یه‌كه‌م: هه‌ڵوێستی‌ زانستی‌ له‌سه‌ده‌ی‌ نوَزده‌دا:

بووزانینی‌ هه‌ڵوێتی‌ زانست له‌باره‌ی‌ بوونی‌ دیاریده‌كانیه‌وه‌ باشترین سه‌رچاوه‌یه‌ك كتێبه‌كه‌ی‌(ڕانداڵ)ه‌ به‌ناوی‌ (پێكهاتنی‌ عه‌قڵی‌ هاوچه‌رخ )  له‌و كتێبه‌دا هه‌وڵی‌ داوه‌ كه‌وێنه‌یه‌كی‌ گشتی‌ كورتكراوه‌ی‌ ناوه‌كی‌ له‌نێوان ئاین و زانستدا له‌و كاته‌دا له‌و كاته‌دا باس ده‌كات بۆیه‌ ده‌ڵێت( بێگومان گه‌شه‌كردنی‌ زانستی‌ میكانیكی‌ و ڕه‌خنه‌ی‌ زانستی‌ له‌ته‌ورات و ته‌قینه‌وه‌ی‌ بوومبه‌كه‌ (په‌ره‌گرتن) له‌ساڵی‌ 1859 دا ناكوَكی‌ له‌نێواننه‌ریته‌ ئاینییه‌كان و زانستی‌ هاوچه‌رخدا ده‌رخست ئه‌وه‌ش بووه‌ هوَێ‌ پشتگوێخستنی‌ زوَرێك له‌ بیروباوه‌ڕه‌كان و زانستی‌ میكانیكی‌ به‌شێكی‌ زوَریانی‌ ڕووخاند، له‌وكاته‌وه‌ی‌ كه‌(هیوَم) له‌سه‌ده‌ی‌ هه‌ژده‌دا ڕه‌خنه‌ی‌ له‌ موعجیزه‌گرت دینداره‌ ئازاده‌كان دژی‌ شكاندنی‌ یاسای‌ سروشتی‌ و سیسته‌مه‌كه‌ی‌ بوون، هه‌واڵی‌ موعجیزاتیان به‌وه‌ لێكدایه‌وه‌ كه‌له‌ ئه‌نجامی‌ هوَكارگه‌لێكی‌ سروشتی‌ مروَییه‌وه‌یه‌ وه‌كو ساده‌یی‌ و خه‌یاڵ و خورافات پاشان ڕاڤه‌ جیوَلوَجی‌ و بایوَلوَجیه‌كان بووڕابردووی‌ جیهان بووه‌ هوَێ‌ پشتگوێخستنی‌ هه‌ربیروباوه‌ڕێكی‌ ده‌ق گه‌را له‌باره‌ی‌ ئه‌و ڕووداوانه‌وه‌ كه‌له‌ سیفری‌ ته‌كونیداهاتبوو   له‌كوَتایشدا سه‌ده‌ی‌ نوَزده‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ جه‌خت له‌سه‌ر كراوی‌ بڕوابوون به‌بنه‌مای‌ (الله)ی‌ پشت گوێخستن كه‌ به‌بنه‌مایه‌كی‌ زانستی‌ دانه‌ده‌نا ئه‌و خودایه‌ی‌ كه‌كردگاری‌ كاتژمیێری‌ یان بوو هه‌روه‌كو چه‌رخی‌ ڕۆشنگه‌ری ویێنای‌ كردبوو له‌گه‌ڵ ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ی‌ ڕاڤه‌زانستی‌ و عه‌قڵییه‌كان له‌چوَنیه‌تی‌ پێكهاتنی‌ گه‌ردوون كردبۆیان شارایه‌وه‌ جائه‌گه‌ر خه‌ڵكه‌ دینداره‌كه‌ به‌رده‌وام بڕوایان به‌بوونی‌ كردگارێك له‌پشت ئه‌م كرده‌ دوورو درێژانه‌وه‌ هه‌وبووبێت ئه‌وا ئه‌و كارانه‌ له‌سه‌ر چه‌ند بنچینه‌یه‌كی‌ ئایینی‌ ده‌سیانكردزیاتر له‌وه‌ی‌ كه‌زانستی‌ بن)  هه‌روه‌ك ماتریا لیسته‌كان به‌و سه‌ركه‌وتنه‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌ی‌ كه‌زانست به‌سه‌ر كڵێسادا به‌ده‌ستی‌ هێنا دڵخوَشبوون به‌تایبه‌تیش له‌ جه‌نگی‌ (بنچینه‌ی‌ مرۆ)و پاشه‌كشێی‌ كۆتایی كڵێسا له‌مه‌یدانی‌ ململانێكه‌دا فه‌یله‌سوفه‌ بیردۆزیه‌كانیش له‌وان كه‌متر نه‌بوون گه‌رچی‌ جوداوازییه‌ك هه‌بوو له‌نێوانیاندا كه‌له‌ كوَتاییه‌كه‌یدا گه‌یشته‌ ململانێی‌ نێوان ڕیالیزم و ئایدیالیزم.ئه‌وه‌تا  (هینته‌رمێد) له‌كتێبه‌كه‌یدا له‌باره‌ی‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ به‌ناوی‌ (فه‌لسه‌فه‌، جوَره‌كانی‌ و كێشه‌كانی‌) دا ده‌ڵێت:: له‌به‌شێكی‌ گه‌وره‌ی‌ سه‌ده‌كانی‌ ناوه‌ڕاستدا بۆ نموونه‌، په‌یوه‌ندی‌ فه‌رمی‌ له‌نێوان فه‌لسه‌فه‌و ئایندا له‌وه‌دا كورت ده‌بووه‌وه‌ كه‌فه‌یله‌سوف بۆی‌ هه‌یه‌ بگاته‌ هه‌رئه‌نجامێك كه‌بیركردنه‌وه‌ی‌ پێی‌ ده‌گه‌یه‌نێت، به‌مه‌رجێ: ئه‌م ئه‌نجامانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌نجامی‌ وه‌حی‌ و لاهوتی‌ بیردۆزدا تێك نه‌گیرێن له‌واقعدا فه‌سه‌فه‌ نه‌یتوانی‌ خوَی‌ له‌و كوَـانه‌ ڕزگاربكات مه‌گه‌ر نزیكه‌ی‌ دووسه‌ده‌نه‌بێت هه‌تاكو له‌ولاَتانی‌ دیموكراسی‌ لیبرالیشدا بێگومان ئه‌و ئازادییه‌ له‌چه‌ندین بواری‌ دیاریكراودا له‌و كاته‌وه‌ی‌ كه‌هه‌ندێ خه‌ڵكی‌ باسیان ده‌كرد كه‌هێشتا زیندوون ده‌ست كه‌وتبوو، كاتێكیش ئه‌م سه‌ربه‌خۆی‌ بوونه‌ دوای‌ زه‌حكه‌تێكی‌ تاڵ به‌ده‌ست هات شتێ:ی‌ لوَژیكیه‌ كه‌سه‌ر قالاَن به‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ له‌و تێڕوانینه‌وه‌ سه‌یری‌ بكه‌ن كه‌گرنگترین ئازادی‌ مه‌ده‌نیه‌و وایدابنێت كه‌شایه‌نی‌ ئه‌وه‌یه‌ به‌هه‌رنرخێك بێت بپارێزرێت ) به‌ڵێ‌ ئه‌و حاڵ‌ته‌ كه‌بوو هه‌رئه‌وه‌ش ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ بوو ده‌ست به‌ربوون له‌كوَته‌كانی‌ كڵێساو ملده‌رچون له‌داوه‌كانی‌ و خوَشیه‌كی‌ بێسنوور به‌ڕزگاربوون له‌ژێر چه‌نگی‌ و ئازادبوون له‌سه‌ر په‌رشتیاری‌ ئه‌و،  باشه‌ ده‌بێت چی‌ چاوه‌روِان بكرێت له‌به‌نده‌یه‌ك كه‌هه‌ست به‌و په‌ڕی‌ خوَشی‌ بكات چونكی‌ له‌ گه‌وره‌كه‌ی‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ ؟ یازیندانیه‌ نه‌سیمی‌ ئازادی‌ هه‌ڵمژێت به‌وه‌ی‌ له‌ زیندانه‌كه‌ی‌ ڕایكردووه‌؟ بۆیه‌ ته‌تارێكی‌ سه‌ر پێی‌ و خرا له‌هه‌موو كه‌ناڵه‌فیكری‌ و زانستییه‌كانی‌ ئه‌وروپادا هاتنه‌ به‌ره‌وه‌ ته‌یارێك ده‌یوست هه‌مووشتیك ڕابماڵێت كه‌ناوی‌ ئاین بێت، یاپه‌یوه‌ندی‌ به‌و ناوه‌وه‌ هه‌بێت و ئاماژه‌یه‌ك له‌ ئاماژه‌كانی‌ كپ بكاته‌وه‌و هه‌مووشوێنه‌واره‌كانی‌ بسڕێته‌وه‌ مه‌به‌ستی‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ناوبران به‌(ئازادبووه‌كانی‌ فیكر) ئه‌وه‌بوو كه‌ئه‌م ته‌یاره‌ به‌ره‌و پێش به‌رن و به‌خێرایی‌ و به‌پێی‌ توانا پاڵی‌ پێوه‌نێن نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ئه‌وه‌ (پڕووگرامی‌ زانستی‌) له‌پشته‌وه‌یه‌و نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌یش كه‌داخودازیی‌ تێڕوانینی‌ بابه‌تیه‌و به‌عه‌قلاَنی‌ و له‌سه‌ر خۆی‌ ده‌ناسرێته‌وه‌،به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و په‌رچه‌كدار داڕووخاوه‌ بوو كه‌دژی‌ كڵێسا هاتبووه‌ گوَڕێ‌ كه‌تاده‌هات توندوو تیژیه‌كه‌ی‌ كه‌متر ده‌بووه‌وه‌ تائه‌و كاته‌ی‌ قامچی‌ كڵێسا له‌سه‌ر پشتیان گڕیداو بڵێسه‌ی‌ پێسه‌ند،هه‌روه‌ك خه‌ڵكی‌ ده‌یانزانی‌ و ئه‌و واقعه‌ی‌ كه‌ (كویت) باسی‌ كردبوو  بینیبۆیان (بێگومان هه‌موو هه‌نگاوێك به‌ره‌و پێش له‌گه‌ڕان به‌دوای‌ مه‌عریفه‌دا به‌ناوی‌ ئاینه‌وه‌ دژایه‌تی‌ ده‌كرا)  پاشان ڕاستی‌ ئه‌و قسه‌یه‌ی‌ (ئه‌لفرێد هوایت  هێد) یان بووده‌ركه‌وت كه‌ده‌ڵێت:( له‌هه‌رمه‌سه‌له‌یه‌كدا كه‌زانست پێچه‌وانه‌ی‌ ئاین بووبێت ته‌نیا ڕاستی‌ و پێكان بووزانست بوونه‌و هه‌ڵه‌ش به‌شی‌ ئاین بووه‌)  خه‌ڵكی‌ ئه‌روپا بووبڕوا به‌و شتانه‌ نه‌كه‌ن له‌كاتێكدا به‌چاوی‌ خوَیان ئه‌و زنجیره‌ تێ: شكانه‌ یه‌كله‌دوای‌ یه‌كه‌ی‌ كڵێسایان بینی‌ له‌به‌رامبه‌ر زانستدا سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ش ئه‌و سه‌ر كێشیه‌ بووغزێنراوه‌ی‌ كه‌پیاده‌ی‌ ده‌كرا له‌به‌رامبه‌ر ده‌ستكه‌وته‌ زانستی‌ و ئاسان كارییه‌ سه‌ر سوڕهێ،ه‌ره‌كاندا كه‌زانست وه‌دیهێنابوون له‌ ئامرازه‌كانی‌ ژیندا،كڵێسا ده‌یوت :زه‌وی‌ ڕوویه‌كی‌ ته‌خته‌وچه‌قی‌ گه‌ردوونه‌ به‌لاَم كوَپه‌رنیك ده‌یوت كه‌شێوه‌ی‌ گوَییه‌و به‌ده‌وری‌ خوَردا ده‌سوڕێته‌وه‌وبووكڵێسای‌ سه‌لماند كه‌ئه‌وان دروَده‌كه‌ن و  زانست پێكاویه‌تی‌ هه‌روه‌ها كڵێ!سا ده‌یوت كه‌گه‌رلادوون و مرۆ له‌ شه‌ش ڕۆژی‌ ئایاسی‌ ساڵی‌ 4004 پ.ز دروستكراون به‌لاَم(لیل و داروین)وتیان كه‌ته‌مه‌نی‌ گه‌ردوون به‌ملیوَنان ساڵ ده‌خه‌مڵێنرێت و هی‌ مرۆیش هه‌مان شێوه‌یه‌ دواتریش جێگیربوو كه‌ئه‌وان ڕاست ده‌كه‌ن و كڵێسا له‌سه‌ر هیچی‌ هه‌روه‌ك كڵێسا ده‌یوت كه‌ 1+1+1 یه‌كسانه‌ 1 گه‌رچی‌ سه‌لمێنراوه‌ بیركارییه‌كان كوَی‌ ئه‌وه‌یان به‌ 3 داده‌نا پاشان كڵێسا وه‌كو شوی،َكه‌وتنی‌ ئه‌رستوَ ده‌یوت كه‌گه‌ردوون له‌چوار ڕه‌گه‌ز پێك هاتوه‌ وه‌لێ‌ زانست ده‌ڵێت:كه‌ڕه‌گه‌زه‌كانی‌ گه‌ردوون له‌نه‌وه‌د زیاترن بۆیه‌ زانست ڕاستی‌ ده‌كردوو كڵێساش دروَ ،دیسان كڵێسا ده‌یوت كه‌ته‌ورات و ئینجیل و نامه‌كان كتێب گه‌لێكن به‌وه‌حی‌ له‌لایه‌ن خوداوه‌ هاتون به‌لاَم ڕه‌خنه‌ گره‌ مێژوویه‌كان ده‌یان وت كه‌ده‌ستكردی‌ چه‌ند دانه‌رێكی‌ نابابه‌تین ده‌ریشكه‌وت كه‌ڕه‌خنه‌ گران له‌سه‌ر هه‌ق بوون كڵێسا ده‌یوت كه‌ناو عه‌ره‌ق له‌ عه‌شای‌ ڕه‌بانیدا ده‌گوَڕین بووخوَێن جه‌سته‌ی‌ مه‌سیح له‌ حه‌قیقه‌تداعه‌قڵ و زانست و به‌دیهه‌ش وتیان ئه‌وه‌ دوورترین مه‌حاڵ‌ كڵێسا ده‌یوت ڕه‌هبانیه‌ت ئامرازێكه‌ بووپاك بوونه‌وه‌ و فه‌زیله‌تێكی‌ به‌رزه‌، به‌لاَم ده‌روونزان و كوَمه‌ڵناسی‌ وتویانه‌ كه‌ به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ له‌گه‌ڵ سروشتداو ڕه‌گه‌زیی‌ مروَیی‌ به‌ره‌و له‌ ناو چونێكی‌ ڕاسته‌قینه‌ده‌بات كڵێسا وتی‌ كه‌نه‌خوَشی‌ له‌ شه‌یتانه‌كانه‌وه‌یه‌ به‌سازدانی‌ قوداس و ده‌ستهێنان به‌ خاچدا ده‌توانرێت چاك بكرێته‌وه‌ به‌لاَم زانستی‌ پزیشكی‌ هوَكاری‌ نه‌خوَشی‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بووئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ زوَرۆ وردانه‌ی‌ كه‌ده‌توانرێت به‌ گیراوه‌ كیمیاییه‌كان له‌ ناو ببرێت كاتێك زانست سه‌ركه‌وت و ڕاستیه‌كانی‌ ده‌ركه‌وتن كڵێسا تێك شكاو هێور بۆیه‌وه‌ هه‌ربه‌م شێوه‌یه‌ زنجیره‌یه‌كی‌ یه‌ك له‌دوای‌ ئه‌كی‌ خه‌مناك كه‌هه‌رپیاوێكی‌ ئاسایی‌ ده‌توانێت بیخاته‌ڕوو ئه‌نجامێكی‌ یه‌كلا كه‌ره‌وه‌ به‌ده‌ست بهێنێت كه‌ئه‌ویش ئه‌وه‌بوو زانست هه‌میشه‌ له‌سه‌ر هه‌قه‌و بێگومان ئاینیش هه‌میشه‌ له‌سه‌ر هێڵی‌ هه‌ڵه‌یه‌،به‌تایبه‌تیش كڵێسا ئه‌وه‌ی‌ فێركردبوو كه‌هیچ شتێك شایه‌نی‌ ئه‌وه‌نییه‌ ناو بنرێت به‌ئاین ته‌نیا ڕێنماییه‌ پێڕۆ.