مێژونوسان هەمویان لەسەر ئەوە كۆكن كە ڕازی لەپێشەنگی پزیشكانی شارستانیەتی ئیسلامیە و هەربۆیە نازناوی (باوكی پزیشكی)یان لێناوە و زەركەلیش بەداهێنەری زانستی پزیشكی دائەنێت لەجیهانی ئیسلامیدا ، چونكە بەڕاستی ئەو بووە قوتابخانەیەك لەو بوارەدا. لەڕۆژئاواش بە (جالینۆسی عەرەب) دەناسرێت و بەشانازییەوە باس لە داهێنان و شارەزاییەكانی لەبواری پزیشكیدا دەكەن و دەیخەنە ڕیزی باوكانی پزیشكییەوە و دەبێتە یەكێك لە چوار باوكەكەی زانستی پزیشكی، وەك مێژونوسی ئینگلیزی و پسپۆڕی (مێژوی پزیشكی) ولیەم ئۆسلۆر دەڵێ:(پزیشكی ون بوو، ئیبقرات بەدەستی هێنایەوە. مردبوو، جالینۆس زیندووی كردەوە. پرش و بڵاو و تێكەڵ بوو، ڕازی كۆی كردەوە. ناتەواو بوو، ئیبن سینا كامڵ و تەواوی كرد).
ناوی تەواوی (ئەبوبەكر محمد كوڕی زەكەریای ڕازی)یە، لەناوچەی (ڕەی)/(خۆراسان) لەوڵاتی فارس لەساڵی (250ك/864ز) لەدایك بووە. نازناوی (ڕازی) هاوتای ناوی (ڕەی)یەو ئەم شارە لەدەورانی عەباسییەكاندا و بەتایبەتی لە دەورەی یەكەمی عەباسیدا بوژانەوەیەكی گەورەی بەخۆیەوە بینی، چەندین مزگەوت و نەخۆشخانەی تێدا دروستكرا. ڕازی هەر لەسەرەتاوە خاوەنی بیروهۆشێكی فراوان بوو و حەزێكی زۆری لەفێربوونی زانست بوو. سەرەتای ڕوكردنە فێربونیشی لەشیعر و مۆسیقادا بوو كەبەچەندان بەیتە شیعری جوانی دائەڕشت و دواتر بەئاوازەوە ئەیچڕین و بەعودەكەشی مۆسیقای لەگەڵدا ئەژەنی. بەڵام پاشتر ڕوی كردە پزیشكی و فەلسەفە و پاشانیش بوارەكانی تری وەكو (كیمیا و گەردونناسی و ئەندازیاری) تاوەكو تەمەنی بووە (40ساڵ) و ئیتر بۆ بواری پزیشكی خۆی یەكلایی كردەوە.
كەسێتی و ڕەوشتی
كەسێكی هێمن و لەسەرخۆ و ئارام بوو، هەمیشە هیوا و ئومێدی دەبەخشیە نەخۆشەكانی و لەهەموو كەس زیاتر گرنگی ئەدایە هەست و دڵ و دەروونی نەخۆش، ئەمەش وای لێكرد كەوا كتێبی (الطب الروحاني/ پزیشكی دەرونی) بنوسێت. هەروەها قوتابیەكانیشی هان ئەدا كەوا مامەڵەیان لەگەڵ نەخۆشدا جوان بێت و ڕەچاوی كەسانی هەژار بكەن و هاوكاری و كۆمەكیان بكەن، جگە لەمەش ئەوترێ كەوا لەو موچەیەی كەلەلایەن دەوڵەتەوە پێی ئەدرا بەشێكی دەبەخشیە هەژارەكان و مانگانە پارەی پێیان ئەدا، تاوەكو كەمێك لەئێش و ئازارەكانیان سارێژ بكات. هەمیشە قوتابیەكانیشی ئاگادار ئەكردەوە كە هەڵسوكەوتیان جوان بێت بەرامبەر بەهەژارەكان بەو شێوەیە هەڵسوكەوتیان لەگەڵدا بكەن كە لەگەڵ ئەمیر و دەسەڵاتدارەكاندا دەیكەن. هەر بۆیەشە بیری لەداهێنانی كتێبێكی دی كردەوە بەناوی (الطب الفقراء/ پزیشكی هەژاران) كە تیایدا باس لە چۆنیەتی نەخۆشیەكانی هەژاران دەكات و پێداویستیەكانی چارەسەریان و چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵیاندا ڕون ئەكاتەوە. هەروەها سەبارەت بەڕەوشت و پایەی پزیشك لەكۆمەڵگادا و ڕونكردنەوەی ڕەفتار و هەڵسوكەوتی پزیشك كتێبی (أخلاق الطبیب) ی نوسی .
