ناوی (عەلائەدین ئەبو حەسەن عەلی كوڕی حەزم قرشی دیمەشقیە). ناسراوە بە ئیبن نەفیس . زانایەكی بیرفراوان و تێگەیشتوو بووە لە زانستی پزیشكیدا و لە هەمان كاتیشدا فەقیه و فەرمودەناسێكی لێهاتوو و نوسەرێكی سەركەوتووش بووە.... ناوداری و دەركەوتنی ئەم زانا گەورەیە هاوكات بوو لەگەڵ ئاوابون و كزبونی شارستانیەتی ئیسلامی لە بەغداد بەهۆی هێرشەكانی مەغۆل و تەتارەوە بۆ جیهانی ئیسلامی . ئیبن نەفیس لە ساڵی (607ك/ 1210ز) لە دیمەشق لەدایك بووە و هەر لەوێ خراوەتە بەر خوێندن و پاشان بەرەبەرە لە بواری پزیشكیدا بەرەو پێشەوە چووە بەهۆی سود وەرگرتنی لە دەرسەكانی حەكیم و شارەزایانی ئەو كات، بەتایبەت حەكیم مهذالدین دخوار ، بەهۆی بەناوبانگیەوە نێردرا بۆ میسر لەساڵی (633ك/ 1236ز) لە رۆژانی سوڵتانی ئەیوبی كامل موحەممەددا، واتە لە كاتێكدا كە میسر پەناگەی زانایان بوو لە رۆژهەڵاتی ئیسلامیدا بەهۆی ڕاكردنی زانا موسڵمانەكان لە بەری خۆرهەڵاتەوە بەرەو میسر لەتاو دڕندەیی و كوشتاری مەغۆلەكان و ڕوكردنی زانایانی مەغریبیش لەبەری خۆرئاواوە لەتاو كوشتاری ناوچەكانی ئەندەلوس و باكوری ئەفریقیا.
شێوە و كەسێتی
ئیبن نەفیس كەسێكی باڵا بەرز بوو، لاشەیەكی لاواز و دەموچاوێكی درێژی هەبوو.... كەسێكی تا بڵێی لەسەرخۆ و هێمن بوو، خۆشەویست و دیندار بوو... سەرەتاكانی ژیانی لە (قرشیە) نزیكی حمص بەسەر بردووە لەنێو كێڵگە و باخچە و ئاو و هەوای ساف و بێگەردی ئەوێدا لەگەڵ دەنگی ئەو جوتیارانەی كە بە ئاوازێكی خۆش گۆرانیان دەچڕی بەدەم ئیشكردنەوە پەروەردە بوو، جگە لەوەش هەفتانە زانایان لە ماڵی ئەواندا كۆدەبونەوە و لەبارەی زۆر شتی زانستیەوە قسەیان دەكرد كە ئیبن نەفیسیش لەگەڵ ئەوەی بچوك بوو بەڵام بەشداری لەو دانیشتنانەدا دەكرد... هەموو ئەمانە كاریگەرییان دانا لەسەر كەسێتی ئەم زانایە كە ئاوا كەسێكی بیرفراوان و بیرتیژ بێت و توانایەكی باشی هەبێت لەوەرگرتنی زانیاریدا.
هەوڵەكانی بۆ زانست
1. شام
سەرەتای دەركەوتنی ناوبانگی ئەم زانایە وەكو كەسێكی شارەزا لە بواری زانستە دینیەكاندا بوو، كە هەستا بەوتنەوەی وانە لەبواری (فیقه) و (فەرمودە)دا. دەركەوتنی لە حیمص وەكو كەسێكی شارەزا لە زانستی نەحو و صەرفی زمانی عەرەبیدا هۆكارێك بوو بۆ ئەوەی زوو ببێتە جێی سەرنجی خەڵكی و قوتابیانێكی زۆر بەلای خۆیدا ڕابكێشێ بە ڕادەیەك كە دەرسەكانی لە پێش هەموو دەرسەكانی تری مامۆستاكانەوە بوو، بۆیە دەتوانین بڵێین كەلەسەرەتای تەمەنیدا بووە زانایەكی گەورە لە زانستە دینیەكاندا لەسەر ئاستی شاری حیمص، وەكو دەیانگوت:( ئیبن نەفیس یەكەم زانای فیقه .... ئیبن نەفیس یەكەم زانای زمان) . جگە لەم دەرس وتنەوەی بۆ خۆشی سەرقاڵبوو بە لێكۆڵینەوە زانستیەكانەوە بەتایبەتی لێكۆڵینەوە پزیشكیەكان تاوەكو ئەوەی لە نەخۆشخانەی گەورەی ناسراو بە (بیمارستانی نوری ) دامەزرا. لەوێ دەستی كرد بە خوێندن لای ژمارەیەك زانای گەورەی ئەو كاتەی بواری پزیشكی، لەوانە:
- إبن أبی أصیبعە.