ه‌كانی‌ خوَی‌ نه‌بێت له‌م باره‌یه‌شه‌وه‌ شتێكی‌ لوَژیكی‌ بوو كه‌ده‌نگی‌ ڕقهه‌ستاوان له‌ زانایان و ئه‌وانی‌ تر هه‌ڵبسێت و زانست له‌ كوَته‌كانی‌ ئاسن ڕزگاربكات و ڕێنماییه‌كانی‌ ئاین فڕێبداته‌ نێو دۆزه‌خ دواتریش ته‌نیا زانست هه‌قه‌و هه‌رخوَی‌ حاكمه‌و سه‌ر چاوه‌ی‌ ڕووناكیه‌و كانیاوی‌ خوَش گوزه‌رانیه‌ هه‌رچی‌ ئاینیشه‌ چه‌قبه‌ست و كوَ،خودازو خورافه‌وئه‌فسانه‌یه‌ هه‌ركاتێ: مه‌سه‌له‌یه‌ك خراپه‌ ڕوو بائاین بێده‌نگ بێت و زانست بێته‌ گوَ تاكوزانایان لێكوَڵینه‌وه‌بكه‌ن و یاساكانی‌ سروشت و نهێنیه‌كانی‌ گه‌ردوون ده‌ربێنن و له‌ كه‌شێكی‌ بێگه‌ردی‌ دوور له‌ئایندا به‌كاره‌كانیان هه‌ستن !ده‌یانوت ئاین شتێكه‌و زانستیش شتێكی‌ تره‌هیچ په‌یوه‌ندیه‌ك له‌نیوانیاندا نیه‌ ته‌نیا دژ یه‌گی‌ نه‌بێت ماده‌م وایه‌ هه‌رده‌بێت یه‌كێكیان ملكه‌چی‌ ئه‌وی‌ دیكه‌یان بێت كه‌واته‌ بائاین ملكه‌چ بێت و هه‌مووڕاستیه‌ ئاینییه‌كانی‌ وه‌كو وه‌حی‌ و موعجیزات و ڕوح و نه‌مری‌ له‌نێو كارگه‌كان و تاقیگه‌كاندا تاقیبكرێنه‌وه‌ گه‌رنا باهه‌تاهه‌تایه‌ له‌ ناو بچێت و تێك بشكێت !ده‌بێت پیاوی‌ زانست زوَر وریا بێت كه‌لێكوَڵینه‌وه‌و ئه‌زمونه‌كانی‌ شتێك له‌ زاراوه‌ ئاینییه‌كانیان تێدابێت یاشتێك له‌ ڕاڤه‌ئاینییه‌كان خوَیان بكوتنه‌ نێو ڕاڤه‌كانیه‌وه‌ بوودیاریكردنی‌ سروشت چونكی‌ ئه‌وه‌تێكدانی‌ ڕوحی‌ زانسته‌ به‌چوَن تێكدانێك !جائه‌گه‌ر دروستبێت بووكه‌سی‌ زانستی‌ شتێكی‌ تایبه‌ت به‌خوَی‌ هه‌بێت له‌بیروباوه‌ڕوو ئاینییه‌كان ئه‌وا له‌سه‌ر یه‌تی‌ هه‌روه‌كو پڕووتوَده‌ڵێت:كاتێك هاته‌ نێو كارگه‌ بیروباوه‌ڕ‌كانی‌ له‌ ده‌رگاكه‌ دابنێت و دوای‌ ده‌رچونی‌ هه‌ڵیان بگرێته‌وه‌   له‌و ڕاستیانه‌ی‌ پێشوه‌وه‌ ڕوونده‌بێته‌وه‌ كه‌هه‌ڵوێستی‌ كڵێسا پاڵنه‌رێكی‌ گه‌وره‌بوو كه‌وایكر سه‌ر بكێشێت بووئه‌و دوژمنایه‌تیه‌ تونده‌ی‌ زانست بووئاین هه‌یبێت و خۆی‌ له‌ هه‌موو مه‌سه‌له‌و كارتێكه‌رانی‌ دابماڵێت، له‌كاتێكدا پاڵنه‌رێكی‌ تر هه‌یه‌و هاوڕێله‌گه‌ڵ ئه‌میاندا ڕێده‌كات و هاوكاری‌ ده‌كات، ئه‌ویش پاڵنه‌رێكی‌ ناوه‌كیه‌و له‌سروشتی‌ ده‌روونی‌ جاهلیه‌تی‌ ئه‌وروپیه‌وه‌ هه‌ڵقولاَوه‌و له‌ ناو هه‌ست و نه‌ستیدا جێگیره‌و ده‌توانێت كارتێكردنێكی‌ ڕوون بكاته‌ سه‌ر سه‌ر هه‌ڵدانی‌ ئه‌م دژایه‌تیه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر پاڵنه‌ره‌ ده‌ره‌كیه‌كه‌ش نه‌بێت كه‌هه‌ڵوێستی‌ كڵێسابوو،پاڵنه‌ره‌ ناوه‌كیه‌كه‌ ئه‌و كلتوره‌ ئاینیه‌ بتپه‌رسته‌بوو كه‌په‌یوه‌ندی‌ نێوان خوداو دروستكراوه‌كانی‌ وێنا ده‌كرد له‌و شتانه‌دا كه‌وابه‌ستنه‌ به‌زانست و مه‌عریفه‌وه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ململانێیه‌كی‌ گه‌رمو كێبه‌ركێیه‌كی‌ زیان به‌خش بوو خودانه‌زانی‌ به‌سه‌ر مرۆه‌كاندا ده‌سه‌پاندوو ده‌یوست به‌نه‌زانی‌ بیانهێڵێته‌وه‌ بووهه‌تاهه‌تایه‌و به‌هه‌رئامرازێك بوایه‌، نه‌بادا ئه‌وه‌ ڕووبدات كێبه‌ركێی‌ له‌گه‌ڵدا بكه‌ن له‌پایه‌ی‌ خودایه‌تیدا، گه‌رشتێكیان له‌ڕووناكی‌ زانست ده‌ست بكه‌وێت له‌هه‌مان كاتدا مرۆ په‌نا بووچه‌ندین ئامرازی‌ دوورله‌یه‌ك و جوداواز ده‌بات تاكو خوداپشتگوێبخات و له‌ودیو دیواره‌كانیه‌وه‌ شتێك له‌ زانست بفڕێنێت و بتوانێت خوَی‌ ڕزگاربكات و بۆی‌ ده‌رچێت سه‌باره‌ت به‌كلتوره‌ ئاینیه‌كه‌ ئه‌و چیروَكه‌ی‌ ئاده‌م ده‌ینوێنێت هه‌روه‌كو سیفری‌ ته‌كوین له‌سه‌رده‌می‌ كوَندا ده‌یگێڕێته‌وه‌( خودای‌ په‌رستراو مرۆی‌ دروستكردوو به‌هه‌شتی‌ عه‌دنی‌ بوودانا تاكوبیكێڵێت و بیچێنێت خودا فه‌رمانی‌ به‌مروَ؟ كردوو وتی‌ هه‌موو دارێكی‌ به‌هه‌شت بووت هه‌یه‌لێی‌ بیخوَیت به‌لاَم داری‌ ناسینی‌ چاكه‌و خراپه‌ نابێت لێی‌ بخوَیت چونكی‌ بێگومان ئه‌و ڕۆژه‌ی‌ له‌وداره‌ ده‌خوَیت ده‌مریت،له‌و كاته‌شدار مارفێلاَویترین گیانداری‌ وشكانی‌ بوو به‌ئافره‌ته‌كه‌ی‌ وت،ئایا دڵنیای‌ خودا وتویه‌تی‌ له‌هه‌موو داره‌كانی‌ به‌هه‌شت مه‌خوَن ؟ ئافره‌ته‌كه‌ وتی‌ به‌ماره‌كه‌ له‌به‌هه‌شتدا ده‌خوَین به‌لاَم به‌روبوومی‌ ئه‌و داره‌ی‌ كه‌له‌ ناوه‌ڕاستی‌ به‌هه‌شتدایه‌ خودا وتویه‌تی‌ لێی‌ مه‌خوَن و ده‌ستی‌ لێمه‌ده‌ن بووئه‌وه‌ی‌ نه‌مرن، ماره‌كه‌ به‌ئافره‌ته‌كه‌ی‌ وت، ئێوه‌ هه‌رگیز نامرن به‌ڵكو خودا ده‌زانێت كه‌ڕۆژێك دێت ئێوه‌ لێی‌ ده‌خوَن و چاوتان ده‌كرێته‌وه‌و ده‌بنه‌ خودای‌ ناسینی‌ چاكه‌و خراپه‌،ئافره‌ته‌كه‌ پێی‌ وابوو كه‌داره‌كه‌ به‌ره‌كه‌ی‌ خوَشه‌و چاو ده‌كاته‌وه‌و به‌هێز كه‌ری‌ عه‌قڵ‌ بۆیه‌ به‌ربوومه‌كه‌ی‌ لێكرده‌وه‌و خواردی‌ و به‌شی‌ مێرده‌كه‌شی‌ لێدا كه‌خواردیان چاویان كرایه‌وه‌و بینیان كه‌ڕووتن خوَیان به‌گه‌لاَی‌ هه‌نجیرداپوَشی‌ و پوَشاكیان لێدروستكرد خودای‌ په‌رستراویش وتی‌ ئه‌وه‌ ئاده‌م شته‌كه‌ڕوویداو بووه‌ یه‌كێك له‌ ئێمه‌و چاكه‌و خراپه‌ ده‌ناسێت ئێستاش له‌وانه‌یه‌ ده‌ستی‌ درێژ بكات و له‌داری‌ ژینیش بخودات به‌وه‌ش بووهه‌تاهه‌تایه‌ ده‌ژێت، دواتر خودا له‌به‌هه‌شتی‌ عه‌دن ده‌ریكرده‌ ده‌ره‌وه‌)  هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌كلتوره‌ بتپه‌رستیه‌كه‌ باشترین نمونه‌ بۆی‌ ئه‌فسانه‌ ئیغریقه‌و به‌نێوبانگه‌كه‌یه‌ (زێوش خودای‌ هه‌موو خوداكان و خه‌ڵكیش بوو ململانێ‌ له‌نیوان ئه‌و خوداكاندا به‌رده‌وامی‌ هه‌ڵده‌گیرساندووله‌گه‌ڵ خودا(بروَمیتوَس)یشدا به‌هه‌مان شێوه‌و دوژمنایه‌تی‌ هه‌بوو پروَمیتوَس مرۆی‌ له‌ قوڕدروستكردوو كاتێك له‌دروستكردنی‌ بووه‌وه‌ ڕوحی‌ خودای‌ ئه‌سینای‌ ژنی‌ به‌به‌ردا كرد به‌وه‌ش زێوش ڕقی‌ له‌ڕه‌گه‌زی‌ مروَیی‌ هه‌ستاو ویستی‌ له‌هه‌موو شتێكی‌ دنیا  بێبه‌شیان بكات و له‌و ئاكره‌ش كه‌پێویست بوو بووژین تاقیان بكاته‌وه‌و بێبه‌شیان بكات، به‌لاَم بروَمیتوَس ئاگره‌كه‌ی‌ له‌ئاسمان یاله‌دروستكه‌ری‌ هیفایستوَس كه‌خودای‌ ئاگرو پیشه‌كان بوو دزی‌ به‌تایبه‌تی‌ خودای‌ ئاسنگه‌ری‌ بوو كه‌مرۆه‌كانی‌ فێری‌ هونه‌ره‌كان و پیشه‌كان كردبوو، هه‌روه‌كو ته‌حه‌دای‌ خودای‌ گه‌وره‌ی‌ ده‌كرد، جاكاتێ: مرۆ فێری‌ ئه‌و شتانه‌بوو زێوس له‌توانای‌ خوَی‌ بووله‌ ناو بردنیا ن بێ هیوابوو،به‌لاَم به‌رده‌وام مایه‌وه‌ به‌دوای‌ هه‌لێكدا ده‌گه‌ڕا تاكو توَڵه‌ی‌ لێبكاته‌وه‌و هه‌لی‌ مه‌عریفه‌ی‌ لێكه‌مبكاته‌وه‌ بووئه‌وه‌ی‌ سنووری‌ خۆی‌ نه‌به‌زێنیت و ببێته‌ خودا)  ئه‌وه‌ی‌ كه‌زاناكانی‌ ڕۆژئاوائیمان به‌ئاین و ئه‌فسانه‌كانیان به‌ته‌واوی‌ دڵنیاییه‌وه‌واز لێهێنابوو هیچ له‌به‌های‌ ئه‌و پاڵنه‌ره‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ كه‌مناكاته‌وه‌، له‌ئه‌وروپادا مه‌سه‌له‌ی‌ ئاین و ئه‌فسانه‌كان بوو چه‌ند پرسێكی‌ مێژووی‌ و ئه‌ده‌بیی‌ (چونكی‌ بێگومان ئه‌وه‌ی‌ كه‌ به‌نێوبانگه‌ له‌ده‌روون ناسیدا ئه‌وه‌یه‌ كه‌مرۆ هه‌ندێجار هه‌موو بیروباوه‌ڕه‌كان له‌ده‌ست ده‌دات كه‌له‌ منداڵییه‌وه‌ وه‌ریگرتون له‌كاتێكدا هه‌ندێ‌ ئه‌فسانه‌ی‌ تایبه‌ت هه‌ن هێزی‌ ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ هه‌موو لێكدانه‌وه‌یه‌كی‌ عه‌قڵی‌ له‌سه‌رجه‌م قوَناغه‌كانی‌ ئه‌و مرۆه‌دا ته‌حه‌دابكه‌ن و به‌رده‌وام ده‌مێننه‌وه‌ )  به‌م شێوه‌یه‌ له‌ده‌روونی‌ ئه‌وروپیدا هه‌ستێكی‌ ڕه‌گداكوتراو دروست بوو كه‌هه‌رده‌سكه‌وتێكی‌ مروَ؟ له‌بواری‌ زانست و مه‌عریفه‌دا ته‌نیا ریتیه‌ له‌به‌زینی‌ خوداو ئیراده‌كه‌ی‌، هه‌موو دۆزینه‌وه‌یه‌ك كه‌مرۆ ده‌ستی‌ ده‌كه‌وێت ته‌نیا دزیكردن و ده‌ستبه‌سه‌را گرتنی‌ گه‌نجینه‌كانی‌ خودا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ گه‌وره‌ترین و خوَشه‌ویسترین هیواو ئاواتی‌ هه‌رئه‌وه‌نه‌بوو كه‌له‌كوَته‌كانی‌ خودا ده‌رچێت و به‌س، به‌ڵ:و ئه‌وه‌بووكه‌(به‌تێكشكاندن تێكیبشكێنێت) و ئه‌مه‌زاراوه‌یه‌كی‌ باو بوو له‌به‌ركارهێنانی‌ زاناكاندا ! له‌كاتی‌ ده‌ستكه‌وتنی‌ هه‌رپێشكه‌وتنێك له‌و بواره‌دا ته‌نانه‌ت دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌وروپا وازی‌ له‌په‌رستنی‌ زیوس و ژوپیتێر هێناو عیباده‌ت خودایه‌كه‌ی‌ كڵێسای‌ ڕه‌فزكردوو بووه‌و هه‌ڵگری‌ په‌رستنی‌ سروشت، هێشتا ئه‌و ئاواته‌ی‌ تێكشكاندنی‌ سروشت هه‌روا مایه‌وه‌و گه‌وره‌ترین خه‌ونی‌ بوو،كتێبی‌ (مێژوویی‌ مرۆایه‌تی‌)  كه‌یونسكوَ ده‌ریكردووه‌ ده‌ڵێت(له‌كوَمه‌ڵگه‌كانی‌ ڕابردوودا بیروَكه‌ی‌ گشتی‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ئه‌و سروشته‌ی‌ هه‌یه‌ به‌ساده‌یی‌ خۆی‌ كار له‌مرۆ ده‌كات و به‌شێوه‌یه‌كه‌ ناگوَڕدرێت له‌به‌رامبه‌ر هێزه‌گه‌وره‌كه‌ی‌ سروشتدا هه‌وڵی‌ نه‌دا كه‌ملكه‌چی‌ بكات بووپێداویستیه‌كانی‌،به‌ڵكو پێویست بوو له‌سه‌ری‌ كه‌خۆی‌ له‌گه‌ڵ بارودۆخه‌كانیدا بسازێنێت، لاوه‌لێ‌ مرۆی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م قورگی‌ سروشتی‌ گرت و سوربوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌نهێنیه‌كانی‌ ده‌ربهێنێت و ده‌رامه‌ته‌كانی‌ بقوَزێته‌وه‌و جێكه‌وته‌ مه‌ترسیداره‌كانی‌ تێك بشكێنێت )  ده‌سته‌ بژێرێك له‌زانایانی‌ سوَڤیه‌ت له‌و كتێبه‌دا كه‌ده‌ریان كردووه‌ ده‌ڵێت(سروشت زوَر كار قایمه‌و نهێنیه‌كانی‌ نادركێنێت ئه‌و یاساكانی‌ به‌سیستمێكی‌ كوَدی‌ نادیار ده‌نوسێته‌وه‌و دواتریش له‌ گه‌نجینه‌ گه‌لێكی‌ به‌هێزداو له‌شوێنێ!كی‌ دوور دوای‌ توند كردنی‌ گرێدانه‌كه‌ی‌ ده‌یشارێته‌وه‌، بۆیه‌ نهێنیه‌كانی‌ ده‌رناخات به‌زوَرنه‌بێت له‌و نهێنیانه‌ش نابه‌خشرێت له‌لێكوَله‌َران له‌زوَربه‌ی‌ كاته‌كاندا ته‌نیا به‌دیلێكی‌ حه‌قیقه‌تیان پێده‌دات )  ئه‌مه‌ ئه‌و قسه‌یه‌ی‌ داروینمان بیرده‌خاته‌وه‌ كه‌وتویه‌تی‌ بێگومان سروشت چه‌ندینجار له‌كاتی‌ تێبینی‌ كردن و موشاهه‌ده‌كانیدا دروَیی‌ له‌ته‌كدا كردووه‌)  جائه‌گه‌ر ئه‌وه‌ تێڕوانینی‌ زاناكان بێت بووسروشت ئه‌و خودایه‌ جوانه‌كه‌ی‌ كه‌ به‌ڕاكردن خوَیان هه‌ڵداوه‌ته‌ باوه‌شی‌ له‌ترسی‌ سته‌مكاری‌ كڵێسا، بیرت بۆلای‌ چی‌ ده‌چێت سه‌باره‌ت به‌تێڕوانینیان بووخودا (الله)؟ ئه‌و خودایه‌ی‌ كه‌له‌كاتی‌ ناوهێنانیدا ته‌نیا خه‌یاڵیان بۆلای‌ ئه‌وخودایه‌سه‌ر كێشه‌ ڕقاوییه‌ی‌ كڵێسا ده‌چێت كه‌هه‌ربه‌ئه‌نقه‌ست ده‌یه‌وێت ڕه‌گه‌زی‌ مروَیی‌ به‌نه‌زانی‌ بمێننه‌وه‌و له‌مه‌عریفه‌ بێبه‌شی‌ كردوون ؟ ئه‌و حاڵه‌ته‌ به‌ره‌و ڕۆچوونێكی‌ وای‌ بردن تائه‌و سنووره‌ی‌ كه‌دژی‌ هێنانی‌ ناوی‌ خودادان له‌هه‌رلێكوَڵینه‌وه‌یه‌كی‌ زانستیدا یاته‌نیا هه‌ربووته‌به‌ڕووك تێیدابێت ! باگریمانه‌ی‌ ئه‌وه‌بكه‌ین كه‌زانایه‌كی‌ نائایینی‌ عه‌قڵ و تێڕوانینه‌كه‌ی‌ گه‌یاندنه‌ چه‌ندین حه‌قیقه‌تی‌ جوان و نهێنی‌ گه‌لێكی‌ سه‌ر سوڕهێنه‌رو فیتره‌كه‌ی‌ له‌ئاستیدا نه‌یتوانی‌ هه‌روابمێنێته‌وه‌ و هه‌ستاو هاواریكرد كه‌بێگومان هه‌رخودا ئه‌وه‌ی‌ دروستكردووه‌و نابێت بیده‌ینه‌ پاڵ ناونراوێكی‌ كوێری‌ نادیار كه‌سروشته‌ یاڕێكه‌وته‌ ئه‌و كات هه‌ڵوێتی‌ ئازاده‌ زانستییه‌كانی‌ فیكر چی‌ ده‌بێت؟ (لیكوَنت دی‌ نوَی‌) ده‌ڵێت:لایه‌نگرانی‌ نازانم(لائه‌ڕڕی‌) و بێباوه‌ڕه‌كان هه‌ست به‌هیچ ڕاڕاییه‌ك ناكه‌ن چونكی‌ جیهانه‌ ئه‌ندامییه‌ زیندووه‌كه‌مان ناتوانرێت لێی‌ تێبگه‌ین به‌بێ‌ گریمانه‌ی‌ خودایه‌ك، بڕوابوونی‌ ئه‌وان به‌هه‌ندێ‌ له‌ ڕه‌گه‌زه‌ سروشتیه‌كان كه‌ی‌ته‌نیا كه‌مێ:ی‌ له‌باره‌وه‌ده‌زانن ده‌رخسته‌ی‌ ئیمانێ:ی‌ ناعه‌قڵیه‌و خوَی‌شیان هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ن هه‌ندێكیشیان هه‌روا به‌كوَیله‌ی‌ ی‌چه‌ند وشه‌یه‌كی‌ سه‌رزاری‌ ساده‌مانه‌ته‌وه‌ من به‌ڵگه‌ی‌ ئه‌وه‌م كاتێ: بووده‌ركه‌وت كه‌نامه‌یه‌كم پێگه‌یشت دوای‌ بلاَو كردنه‌وه‌ی‌ یه‌كێك له‌دانراوه‌كانم، خاوه‌نی‌ نامه‌كه‌ توندترین سه‌ر زه‌نشتم ئاراسته‌ ده‌كات چونكی‌ وشه‌ی‌ (دژه‌ ڕێكه‌وت)م به‌كارهێناوه‌ له‌به‌رامبه‌رو ئه‌و مه‌سه‌لانه‌دا كه‌ به‌لای‌ ئه‌وه‌وه‌ له‌جێی‌ وشه‌ی‌ (الله) داده‌نرێ‌ و پێویسته‌ دووه‌میان له‌ فه‌رهه‌نگه‌كانیشدا بسڕێته‌وه‌ ئه‌و ڕه‌خنه‌یه‌ی‌ كه‌له‌نامه‌كه‌دا هاتبوو به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ئه‌و نالێبوورده‌ییه‌ی‌ له‌سه‌ده‌كانی‌ ناوه‌ڕاستدا بلاَ, بووه‌وه‌ هێشتا نه‌مردووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌بۆسه‌ر بازگه‌ی‌ دووه‌م گوازراوه‌ته‌وه‌ بووبه‌خت باشیش ئه‌وه‌ی‌ نامه‌كه‌یی‌ بووناردبووم نه‌یتوانی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ ته‌واوی‌ خوَی‌ بووسه‌پاندنی‌ بیروباوه‌ڕه‌ مندالاَنه‌كه‌ی‌ به‌سه‌ر هاولاَتیاندا