د. راغب السرجانی لەبارەیەوە دەڵێ:(ڕازی بەتەنها پزیشك نەبوو، بەتەنها مامۆستایەك نەبوو، بەڵكو داهێنەر و دارێژەر و پێشەنگێكی ئەخلاق و دینداری بوو، بەتەواوی ماناكانی مرۆڤ بوون مرۆڤ بوو، بەشێوەیەك بەتەنها خۆی توانی شارستانیەتێك بەرپا بكات بەهۆی بونی ئەو مرۆڤایەتی بونەی كە هەیبوو و ڕەنگی دابووەوە لەتەواوی بوارەكانی ژیانیدا ).
هەوڵەكانی بەرەو زانست
ڕازی هەر لەمنداڵیەوە حەزی بەزانست و دانیشتنی زانایان كردووە و چۆتە قوتابخانە لەوڵاتەكەی خۆیو زانستە شەرعی و پزیشكی و فەلسەفیەكانی خوێندووە . بەڵام زانستەكەی ئەوێ بەتەنها تینویەتی نەشكاند لەگەڵ ئەوەی ئەو سەردەم رەی بەزۆری زانست و زانایان ناسرابوو كە زۆربەی زانستەكانی ئەو كاتی تێدا دەخوێندرا. ئەوەبوو ڕوی كردە پایتەختی خیلافەتی عەباسی (بەغداد) و لەوێ زیاتر ڕوی كردە زانستی پزیشكی و بۆ ئەم مەبەستەش چووە لای زانایانی ئەو بوارە و یەكەم مامۆستاشی (علی كوڕی زین ربن الطبری) بوو كە خاوەنی یەكەم مەوسوعەی پزیشكی جیهانیە (فیردوس الحكمە ).
دكتۆر ئیسماعیل راجی و دكتۆر لوس لمیاو لەكتێبی (أطلس الحضارە الإسلامیە)دا نوسیویانە: (ڕازی سەرەتای زانستی بەمۆسیقا (عود) ژەنین و شیعر نوسین دەستپێكرد، پاشان لەدوای تەمەنی 40ساڵیەوە بەتەواوی ڕوی كردە زانستی پزیشكی ). گێڕانەوەكان دەڵێن هۆكاری ڕۆشتنی ڕازی بۆ بەغداد، بەهۆی كتێبی (صناعە الكیمیاء)ەوە بووە، كاتێ ڕازی ئەم كتێبەی نوسی پێشكەشی ئەمیری خوراسان (مەنصور كوڕی ئیسحاق)ی كرد، مەنصور زۆر سەرسام بوو بەكتێبەكەی و دەستخۆشی لێكرد و بڕی 1000دیناری پێ بەخشی ... پاشان گفتوگۆیەك لەنێوانیاندا دروست بوو:
- مەنصور كوڕی ئیسحاق: ئایا ئەتوانی ئەو شتانەی لەكتێبەكەتدا باست لێوەكردون بەكردار ئەنجامیان بدەیت؟!
- ڕازی: پێویستیم بەئامێر و كەرەستە و پێداویستی باش هەیە و بۆخۆشم ئەو توانایەم نیە تاوەكو بەدەستیان بێنم.
- مەنصور كوڕی ئیسحاق: ئەگەر هەموو شتەكانت بۆ دەستەبەر بكەم ئەتوانی نوسینەكانت بكەیتە كردار؟
- ڕازی: بەڵێ.