- بدرالدین المظفر.
- عبداللطیف المهندس.
- یوسف السبتی.
ئیبن نەفیس بۆ ماوەی (10)ساڵی تەواو خەریكی خوێندنی زانستی پزیشكی بوو، تاوەكو لای تەواوی خەڵكی شام بووە كەسێكی لێهاتوو و دەركەوتوو. لەم ماوەیدا هەستا بە خوێندنەوە و لەبەركردن و تێگەیشتنی نوسینە پزیشكیەكانی وەك (جالینۆس) و ( ئیبقرات)، پاشتریش دەستی كرد بە نوسین و لێكۆڵینەوە و چارەسەركردنی خەڵكی.
2. میسر
میسر كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر ئیبن نەفیس هەبوو بۆ ئەوەی لەبواری پزیشكیدا زیاتر سەركەوێ و پێشكەوێ، هۆكارەكەشی بۆ گونجاوی و لەباری ئەو كەشە دەگەڕایەوە كە بۆ پزیشكانی ئەوێ لەلایەن فەرمانڕەواكانیانەوە بۆیان دەستەبەركرابوو، بەوەی كە چەندین خەستەخانە و بیمارستانی گەورەیان تێدا كردبۆوە و لە هەوڵی زیادكردنیشیدا بون، لەوانە:
ئەو بیمارستانانەی لەپێش چونی ئیبن نەفیسەوە دروستكرابون، وەك:
- بیمارستانی (الأعلی)
ئیبن طولون دروستیكرد لە (حي العسكری)ی قاهیرە.
- بیمارستانی ئەخشیدی
كە بنیاتنراوە لەلایەن ئەخشیدییەكانەوە.
ئەو بیمارستانانەشی كەلەسەردەمی ئیبن نەفیسدا دروستكرابون:
- بیمارستانی ناصری
ئەم بیمارستانە سەركردەی كورد صەلاَحەددینی ئەیوبی دروستی كرد لە كۆشكێ لە كۆشكەكانی فاتمیەكاندا، كە بووە یەكێ لە كۆنترین و بەناوبانگترین بیمارستانەكان كە بەهۆی گەورەیی و دابینكردنی پێداویستیەكانەوە بۆ نەخۆش بڕێك لە مێژونوسان بە خەستەخانە ناویان بردووە .
- نەخۆشخانەی (سوڵتان قەلاوون)
لەسەردەمی سوڵتان قەلاوون(678 – 689ك/ 1279 – 1290ز) دروستكراو لە ساڵی 683ك/ 1284ز نەخۆشخانەكە تەواوكرا.
كتێبەكانی
1. كتێبە ئیسلامیەكانی
ئیبن نەفیس وەكو پێشتر ئاماژەمان پێدا گرنگیەكی زۆری داوەتە زانستە دینیەكان بەتایبەتی لە سەرەتاكانی ژیانیدا كەوەك كەسێكی شارەزا لە زانستە ئیسلامیەكاندا دەركەوت، لە گرنگترین كتێبەكانیشی لەم بوارەدا:
- الرسالە الكاملیە فی السیرە المحمدیە (پەیامێكی تەواو لە ژیننامەی موحەممەد)
كتێبێكە لەسەر ژیانی پێغەمبەر(صلی الله علیه وسلم)، ئەم كتێبە تاوەكو ئێستا بەدەستنوسی ماوەتەوە و پارێزراوە لە كتێبخانەی عەرەبی ئیسلامی لە قاهیرە.
- مختصر فی علم أصول الحدیث (پوختەیەك لە زانستی بنەماكانی فەرمودە)
- لەسەر زانستی كەلامیش كتێبێكی هاوشێوەی (حی بن یقظان/ زیندویی بێدار) نوسیوە بەنێوی ( فاچل بن ناگق/ چاكەكاریی قسەكەر). كە تاوەكو ئێستا پارێزراوە لە ئەستانبول.