بسه‌پێنێت به‌ناوی‌ عه‌قڵه‌وه‌ هه‌روه‌ها ده‌گونجێ‌ له‌وه‌ش دڵنیا بین كه‌هه‌ندێ‌ له‌(ئازادانی‌ فیكر ) واله‌ ئازادی‌ ده‌ڕووانن كه‌له‌ تێڕوانینی‌ دیكتاتوَریه‌كان ده‌چێت )  كاتێك لایه‌نگرانی‌ (پروَگرامی‌ زانستی‌) ئه‌وه‌ی‌ بینی‌ كه‌بانگی‌ كۆڵیاران ده‌كات بووبڕواهێنان به‌خوداو كرده‌ ده‌روونیه‌كان كه‌ده‌درێنه‌ پاڵی‌ ئه‌و وردی‌ حیكمه‌ت و پوخته‌یه‌كه‌له‌ گه‌ردووندا ده‌یبینین و به‌ڕوونی‌ به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ئامانجێكی‌ دیاریكراو مه‌به‌ستێكی‌ ویستراوی‌ هه‌یه‌  و پیشتگیری‌ ئیمان به‌خودا ده‌كات كاتێك ئه‌وه‌یان بینی‌ به‌دوای‌ باشترین ڕێگادا گه‌ڕان بووڕێگرتن  به‌گه‌یشتن به‌و ئه‌نجامه‌، هیچیان نه‌دۆزیوه‌ ته‌نیا ئه‌و قه‌سه‌ ده‌مارگیره‌ حوكم به‌سه‌را دراوه‌نبێت كه‌ده‌ڵێت:بوون هیچ ئامانجێكی‌ نیه‌ و هه‌ركه‌سیش وابڵێت له‌گه‌ڵ لێكوَڵینه‌وه‌ی‌ زانستیدا وی:َ نایه‌ته‌وه‌ هه‌ندێ:یان گوزارشتیان له‌و مه‌سه‌له‌یه‌ كرلادووه‌ و وتویانه‌( بێگومان زانایان پێویسته‌ پرسیار له‌چوَنیه‌تی‌ بكه‌ن نه‌ك هوَكاره‌كه‌ پرسیار كردن له‌ هوَكاره‌كه‌ به‌و واتایه‌ دێت كه‌لێره‌دا مه‌به‌ستێ:ی‌ عاقلاَ،ه‌ هیه‌ له‌پشتی‌ ڕێكخسیتن و دیزانینی‌ شته‌كانه‌وه‌  هه‌روه‌ك به‌واتایه‌ك دێت كه‌چه‌ندین هوَكاری‌ بازنه‌ سروشتی‌ هه‌ن و ئاراسته‌ی‌ كرده‌وه‌كان ده‌كه‌ن به‌بره‌وچه‌ند ئامانجێكی‌ دیاری‌ كراو هه‌رئه‌مه‌ش تێڕوانینی‌ مه‌به‌سته‌ گه‌راییه‌كه‌ تێڕوانینێكه‌ زانست ڕه‌فزی‌ ده‌كات چونكی‌ هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌له‌ ڕێگه‌ی‌ كاركردنی‌ هه‌موو دیاریده‌ سروشتیه‌كان تێبگات ئه‌وه‌تا فوَن بروَكه‌ جارێك ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌داوه‌و وتویه‌تی‌ بێگومان مه‌به‌ست گه‌رایی‌ گه‌وره‌یه‌كه‌ كه‌هیچ زانایه‌كی‌ بایوَلوَژی‌ ناتوانێـ به‌بێ‌ ئه‌و بژیت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا شه‌رم ده‌كات به‌ئاشكرا له‌به‌رده‌می‌ خه‌ڵكدا له‌گه‌ڵیدا خوَیی‌ ده‌رخات )   به‌ریه‌ككه‌وتن له‌گه‌ڵ فیتره‌تی‌ مرۆدا گویشته‌ ئه‌و ڕاده‌یه‌ هه‌روه‌ك تیوَری‌ دوژمنانی‌ ئاین له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌دا كه‌هاوكاریان بوون گه‌یشته‌ ئه‌وڕۆڵه‌ی‌ كه‌هه‌مان كاری‌ پیاوانی‌ ئاین و چینه‌ شوێنكه‌وته‌كه‌یان دووباره‌ كرده‌وه‌ كه‌تییوَری‌ مه‌عنه‌وی‌ بوو هه‌روه‌ها ئازادانی‌ فیكریش سه‌ركێشی‌ فیكریان هه‌بوو كه‌له‌سه‌ر كێشه‌كه‌ی‌ كڵێساده‌چو جاچوَن وانه‌بێ‌ له‌كاتێ:دا ئه‌وان ته‌نیا وه‌كو په‌رچه‌ركدارێك گه‌شه‌یان كردبوو ؟ كاتیك كڵێسا به‌هێز ئه‌وه‌ی‌ سه‌پاند كه‌مرۆ كه‌مرۆ هه‌رچی‌ پێشی‌ ماخوَش بێت ئیمان به‌سێخودایی‌ بهێنێت به‌هه‌مان شێ,ه‌ش ئه‌مان پێویست بوولایان كه‌مرۆ به‌بێ‌ ئاره‌زوی‌ خوَشی‌ بێت هه‌رده‌بێت بێباوه‌ڕبێت جوداوازی‌ نێ,ان ئه‌و دووانه‌ش ته‌نیا سه‌ر چاوه‌ی‌ زوَر لێكردنه‌كه‌بوو (ولیلم جیمس) ده‌ڵێت(به‌رده‌وام هه‌ندێ‌ له‌پیاوانی‌ مه‌زه‌بی‌ ده‌ستكرد له‌مڕوودا هاوارده‌كه‌ن و ده‌ڵێن ته‌نیا یه‌ك خودای‌ پیرۆز هه‌یه‌و به‌گه‌وره‌ی‌ و به‌گه‌وره‌یی‌ و ده‌سه‌لاَتی‌ خوَیه‌وه‌ له‌نێو دارو په‌روی‌ هه‌موو خوداكان و هه‌مووبتێكدا وه‌ستاوه‌ ئه‌ویش هه‌قیقه‌تێكی‌ زانستیه‌ هیچی‌ نیه‌ ته‌نیا یه‌ك كارنه‌بێت ته‌نیا یه‌ك قسه‌ نه‌بێت، بووـان نیه‌ بڕوا به‌هیچ خودایه‌ك بێنن)   ئه‌وكاته‌ی‌ كه‌كۆڵیارێكی‌ زانستی‌ نیگه‌ران ده‌بێت و له‌ ته‌ڵه‌زگه‌یه‌كدایه‌و له‌گه‌ڵیدا هه‌رده‌بێت بڵێت (خودا)هه‌روه‌كو له‌مه‌سه‌له‌ی‌ سه‌ر هه‌ڵدانی‌ ژین و بنچینه‌ی‌ گه‌ردوون و هاوشێوه‌كانی‌ باچی‌ بكات؟ئایا له‌گه‌ڵ عه‌قل َو فیتره‌تدا ده‌ڕووات به‌ئاشكرا دان به‌وه‌داده‌نێت و خوَی‌ واداده‌نێت كه‌شێوازی‌ لێكوَڵینه‌وه‌ی‌ زانستی‌ به‌زاندووه‌و كه‌مته‌رخه‌مه‌ له‌به‌ردوواداچونی‌ پروَگرامێكی‌ زانستی‌ دروستدا یابه‌ته‌واوی‌ له‌به‌رامبه‌ر مه‌سه‌له‌كه‌دا ده‌وه‌ستێت و وازده‌هێنێت؟ بێگومان پێشه‌نگه‌كانی‌ فیكری‌ ئازاد گرێكه‌یان چاره‌سه‌ركرد دووه‌م و له‌به‌رده‌می‌ كۆڵیاردا بژاره‌یه‌كیان له‌نێوان چه‌ند شێوازێكدا بووداناوه‌ كه‌هه‌ندێ:یان تاڵیشن بڕوایان وایه‌ كه‌ده‌بێته‌ هوَێ‌ وه‌دیهاتنی‌ مه‌به‌سته‌كه‌و تێكگیرانیش له‌گه‌ڵ پروَگرامه‌ زانستیه‌كه‌دا ڕوونادات له‌وانه‌ش