ئەمیر فەرمانیدا بەڕێكخستنی كارگەیەكی كیمیایی و دەستەبەركردنی هەموو ئەو پێداویستیانەی كەڕازی داوای كردن بەجێهێنران. ئینجا بەڕازی وت كەوا دەست بەكاربێت و ئەو بەڵێنەی كەداویەتی بۆ ئەوەی بیرۆكەكانی بخاتە بواری جێبەجێكردنەوە پێویستی بەچەندجار تاقیكردنەوە و شكست و زیان هەیە تاوەكو ئەنجامێكی دروست و باش بەدەست بێت، بەڵام ئەم هەواڵە گەیشتەوە بەئەمیر، فەرمانیدا كەوا ڕازی دەست بەسەر بكەن و بیهێنن بۆ كۆشك. كاتێ هێنایانە بەردەم ئەمیر، زۆر بەتوڕەییەكەوە پێی وت:
- تۆ حەكیمیت!! حەكیم چۆن ئەبێت درۆ بكات؟
تۆ شیاوی ئەو 1000دینارەش نەبویت. كارێك كە بۆت ئەنجام نادرێت بۆچی ئەڵێیت ئەتوانم؟! سەربازەكان ئادەی حەدی (سزا) درۆكردنی لێبدەن. ئەوانیش ئەو كتێبەی كە نوسیبوی هێنایان و ئەوەندە كێشایان بەسەریدا تاوەكو سەری شكا، هەندێك لە گێڕەوەكانیش دەڵێن كە هۆی زوو دابەزینی ئاوی چاویشی و پاشان كوێر بونی بەهۆی ئەو پیاكێشانەوە بووە كەلەسەری درا. ئەوەبوو دوای دەرچونی لە كۆشك ڕوی كردە بەغداد و چووە لای زانایانی پزیشكی و زانستی كیمیایی فەرامۆشكرد .
بەڵام لەڕاستیدا ئەم گێڕانەوەیە دوورە لەڕاستیەوە و هیچ بنەمایەكی مێژوویی نیە، ئەوانەش كەوا تۆماریان كردووە وەكو دەقێكی مێژوویی نەیان هێناوە، بەڵكو وەكو بەسەرهات (چیرۆك) باسیان لێوەكردووە، ئەوەی نوسرابێت لەبارەی گەشتەكانی ڕازیەوە بەم شێوەیە نوسراوە:
لەتەمەنی گەنجیدا بوو ڕوی كردە بەغداد و دەستیكرد بەخوێندنی دەرسە پزیشكیەكان لای زانا شارەزاكانی بواری پزیشكی و پاش تەواوكردنیشی لەسەر داوا و بانگێشتی ئەمیری رەی (مەنصور كوڕی ئیسحاق) گەڕایەوە ڕەی و لەوێ كرایە بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی (رەی) لەم ماوەیەدا بوو كتێبی (المنصوری) دانا و نوسخەیەكی وەكو دیاری بەخشیە ئەمیر. پاش ماوەیەك مانەوەی لەوێ بۆ جاری دووەم چۆتەوە بەغداد و كراوەتە بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی (المعتضدی) كە خەلیفە معتچدبالله (279- 289ك/ 892- 902ز) بنیاتی ناوە. وە ئیبن ئەبی ئەصیبعە لەوەدا بەهەڵەدا چووە كە دەنوسێ:(ڕازی چۆتە نەخۆشخانەی العضدی كەلەلایەن عضدالدولة دیلمییەوە (مردووە لە 373ك/ 973ز) دروستكراوە كە دەكەوتە لای رۆژئاوای بەغدادەوە، چونكە ئەو نەخۆشخانەیە لەساڵی (368ك) تەواوكرا و ئەو كاتەش ماوەیەكی زۆر بەسەر مردنی ڕازیدا تێپەڕی بوو. لەسەر داوای خەڵكی ناوچەی رەی دوبارە گەڕایەوە زێدی خۆی (رەی) و لەوێ درێژەیدا بەكاری پزیشكێتی خۆی.