2. كتێبە پزیشكیەكانی:
- بغیە الطالبین وحجە المتطببین (نیازپێبونی قوتابیەكان و بەڵگە پێبونی پزیشكەكانمان).
- بغیە الفطن من علوم البدن ( نیازبون بەزرنگی لە زانستی لەشدا).
- الشامل فی الطب (پزیشكی گشتی)
بەگرنگترین كتێبی دادەنرێت لە بواری پزیشكیدا كە ڕای جیاوازی زۆری لەسەرە بەوەی كە 10بەرگە یان 20بەرگە یان 50 بەرگە یان 300بەرگە، دائیرەتولمەعاریفی ئیسلامیدا هاتووە كە ئەم كتێبە بەتەواوی نەماوەتەوە و نوقسانە و بڕێكی لەناوچووە.
- كتێبێكی گرنگیشی لەبارەی نەخۆشیەكانی چاوەوە نوسیوە بەناوی (الممهذب فی الكحل/ فێركاری چاو ڕشتن) ئەم كتێبە ئێستا لە وڵاتی (ڤاتیكان) پارێزراوە.
- النباتات فی اڵادویە المفردة (میوەكان لەچارەسەرە یەكەمەكانە)
- جامع الدقاق فی الطب (كۆ وردەكارییەكانی پزیشكی)
- الشافي (چارەسەر)
- رسالە فی أوجاع اڵاطفال (پەیامێك لەئازارەكانی منداڵ)
- طريق الفصاحة (بەرەو زمان پاراوی).
3. ئەو كتێبانەی كە شەرحی كردون
- شرح مبادیء أبقراط (شەرحی بنەماكانی ئیبقرات)
لە (1298ك/ 1881ز) چاپكراو لە ئەستانبول لە توركیا پارێزراوە.
- شرح تشریح القانون (شەرحی توێكاری یاساكانی پزیشكی)
لەم كتێبەدا شارەزایی و لێزانی ئەم زانستە گەورەیە بەدەردەكەوێت لە بواری پزیشكیدا كە بۆ بەشێك لە (القانون فی الطب/ یاساكانی پزیشكی)ەكەی ئیبن سینای كردووە. ئەم كتێە بۆ یەكەمجار لەساڵی 1547ز وەرگێرایە سەرزمانی لاتینی. لە دائیرەتولمەعاریفی ئیسلامیدا هاتووە كە تەواوی شەرحی قانونەكەی پارێزراوە لە مۆزەخانەی بەریتانی.
- شرح (التنبیة/ نوژداری)ی ئیبن ئیسحاقی شیرازی.
- شرح (تقدمە المعرفە/ پێدانی زانیاری)ی ئبقراگ.
- شرح (الفصول/ بەشەكان)ی ئبقرات
لە بنەڕەتدا ئەم كتێبە حەوت مەقالەیە و باس لە یاسا پزیشكیەكان دەكات بەشێوازی زانستی و كرداری.
- شرح (الهدایە/ ڕێنومایی)ی ئیبن سینایە و لەبارەی زانستی پزیشكیەوەیە.
زانای لێكۆلەر
ئیبن نەفیس بەهۆی هەوڵەكانی بۆ زانست و ئەو زەمینەیەی كە بۆی دروستبوو لەبواری فێربونی پزیشكیدا توانی بگاتە پلەیەكی باشی پزیشكی لەو سەردەمەدا و بەڕادەیەك بتوانێ ببێتە كەسێكی لێكۆلەر و ڕەخنەگری بواری پزیشكی.... شارەزایی و لێهاتویەكەشی لە كتێبی (شرح تشریح ابن سینا)دا دەردەكەوێ كە بەشێكی كەمە لە كتێبی (شرح كتاب القانون). ئیبن نەفیس لە پێشەكی كتێبەكەدا و پاشتریش لەنێو شەرحكردنی بابەتەكانی كتێبەكەدا چەندین خاڵی جوانی وروژاندووە و شیكاری بۆ ماناكان كردووە و هەوڵی داوە نوێگەری و ڕاستكردنەوەكانی خۆشی بۆ بابەتەكە بخاتە ڕوو، لەوانە:
- جیاوازی ئەندامەكان لەنێوان ئاژەڵاندا.