1ـ به‌كارهیێنانی‌ شێوازی‌ فرمانی‌ تێنه‌په‌ڕوو پاڵدانه‌لای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌پێویسته‌ له‌بنچینه‌دا به‌كارهه‌بێت و واته‌ تێپه‌ڕبێت، وه‌كو چوَن له‌زمانی‌ كوردیدا كه‌سێك بڵێت، باران باری‌ مه‌به‌ستی‌ ئه‌وه‌یه‌ بارینه‌كه‌ له‌ڕابردوودا بووه‌و هوَكاری‌ باراندنه‌كه‌شی‌ دیار نیه‌ه‌ واته‌ ئه‌و هوَیه‌ی‌ كه‌كاره‌كه‌ی‌ هێناوه‌ته‌ جوڵه‌ له‌و ڕأستیه‌دا باران بارین دیار نیه‌ه‌، ئه‌وه‌ش به‌ئاشكرایی‌ له‌شێوازی‌ نوسینی‌ (جێمس جینز) داده‌رده‌كه‌وێت كه‌كاتێ: باسی‌ سه‌ر هه‌ڵدانی‌ ژینی‌ یه‌كه‌م ده‌كات و ده‌ڵێت( زه‌وی‌ به‌شێ,ه‌یه‌ك به‌هه‌وره‌كان داپوَشرابوو كه‌ڕێگه‌ی‌ به‌هاتو چوَی‌ تیشی‌ خوَرده‌دا بێت و بڕوات وایكردبوو پله‌ی‌ گه‌رمی‌ جێگیربێت سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌شه‌وان كه‌می:َ ساردبوو، دووه‌م ئوَكسیدی‌ كاربوون كه‌له‌هه‌واداهه‌بوو له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌ڵمه‌ی‌ كه‌له‌یه‌كێ: له‌سه‌ر چاوه‌ گه‌رمه‌كانه‌وه‌ به‌هوَێ‌ خوَره‌وه‌ هاتبووه‌ ده‌ر یه‌كیان گرت له‌وه‌شه‌وه‌ (هه‌لاَمێك ) سه‌ریهه‌ڵدا كه‌له‌چه‌ند ماده‌یه‌كی‌ كاربووهیدراتی‌ پێكهاتوه‌ ئه‌م ماده‌یه‌ نایتروَجینی‌ له‌هه‌ندێك له‌پێكهاته‌ نیشاسته‌ییه‌كانه‌وه‌ مژی‌، یه‌كه‌مین بوونه‌وه‌ری‌ گریمانه‌كراو سه‌ریهه‌ڵدا كه‌ئه‌لبێر سیبوو،، بوو هه‌ربه‌ڕێكه‌وت هه‌ڵبه‌زییه‌وه‌و كه‌وته‌ سه‌ر گه‌ردێك له‌ خوَراك و مژینی‌ ئه‌م بوونه‌وه‌ره‌ گوَڕابوو پوڕتوَسه‌ر زوَرن كه‌نزمترین گیانله‌به‌ری‌ هه‌بوو  وه‌كو (ئوَبارین) ده‌ڵێت:(ژین له‌سه‌ر زه‌وی‌ له‌په‌ره‌گرتنی‌ ماده‌یه‌كی‌ نائه‌ندامیه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا كه‌له‌ ئه‌نجامی‌ زنجیره‌یه‌ك له‌ كارلێكه‌ كیمیاییه‌كانه‌وه‌ بوو) 

2ـ به‌كارهیێنانی‌ وشه‌ی‌ (سروشت)  ئه‌وبه‌ستراوه‌ی‌ كه‌پێشتر بارودۆخی‌ به‌خوداكردنیمان كرد ئه‌وه‌ش وه‌كو ئه‌و گوزارشته‌ به‌نێوبانگه‌ی‌ داروین كه‌ده‌ڵێت:(سروشت هه‌موو شتێ: دروست ده‌كات و سنوورێك نیه‌ بووتواناكانی‌ به‌سه‌ر دروستكراوه‌كاندا)هه‌وه‌ها هێڵگی‌ خاوه‌ن بیردۆزه‌ی‌ ئه‌پیر ده‌ڵێت( سروشت له‌خوَیدا هه‌موو هێزه‌ داواكراوه‌كانی‌ بووهێنانه‌دی‌ سه‌رجه‌م وی،َه‌كانی‌ بوون له‌خوَده‌گرێت جوَره‌كانیشی‌ هه‌ندێكیان له‌هه‌ندێكیانه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن له‌ڕێی‌ گوَڕان و بادانه‌وه‌وه‌ به‌پێی‌ چه‌ند یاسایه‌ك و به‌دوای‌ ڕیز به‌ندیه‌كدا كه‌له‌ توانادایه‌ هه‌رله‌ئێستاوه‌ دیاریبكرێت هیچ شتێك له‌ سروشتدا كه‌ به‌سروشت ڕاڤه‌نه‌كرێت و هیچ شتێكیش پێش سروشت ناكه‌وێت و له‌و به‌رزتر نیه‌ كه‌واته‌ سروشت لای‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌یاساكانی‌ ده‌ناسن و به‌تایبه‌ت یاسای‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سروشتی‌ بووخۆی‌ خوَی‌ دروستكردووه‌ )  ئه‌م شێوازه‌زوَرترین شێوازه‌ كه‌ به‌كارهێنراوه‌و كتێبه‌ زانستییه‌كان پڕن لێو پڕووگرامه‌كانی‌ خوێندن له‌هه‌موو ئاسته‌كاندا به‌باشتری‌ ده‌زانن كه‌ به‌كاری‌ بهێنن
3ـ به‌كارهێنانی‌ شێوازی‌ فرمانی‌ بكه‌رنادیار بووڕزگاربوون له‌وه‌ی‌ كه‌كاره‌كه‌ بده‌نه‌ پاڵ هه‌ركه‌سێك نمونه‌ی‌ ئه‌وه‌ش قسه‌كه‌ی‌ (جوَلیان هێكسلی‌)یه‌ كه‌ده‌ڵێت( كوَمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ نه‌ژمێردراو له‌ بارو دۆزه‌ جوداوازه‌كان هه‌ن كه‌ده‌توانرێت ژینیان له‌ته‌كدا بگونجێت )یاده‌ڵێت( ئه‌و ڕێگاپڕوورده‌كارییه‌ی‌ كه‌مرۆی‌ پێدروست كراوه‌ و پێكهاته‌ سروشتیه‌كه‌ی‌ لێپێكهێنراوه‌ ده‌گونجێت كه‌ته‌نیا به‌ڕوونی‌ بزانرێت سه‌باره‌ت به‌ژینگه‌كه‌ی‌ ) 