دۆزینەوە و داهێنانەكانی لەبواری پزیشكیدا
ڕازی خاوەنی چەندین داهێنانی گەورەیە لەزانستی پزیشكیدا:
*یەكەم كەسە كە ڕیخۆڵەی ئاژەڵی بەكارهێناوە بۆ دورینەوەی برین، بەتایبەتی ڕیخۆڵەی (پشیلە). پزیشكان سودیان لەم داهێنانەی ڕازی وەرگرت و بیرۆكەكەشی بڵاوبۆوە لەنێو جیهاندا بەشێوەیەك كە تاوەكو چەند ساڵێكیش لەسەدەی بیست ڕیخۆڵەی پشیلە بەكاردەهێنرا لەكاتی دوورینەوەكانی بریندا، چونكە سەلمێنراوە باشترین ڕیخۆڵە، ڕیخۆڵەی پشیلەیە (gut cut ) .
*یەكەم كەس بووە كە جیاوازی كردووە لەنێوان خوێنبەربونی خوێنبەر (النزیف الشریانی) و خوێنبەربونی خوێن هێنەر (النزیف الوریدی).. لەم بارەشەوە وتویەتی: (خوێن بەربونی خوێنبەر لەڕێگای پەنجەخستنە سەریەوە دەوەستێت و خوێن بەربونی خوێن هێنەریش لەڕێگای بەستن و پێچانەوەوە.
*یەكێكی لەدۆزینەوەكانی ئەم زانایە ئەوەیە لە باسی سێیەمی كتێبی (الحاوی) باس لەنەخۆشی (مالیخۆلیا) دەكات، پاش ئەوەی ڕای هەریەكە لە ئیبقرات و جالینۆس بەدیار ئەخات لەبارەی نەخۆشی مالیخۆلیاوە كە پێیان وابوو (لەئەنجامی دروستبونی ڕێژەیەكی زۆر لەڕەشایی تاڵ لەمێشك یان ئەندامەكانی جەستەدا دروست دەبێت ....). بەڵام ڕازی هات هۆكاری دروستبونی ئەم نەخۆشیەی بۆ هۆكاری دەرونی گەڕاندەوە و چارەسەری بەدەرمان نەكرد بەڵكو جەختی دەكردەوە لەسەر كەسی نەخۆش كە (بیربكاتەوە و تەركیز بكات و هەستەكانی ببزوێنێت) تاوەكو مێشكی بگەڕێتەوە ئاستی بیركردنەوەی جارانی. ئەم چارەسەرەی ڕازی لەڕۆژئاوا دەنگۆیەكی گەورەی نایەوە و ئەوانیش بیریان لەوە كردەوە كەوا بڕێك لەنەخۆشیەكان پێویستە لەڕێگای دەرونیەوە چارەسەر بكرێن نەوەكو جەستەیی، هەربۆیە دەتوانین بەم ئاكامە بگەین كە وەك دكتۆر (عادل عمرانی/ مامۆستای نەفسی لە زانكۆی تونس) دەڵێ: (یەكەم كەسە بیرۆكەی نەخۆشی دەرونی (نەفس)ی دانابێت).
*یەكەم كەسە كە باسی كرداری دەرهێنانی ئاوی چاوی كردبێ.
*یەكەم كەسە كە (ئەفیون)ی وەك چارەسەرێ دانابێ بۆ حاڵەتی كۆكەی ووشك.
*یەكەم كەسە كە باسی چۆنیەتی ئامادەكردنی دەرمانەكانی كردبێت.
*یەكەم كەسە كە باسی خوێناوی بونی میزی نەخۆشی كردووە و زانیاری تەواوی لەسەر هۆكارەكەی دەست نیشانكردووە .
*یەكەم كەسە جیاوازی كردبێت لەنێوان نەخۆشی (ئاووڵە و سورێژە).
*بەكارهێنانی بەنج بۆ بێ هۆشكردنی نەخۆش.
*بەكارهێنانی هەناسەدانی دەستكرد (نەفەسی مەصنوعی) لەكاتی سەكتەدا.