- سودەكانی زانستی توێكاری.
- ڕونكردنەوەی گرنگی توێكاری بۆ زانستی پزیشكی.
- ئەو ئامێرانە كامانەن كەلەبواری نەشتەرگەریدا دەبێ بەكاربهێنرێن.
- شیكاری دڵ، خوێن بەرەكان، پەردەی پریتۆن( الحجاب الحاجز)، سییەكان، ..... باسكردنی شیكاری دەردراوەكانی پێست، هۆكارەكانی مردن چین بەهۆی ڕەوانی و بەتاڵبونەوەوە.
- شیكاریكردن بۆ هۆی هەندێ لەمردنەكان.
- لەگەڵ چەندین ڕاستكردنەوە بۆ شیكارەكانی ئیبن سینا.
سوڕی خوێن
پێم باشە بەر لەوەی بێمە سەر بیرو بۆچونەكەی گوزەرێكی خێرا بكەینەوە بەنێو مێژوودا و بزانین تا ئەو كات چەند جۆر بۆچون هەبون لەبارەی جۆری سوڕی خوێنی لەشەوە و چۆنیەتی دابەشبونی خوێن لەنێو لەشدا
فیرعەونەكان لەم بوارەدا گەیشتبونە ئەو باوەڕەی كە خوێن دەگوازرێتەوە لە دڵەوە بۆ تەواوی لەش لەڕێگای مولولەكان و دەمارەكانەوە، بەمەش ئەم سوڕە لە بەردەوامیدا دەبێت بەهۆی جوڵەی بەردەوامی ترپەی دڵەوە ...... پاشتر یۆنانیەكان هاتن و دەركەوتن لەلایەن زاناكانیانەوە ڕای جیاواز دەدرا وەك ئیبقرات دەیگوت:(جگەر سەرەكیە لە خوێندا، لە جوڵەیدا خوێن ئەگەیەنێتە دڵ و پاشان ئەگوازرێتەوە لەڕێگای كلۆرە خوێنهێنەرەوە بۆ بەشی ڕاستی سكۆڵە (سك) و دابەش دەبێت بەسەر تەواوی لەشدا لە ڕێگای خوێنهێنەرەكانەوە. پاشترجالینۆس هات و دەیگوت:(خوێن دابەش دەبێت لە دڵەوە بۆلەش، بەهۆی لێدانی ترپەی دڵەوە حەرەكەت ئەكات بەدرێژایی خوێنبەرەكانی لاشە). ئیبن سیناش لەسەر هەمان بیردۆزەكەی جالینۆس بوو لە سوڕی خوێندا..... تاوەكو ئەوەی ئیبن نەفیس هاتوو پاش بەراورد و شیكاری زۆر هەستا بە داڕشتنە نوێكەی خۆی لەم بارەیەوە، كە ئەوەی ئیبن نەفیس دایڕشت لە هیچ كام لەوانە نەبون و بەڵكو بە تێڕوانین و سەرنج و لێكۆڵینەوەكانی خۆی بەم ئاكامە گەیشت، كە ئەمە پاش 300 ساڵی تەواو لەلایەن دوو زاناوە بەنێوەكانی( میكویل سرفینۆ 1556ز)و (ریالدو كولومبو 1559ز) لە ئەوروپا باسی لێوەكرا بەناوی (سوڕی خوێن).
شیكارییەكەی بەم شێوازەبوو:
- ژمارەی لاكانی دڵ دوو بەشە، نەك سێ بەش وەك لە قانونەكەی ئیبن سینا و پزیشكانی پێشودا هەیە.
- ڕێڕەوی ڕۆیشتنی خوێن لەبەشی ڕاستەوەیە بۆ سی و پاشان تێكەڵبونی بەهەوا و دواتر گەڕانەوەی بەسیەكاندا لەڕێگای خوێنهێنەری سیەكان بۆ بەشی چەپی دڵ، وە بەم شێوە دابەش دەبێت بەسەر تەواوی لاشەدا.
