردارکردنی خواستەکانی خویانیان نەبوو کومەڵگا پێویستە لە رێگەی حکومەتەوە ئەوان کونترول بکات.   

کەواتە بارودوخ و شێوەی کومەلایەتی ،سنوور و چوارچێوەی ئازادی دیاری ئەکات ، لە لایەکی ترەوە نابێت خەڵکی لە ئازادی دا یەکسان بن ،مروڤ شایستەی ئەو ئازادی و مافەیە کە لە گەڵ پێگە تایبەتیەکەی  ژیانی هاوسەنگ بێت .

سوننەت :
بێرک مروڤ بە غەرقی عادەتەکان و کومەڵگا بە دروستکراوی سوننەتەکان ئەزانێت ، عادەت و سوننەتە کونەکان بە درێژایی زەمان سروشتی مروڤەکانیان دروست کردووە ، تاک لە چوارچێوەی ئەوە کار و کاروباری خوی رایی ئەکات .کەواتە رەفتار و کرداریان لە سوننەت و عادەتیانەوە پەیدا ئەبێت.

سوننەت هەمان پێکهاتەی ئەزموونی مروڤەکانە کە هەڵە و خاڵی لاوازیان بە درێژایی مێژوو لە ناو چووە و بە شیوەی پەدیدەیەکی بەنرخ و بەسوود بو کومەڵگا کارایی خوی پاراستووە، بە شیوەیەکی گشتی پێکهاتەی حکومی ،یاساکان ، چینەکانی کومەڵگا ، هێز و بژاردەکان ، ئیمتیاز، عورف و عادەت و سوننەتەکان ، کار و پەدیدەیەکن کە سودیان بە درێژایی میژوو تومار کراوە و سوودمەند بوونیان نیشانەی ئەزموونی جیلەکانی پێشووە .

بنەمای ئازادی ، حکومەت ، کومەڵگای مەدەنی ،بەرەپێشچوونی چاکسازی هەموو لەو کارانەن کە لە گەڵ سروشت و تایبەتمەندی مروڤ پەیوەندی هەیە بەڵام بە رووە فەلسەفیەکەی شیکردنەوەی گرنگی و جوری مروڤەکان بابەتێکی تر.
بەم شێوەیە هەر یەک لەو خاڵانەی سەرەو ئەتوانێت پاڵنەر و هاندەر بێت بو بەدیهێنانی فیکرێکی سیاسی گونجاو کە لە گەڵ واقیع و پیکهاتەی کومەڵگا بگونجێت و هاوئاهەنگ بێت ...

بو ئەم بابەتە سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە :
０-    تأریخ فلسفه‌ السیاسیه‌ , عبدالرحمن عالم ...
１-    تاریخ فلسفە فیلسوفان انگلیسی از هابز تا هیوم ، فردریک کاپلستون ...
２-    سیر اندیشەهای سیاسی در غرب ، د.احمد بخشایش