لەبواری كیمیادا
ڕازی لەسەرەتاكانی زانستی خۆیدا، كارگەیەكی كیمیایی كۆنی هەبوو كەتیایدا ئاڵتونی دروست دەكرد لەكانزا خاوەكان. بەڵام پاش ئەوەی ڕووی كردە زانستی پزیشكی كارگە كیمیاییەكەی لەو شێوازە كۆنەوە گۆڕی بۆ كارگەیەكی تر تاوەكو دەرمانە پێویستەكانی تێدا بەرهەم بێنێت بۆ چارەسەری نەخۆشەكانی، بۆ ئەمەش هەستا بە دانانی كتێبێك لەو بارەوە بەناوی (سر الأسرار) كە تیایدا باسێكی تەواوەتی دەرمانەكان و شێوازی ئامادەكردنیان و بەكارهێنانیان دەكات ، لەگەڵ ئەمەشدا پەیامێكی نوسی لەبارەی دەرمانەكانەوە بەناوی(الأدویە).
بەنمونە لەو چارەسەرانەی كەبەكاری دەهێنا، بەكارهێنانی دەرزی بوو بۆ ئیلتهابی میزڵدان بەتێكەڵكردنی سركەی گوشاڵك و ئەفیون كە سركە وەكو ماددەیەكی پاككەرەوە و پاكژكەرەوە و ئەفیونیش وەكو ماددەیەكی سركە و بۆ چارەسەركردنی برین و تەداوی كردنی.
د. عاطف العراقی لەبارەی پێوانە و ئەندازە گیرییە كیمیاییەكانی ڕازیەوە دەڵێ: ( ڕازی پێوانەكانی بەڕێژەی ژمارەیی دەكرد، بۆ نمونە ئەیوت (1گرام) (2گرام) ....، بەڵام كیندی بەرێژەی ئەندازەیی دەكرد وەك (یەك، دوو، سێ،...).
ڕازی سودی لەكیمیا وەرگرت بۆ خزمەتی لایەنە پزیشكیەكەی، وە ئەو كردارە كیمیاییانەی لەكاتی تاقیكردنەوەكاندا ئەنجامی ئەدان هەمان ئەو تاقیكردنەوانەی ئێستان وەك (دڵۆپاندن، پاڵاوتن، بەرزكردنەوە، شیكردنەوە، ئاوێتەكردن،...)، وە ئەو پێداویستیە كیمیاییانەی كە بەكاری دەهێنان بۆ ئەم كارەی بریتی بون لە (شووشە و كەمۆڵەی شووشە و دەفر و بۆری پاڵاوتن و دڵۆپاندن،...). هەروەها هەریەكە لە (سۆدیۆم، كاربۆن، كلۆرید، ئامۆنیۆم، پۆتاسیۆم، ئەلەمنیۆم، سۆلڤات، نیترات)ی بەكار دەبرد لەكاتی تاقیكردنەوە كیمیاییەكانیدا.
ڕازی پێی وابوو ئەم دنیایە لە (10) شتی سەرەكی پێك هاتووە، ئەوانیش : (دروستكەر، ڕۆح، جەستەكان، ماددەكان، كات، شوێن)، وە سیفەتەكانیش بریتین لە (خاك، ئاو، هەوا، ئاگر) ..
ڕازی لەم بوارەدا چەند دانراوێكی هەیە، گرنگترینیان بریتین لە:
1. التعلیمی
2. الأثبات
3. المدخل البرهانی: لەم كتێبەدا (28) ڕەخنەی لەكتێبی (البرهان)ی جالینۆس گرتووە.
4. التدبیر
5. الحجر
6. الإكسید: لە (10) بەش پێكهاتووە.
7. شرف الضاع و فضلها
8. الترتیب
9. التدابیر
10. الشواهد ونكت الرموز
11. المحبە
12. الحیل
13. الأسرار فی الكیمیاء: لەبارەی چۆنیەتی دروستكردنی دەرمانەكانەوەیە . كە تا ماوەیەكی دوور و درێژ مایەوە وەكو سەرچاوەیەكی سەرەكی لە زانستی كیمیادا لە خوێندنگەكانی (ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا)دا .