- ئیبن نەفیس بەم بیردۆزە بووە سەرمەشقی دۆزەوەی سوڕی خوێِن لەلەشدا، تەواوی ئەم بیردۆز و شیكارییەی لە (شرح تشریح)دا تۆماركردووە ، ئەم كتێبە وەرگێڕایە سەر زمانی لاتینی لەنیوەی سەدەی (16)مدا لەلایەن پزیشكی ئیتاڵی (إلباجو) كە بۆ خۆیشی ماوەیەكی زۆر لە رۆژهەڵاتی ئیسلامیدا ژیابوو .... بەڵام دەبینین پاش ساڵانێكی زۆر (300ساڵ) كەسێكی وەك (ولیەم هارفی) دێت و باس لە سوڕی خوێنی بچوك دەكات لەلەشدا و ئەویش دەبێتە دۆزەرەوەی ئەم سوڕە لەكاتێكدا ئیبن نەفیس بەر لە 300 ساڵ باسی لەمە كردووە و بەنوسین هەیە و تاوەكو ئێستاش هەرماوە و پارێزراوە لە مۆزەخانەی بەریتانی كەچی كەسانی وەكو (سرفتوس و هارفی) دەبنە دۆزەرەوەی ئەم سوڕە .... لێرەدا بەپێویستی ئەزانم سەرنجتان ڕابكێشم بۆ ئەو كارە گەورەیەی زانای میسری و پزیشكی گەنجی لێهاتوو (د. محی الدین التطاوی) كە لەماوەی خوێندنی لە ئەڵمانیا هەستا بە ئیشكردن لەسەر دەستنوسەكەی (شرح تشریح ابن سینا)ی ئیبن نەفیس لە ساڵی 1924ز پاشان تێزی زانكۆكەی خۆی لە زانكۆی (فرایبورج)لەسەر نوسی بەناوی (الدورە الدمویە تبعا للقرشی) لەوێدا دەڵێ:(ئیبن نەفیس یەكەم دۆزەرەوەی سوڕی خوێنی بچوكە لەسەدەی 13هەمی زایندا و هارفی دوای 400ساڵ ئەمەی دۆزیوەتەوە). رسالەكەی جێگای سەرسوڕمانی مامۆستاكانی بوو، هەربۆیە موناقەشەیەكی زۆریان كرد و بووە جێگای سەرسامی ......
كۆتاییەكانی ژینی لە میسر
ئیبن نەفیس دەورێكی گەورەی گرنگی گێڕا لە میسر، پاش چەندین ساڵ لە خزمەتكردنی نەخۆشان كرایە بەِێوەبەری پزیشكانی میسر و ماوەی چەندین ساڵیش لە نەخۆشخانەی (ناصری) كرایە بەڕێوەبەر. ئیبن نەفیس لە قاهیرە ماوەی (60 – 65)ساڵ ژیا، لەم ماوەیەدا دوو دەسەڵاتی سیاسی بینی كە ئەوانیش دەسەڵاتی (ئەیوبیەكان)و دەسەڵاتی (مەمالیكەكان)بوو.... دەوترێت لە كۆتاییەكانی تەمەنیدا نەخۆشیەكی سەختی گرت بۆیە لەلایەن پزیشكانەوە داوای لێكرا كەوا بۆ كەمكردنەوەی ئازارەكەی كەمێك مەی بخواتەوە، بەڵام ئیبن نەفیس ڕازی نەبوو بەمەو وتی:(لا ألقی الله تعالی وفی جوفی شیو من الخمر).
ئەوەبوو پاش ماوەیەكی كەم لەم نەخۆشیەی لە (21ی ذي القعدەی ساڵی 687ك / 18ی دیسەمبەری 1288ز )لە تەمەنی هەشتا ساڵیدا وەفاتی كرد، پاش مردنیشی ماڵەكەی و كتێبخانەكەی بووە وەقفی (نەخۆشخانەی مەنصوری) .
سەرچاوەكان
1. فؤاد حمدو الدقس: ابن النفيس.
2. عبدالمنعم الهاشمي: العلماء والعباقرة المسلمون.
3. د. أحمد محمد عوف: صناع الحضارة العلمية في الإسلام، ج1.
4. د. راغب السرجاني: قصة العلوم الطبية في الحضارة الإسلامية.
5. عبدالله سنده: ابن النفيس.
6. فوزي اليازجي – راغدة شربل: المعجم الشامل للعلماء و المخترعين.
7. حاجي خليفة: كشف الظنون، ج1.