كتێبەكانی لەبواری پزیشكیدا
ئەم وتەیە دەكەینە دەسپێكی ئەم بابەتەمان تاوەكو بیسەلمێنین كە ئەم زانایە چ خزمەتێكی گەورەی بە مرۆڤایەتی كردووە لە زانستی پزیشكیدا، ول دیورانت دەنوسێ: (بەناوبانگترین و یەكەمین پزیشكی ئیسلامی محمدی كوڕی زەكەریای ڕازیە، زیاتر لە (200)بەرگ و پەڕاو و پەیامی نوسیوە و زۆربەیان پزیشكی و بەكەڵكن).
گرنگترین و بایەخترین پەڕاوەكانیشی بریتین لە:
1.الحاوي الكبیر:
ول دیورانت دەڵێ: (ئەم پەڕاوە ئاكامی چەند ساڵ لێكۆڵینەوە و تاقیكاری ئەوە، كە تەواوی مەسەلەكانی زانیاری پزیشكی دەگرێتەوە و نزیكەی 20بەرگە، بەڵام تا ئێستا لە (10)بەرگ زیاتر لەو پەڕاوە لەدەستدانیە و پێنج بەرگی تەواویشی لەبارەی نەخۆشیەكانی (چاو) بووە، ئەم پەڕاوە لەساڵی (1279)ز بۆ لاتینی وەرگێڕدرا، وە تەنها لەساڵی (1542)ز (5)جار چاپكراوە و بەیەكێك لەگرنگترین سەرچاوەكانی زانیاریی پزیشكی لەجیهاندا دەهاتە ئەژمار، وە یەكێك لەو نۆ پەڕاوە بوو كە ناتەواوی و كەلێن و كەموكوڕی كتێبخانەی زانكۆی پزیشكی پاریسی لەساڵی (1394)زدا پڕكردبۆوە).
الحاوی في علم التداوي، دائەنرێت بەباشترین و چاكترین كتێب لەزانستی پزیشكیدا كە خۆی لە(30) بەرگدا ئەبینێتەوە و لەئەوروپا یەكێ بوو لەسەرچاوە سەرەكیەكانی خوێندنی زانستی پزیشكی تاوەكو سەدەی (17)ز، كە تیایدا هەست بە بیركردنەوەكانی و مامەڵەكردنەكانی لەگەڵ نەخۆشدا و چۆنیەتی كەشفكردنی نەخۆشیەكان دەبین .
ئەم كتێبە لەبەر گرنگیەكەی بۆ زۆربەی زمانە ئەوروپیەكان وەرگێردراوە، یەكەم جار لە (بریشیا) لەباكوری ئیتاڵیا ساڵی (891ك/1486ز) كە لە (25)بەرگدا چاپكرا، پاشان دوبارە چاپكرایەوە لە (بوندقیە)ی ئیتاڵیا لەسەدەی (10ك/16ز) مێژزوونوس (ماكس مایرهوف) دەڵێ: (لەساڵی 1500ز پێنج جار كتێبی الحاوی چاپكرا، لەگەڵ دەیان جاری تر كە چەند بەشێكی چاپكرایەوە.
كتێبی (الحاوي) بریتیە لە مەوسوعەیەكی زانستی پزیشكی، كە زۆربەی نەخۆشیەكانی ئەو سەردەمی تێدا باشكراوە و نیشانەكانی تێدا دیاریكردووە و پاشانیش چارەسەری بۆ داناوە و هەروەها بەشێكی تەواویشی تەرخانكردووە لەبارەی بەشەكانی جەستە و ڕێگاكانی خۆراك خواردن و چۆنیەتی خۆراكەكان و لەهەمان كاتیشدا شەرحی ڕای یۆنانی و شامی و هیندی و فارسی و عەرەبەكانی لەبواری پزیشكیدا هێناوە.
2. أسماء الطب الروحاني:
ڕازی لەم كتێبەیدا هەوڵی داوە باس لەو نەخۆشیانە بكات كە چارەسەریان بە باشكردنی نەفسیەتی كەسەكان دەبێت و پێویستیان بەچارەسەری جەستەیی نیە، هەربۆیە دەبینین لەسەرەتای كتێبەكەوە باسێكی تەواوەتی لەسەر خودی كەسێتی مرۆڤ كێشاوە و مرۆڤی دابەشكردووە بۆ هەردوو بەشی (ئیلاهیات و ماددیات).
3. یەكێكی تر لەكتێبە زۆرباش و نایابەكانی ئەم زانایە كتێبی (الجذری و الحسبة)یەكەلە 14بەش پێكهاتووە. لەم كتێبەدا بۆمان دەرئەكەوێت كە ڕازی یەكەم كەسێكە جیاوازی كردبێت لەنێوان نەخۆشی (ئاووڵە و سورێژە) و تیایدا زۆر بە جوانی هەریەكە لەم نەخۆشیانەی جیاكردۆتەوە و نیشانە و هۆكار و چارەسەری بۆیان نوسیوە. دكتۆر (عبدالناصر كعدان) لەبارەی ئەم كتێبەوە دەڵێ: (ڕازی لەڕێگای كتێبی الجژری و الحسبە دەتوانین بڵێین یەكەم كەسێكە جیاوازی كردبێت لەنێوان نەخۆشی ئاووڵە و سورێژە). بۆ نمونە لەبارەی دەركەوتنی نیشانەكانی نەخۆشی ئاوڵەوە دەڵێ:
1. تایەكی زۆر و پشت ئێشە. 2. خورانی لوت و موچڕكە هاتن بە لەشدا لەكاتی خەودا. 3. سوربونی دەموچاو بەهۆی خوێن تزان لەڕودا. 4. كۆكە. 5. وشككبونەوەی دەم. 6. ژانە سەر . ئەم كتێبەی ڕازی لەنێوان ساڵانی (903-1283ك/ 1498-1869ز) چوار جار بەچاپ گەیەنرا .
5. ڕازی بەسود وەرگرتن لەئەزمونەكانی و بەخیلافی پێشینەكانی لەپزیشكانی یۆنان توانی كتێبی (الشكوك حول جالینوس) دابنێت. كە تیایدا وەڵامی هەندێ لەبۆچونە پزیشكیەكانی داوەتەوە و هەروەها بۆچونی پزیشكانی پێشین و سەردەمی خۆیشی هێناوەتەوە و بەشیكارێكی جوانی پزیشكیانە بەرپەرچی داونەتەوە.
6. منافع الأغذیە:
ڕازی لەسەر ووتەی (باش بخۆ و باش بژی) كتێبەكەی داناوە كە تیایدا ئەو شتانەی دیاریكردووە كە ڕۆژانە چەند بخورێن یان چەند پێویستن بۆ لەشی مرۆڤ و ڕونكردنەوەی ئەو خواردنانەی كە زۆر خواردنیان زیانی هەیە و خراپە بۆ لەش یاخود دیاریكردنی میوەكان و بەكارهێنانیان وەك چارەسەر بۆ نەخۆشیەكان یان ئاوی میوەكان و پۆلێن كردنیان بەو شێوەیەی پێویستە .
7. المنصوری في التشریح:
ئەم كتێبە مەبەستە بۆ (مەنصور كوڕی ئیسحاق) فەرمانڕەوای خوراسان، كەلە (20) بەرگ پێكهاتووە و دابەشكراوە بۆ 10بەش لەبارەی پزیشكیەوە و بەتایبەتی پزیشكی هەناوی و نەشتەرگەری و چاو، ئەم كتێبە لەئەورپا چەندین جار و بۆ چەندین زمانی ئەوروپی (لاتینی، ئینگلیزی، ئەڵمانی، عیبری،....) وەرگێڕا، بەڵام یەكەمجار لە (میلانۆ) لە (886ك/ 1481ز) وەرگێڕاو بووە سەرچاوەیەكی گرنگ بۆ پزیشكانی ئەوروپا تاوەكو سەدەی 17ز.
8. طب الفقراء:
لەم كتێبەدا باس لە نەخۆشیەكانی كەسی هەژار دەكات و چارەسەر و هۆكاری نەخۆشیەكانی ڕوندەكاتەوە و پاشان ڕێگای چۆنیەتی مامەڵەكردنی لەگەڵدا باس دەكات.
9. أخلاق الطبیب:
ڕازی هەستاوە كەسێتی پزیشكی دیاریكردووە، واتە لەدیدگای خۆیەوە پزیشك دەبێت چۆن هەڵسوكەوت بكات و ئەو ئەركانە چین كە كەسی پزیشك دەبێت لەخۆیدا بەرجەستەیان بكات.
لەگەڵ چەندین دانراو و كتێبی تر كە مامۆستا (د.أحمد شلبی) دەڵێ: (ڕازی لەبواری پزیشكیدا بەتەنیا خۆی خاوەنی 100كتێبە) .
كۆتایی
لە كۆتاییەكانی تەمەنیدا ڕازی چاوانی كوێر بوون، ئیتر نەیئەتوانی بخوێنێتەوە و بنوسێت. كەسێك پێی ڕاگەیاند و پێی وت: دەڵێن كل بۆ ئازار و ئێشی چاو باشە، ئەویش پێی وت: تۆ ئەزانی چینەكانی چاو كامانەن؟ كابراش هیچ وەڵامێكی پێ نەبوو، ئەویش پێی وت: زانیاریت لەبارەی شتێكەوە نیە چۆن چارەسەری بۆ دیاری دەكەیت؟!
لەبارەی ساڵی وەفاتكردنیەوە ڕایەكی دروست و تەواوەتی نیە، ئیبن ئەبی ئەصیبعە لە (عیون اڵانباو)دا دەڵێ لەنێوان ساڵانی (290-300)ك وەفاتی كردووە. زەركەلیش لە (الأعلام) و ئیبن خەلەكان لە (وفیات الأعیان)دا ساڵی (311ك/923ز)یان دیاری كردووە. ڕا جیاوازەكانی دیش ساڵانی (311-320ك)دیاری كردووە.
بەهەرحاڵ ئەم زانا گەورەیە كە تەمەنی لە (60)ساڵ تێپەڕی كردبوو گەڕایەوە بۆ لای خوا و توانی شتێك بەدەست بهێنێت تاوەكو لەو دونیا سودی بۆی هەبێت كە ئەویش زانستەكەیەتی كە خەڵكی سودیان لێوەرگرت و بەمەش ئەم فەرمودەیەی پێغەمبەری جێبەجێكرد كە فەرمویەتی: (إذا مات الإنسان انقطع عنه عمله إلا من ثلاثة......علم ینتفع به) واتە: (مرۆڤ كە مرد هیچ شتێك سودی بۆی نابێت جگە لە سێ شت نەبێت ..... زانستێكی سوود بەخش و باش). أبو داود(2880) و أحمد (8831).
لەگرنگترین وتە پزیشكیەكانی
*پابەندبونی نەخۆش بەدكتۆرەوە و متمانەكردن پێی وا دەكات هەڵەكانیشی بەچاكە بشكێتەوە.
*ئەوەی لای كۆمەڵێك دكتۆر وانەی پزیشكی دەخوێنێ، گومانی ئەوەشی هەبێت كە هەریەك لەوانە كەوتبنە هەڵەوە.
سەرچاوەكان
1. ابن أبي أصيبعة: عيون الأنباء
2. الزركلي: الأعلام، ج6
3. عامر البخار: في تأريخ الطب في الدولة الإسلامية
4. د. راغب السرجاني: قصة العلوم الطبية في الحضارة الإسلامية
5. د.إسماعيل راحب الفاروقي- د. لوس لمياء الفاروقي:أطلس الحضارة الإسلامية
6. إبن خلكان: وفيات الأعيان، ج2
7. عبدالمنعم الهاشمي: العلماء و العباقرة المسلمون
8. محمود الحاج القاسم: الموجز لما أضافة العرب في الطب
9. محمود الحاج قاسم: الطب عند العرب والمسلمين
10. محمد الصادق عفيفي: تطور الفكر العلمي عند المسلمين
11. د.فاضل الطائي: علماء الكيمياء
12. عبدالمنعم ماجد: تأريخ الحضارة الإسلامية
13. فؤاد حمدو الدقس: الرازي
14. جوستاف لوبون: حضارة العرب
15. د.طه عبدالمقصود عبدالحميد أبو عبيه: الحضارة الإسلامية