4ـ هه‌ندێك به‌كارهێنانی‌ تر كه‌له‌وانه‌ده‌چن هه‌ندێ‌ سیفه‌تی‌ ناسایشته‌ به‌خودا به‌كاربهێنن وه‌كو ئه‌و زاراوه‌یه‌ی‌ كه‌(ئه‌دنتوَن) به‌كاری‌ ده‌هێنا(دژی‌ ڕێكه‌وته‌)   زانراویشه‌ كه‌دژی‌ ڕێكه‌وت هه‌رحیكمه‌ت و كار سازییه‌ ئه‌مه‌و به‌ته‌نیا گرێی‌ بنچینه‌ی‌ ژین تاكه‌كێشه‌ی‌ نه‌بوو كه‌ڕووی‌ له‌ (هزرڤانه‌ ئازاده‌كان )كردبوو به‌لاَم له‌ زوَرترینی‌ ئه‌و كێشانه‌بوون كه‌ته‌مبه‌ڵی‌ و شڵه‌ژاوی‌ له‌نیوانیاندا وروژاندبوو ئه‌و بیردۆزه‌یه‌ی‌ كه‌باوبوو له‌سه‌ده‌ی‌ نوَزده‌دا بریتی‌ بوو له‌بیردۆزه‌ی‌ (له‌خوه‌ له‌دایكبوون)كه‌ به‌هوَیه‌وه‌ (ئاغاسیز) و لایه‌نگرانی‌ ناوبانگیان ده‌ركردبوو به‌رده‌وام ماتریالیسته‌كان له‌به‌رامبه‌رئه‌وانه‌دا كه‌ده‌یانوت دروستكراوی‌ خودایی‌ به‌سوربوون و سه‌ركێشیه‌وه‌ ده‌ستیان پێوه‌گرتبوو تاكوبیردۆزه‌كه‌ هه‌ره‌سی‌ هێناو كوڵه‌كه‌كانی‌ چه‌مانه‌وه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی‌(پاستوَر)دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌زنجیره‌یه‌ك له‌موشاهه‌ده‌و ئه‌زمونی‌ تاقیكرده‌وه‌و چیروَكێكی‌ جوانی‌ لێپێكهێنا  لێره‌دا به‌دوواوه‌ مولحیده‌كان شتێكیان نه‌ما كه‌خوَیان و عه‌یبه‌كانیانی‌ پێ داپوَشن ته‌نیا چنراوێكی‌ كون كون نه‌بێت كه‌ناویان نابوو بیردۆزه‌ی‌ ڕێكه‌وت،به‌نێوبانگترین پاڵه‌وانی‌ بیردۆزه‌كه‌ش له‌ ئینگلته‌را جێمس جینس، و(برتراند رسل) وبوون كه‌ به‌رده‌وام ئێستاش فراوانترین بیردۆزه‌ی‌ به‌ر بلاَوه‌ له‌نێوان زانایانی‌ بایوَلوَژی‌ هاوچه‌رخدا به‌تایبه‌ت له‌ئه‌مریكادا،به‌لاَم،ئه‌م بیردوو!زه‌یه‌ چه‌ندین نیشانه‌ی‌ پرسیاركردنی‌ له‌گه‌ڵ خوَیدا وروژاند كه‌وای‌ لێكرد به‌ره‌وڕووی‌ ڕه‌خنه‌لێگرتن و ناو زاڕدن ببێته‌وه‌ كۆڵینه‌وه‌كانی‌ دژ به‌م بیردۆزه‌یه‌ به‌دوای‌ یه‌كدا هاتن و هه‌تا ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌زانای‌ سویسری‌ به‌نێوبانگ(شارب اوجین جی‌) توانی‌ گورزێ:ی‌ له‌ ناو به‌ری‌ له‌نیوه‌ی‌ سه‌ده‌ی‌ ڕابردوودا لێ بووه‌شێنێت،ئه‌و به‌و شێوازه‌بیركاریانه‌ی‌ (ماتماتیكی‌) كه‌گومانیان تێدانیه‌ سه‌لمانی‌ ئه‌و بیردۆزه‌یه‌ زانستی‌ نییه‌ به‌هیچ شێویه‌ك بێگومان قه‌باره‌ی‌ ئه‌و گه‌ردوونه‌ی‌ كه‌ده‌توانرێت نزمترین پله‌ی‌ ژینی‌ تێدا سه‌ر هه‌ڵبدات له‌ڕێگه‌ی‌ ڕێكه‌وته‌وه‌ گه‌وره‌تره‌له‌له‌قه‌باره‌ی‌ گه‌ردوونه‌ی‌ خوَمان به‌پێی‌ ئه‌ندازه‌گیریه‌كه‌ی‌ (ئه‌لبێرت ئه‌نیشتاین) ئه‌وه‌نده‌ جوداوازیان هه‌یه‌ به‌ژماره‌ گه‌لێك كه‌ناتوانرێت به‌وشه‌ ده‌رببڕێن
گوَیه‌ك نیوه‌تیره‌كه‌ی‌ یه‌كسانه‌ 10 أس 82 ساڵی‌ تیشكی‌ )

به‌وه‌ش ماتریالیسته‌كان كه‌وتنه‌ ته‌ڵه‌زگه‌یه‌كی‌ تازه‌ی‌ تره‌وه‌ كه‌زیاتر مایه‌ی‌ شه‌رمه‌زاریانه‌ی‌ له‌كاتێكدا پێویست بوو كه‌بگه‌ڕێنه‌وه‌ بووئه‌گه‌ره‌ ڕاسته‌كه‌ كه‌دروستكردنی‌ خوداییه‌ وه‌لێ‌ له‌خوَبایبوون و ده‌مارگیری‌ وایلێكردن جارێكیتر شوَڕبكه‌نه‌وه‌ بۆلای‌ بیردۆزه‌ی‌ له‌خوه‌ له‌دایكبوون له‌گه‌ڵ چه‌ند هه‌وڵێكی‌ بێئومێدوو ڕاڤه‌گه‌لێكی‌ تازه‌ بووده‌رچون له‌و ناو دژییه‌ی‌ كه‌له‌ ئه‌نجامی‌ ئه‌وه‌ تێیكه‌وتون ئه‌مڕۆ برشوا به‌شتێك دێنن كه‌چی‌ له‌دووێنێیدا پوچه‌ڵی‌ ئه‌وه‌یان بووده‌ركه‌وتبوو بانمونه‌یه‌ك له‌بیركردنه‌وه‌نومبووه‌وه‌ بهێنینه‌وه‌ یه‌كێكیان له‌ گه‌وره‌ترینی‌ زانایانی‌ بایوَلوَژییه‌ له‌ڕووئاواداو ئه‌وی‌ دیكه‌یان سه‌روَكی‌ ئه‌كادیمیای‌ زانستی‌ سوَڤیه‌تی‌ پێشوه‌وه‌ یه‌كه‌میان(جوَرج واڵ!د)ه‌ كه‌پیپَشتر قسه‌ی‌ زوَری‌ له‌باره‌ی‌ بیردۆزه‌ی‌ له‌خوه‌ له‌دایكبوون كردووه‌و به‌دوورو درێژی‌ باسی‌ له‌بێمانایی‌ و پوچیه‌كه‌ی‌ كردووه‌ به‌لاَم دووباره‌ گه‌ڕأوه‌ته‌وه‌ سه‌ری‌ و ده‌ڵێت:(ئێمه‌ بووئه‌وانه‌ی‌ سه‌ره‌تایانه‌ له‌زانستی‌ بایوَلوَژیدا ئه‌م چیروَكه‌ ده‌گێڕَنه‌وه‌ تاكوسه‌ركه‌وتنی‌ عه‌قڵ به‌سه‌ربیروباوه‌ڕدا بسه‌لمێنێت،تێڕوانینی‌ پێكراو ئه‌وه‌یه‌ كه‌بڕوابوونه‌به‌له‌خوه‌ له‌دایكبوون و به‌دیله‌كه‌شی‌ ته‌نا بیروباوه‌ڕه‌ به‌و دروستكردنه‌ی‌ كه‌له‌توانای‌ مرۆ سروشته‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ڕوودانێكی‌ بێوینه‌و بنچینه‌ی‌ داده‌نرێت به‌دیلی‌ سێیه‌م بووئه‌و دووانه‌ نیه‌ له‌به‌ر ئه‌م هوَیه‌ش زوَرێك له‌وانه‌ سه‌ر قاڵێ‌ زانیته‌كانن له‌سه‌ده‌یه‌كی‌ ڕابردووه‌وه‌ بیروباوه‌ڕێ‌ له‌خوه‌ له‌دایكبوون وه‌كو پێویستیه‌كی‌ فه‌لسه‌فی‌ ده‌بینن،بێگومان له‌ده‌ركه‌وته‌كانی‌ نه‌توانینی‌ زانایانی‌ سه‌ر قاڵ به‌زانستی‌ لابایوَلوَژییه‌وه‌ به‌هه‌ره‌س هیێنانی‌ بیروباوه‌ڕی‌ له‌خوه‌ له‌دایكبوون دڵیان ئاوی‌ ده‌خوارده‌وه‌،به‌لام هێشتا ئاماده‌نین بیروباوه‌ڕێكی‌ تر له‌بری‌ ئه‌و وه‌ربگرن كه‌بریتیه‌ له‌ دروستكردنی‌ تایبه‌تی‌ لێره‌یشه‌وه‌زانایان هه‌موو ئه‌گه‌ره‌كانیان له‌ده‌ستدا،من بڕوام وایه‌ كه‌هیچ بژارده‌یه‌كی‌ تر له‌به‌رده‌م ئه‌وانه‌دا نه‌ماونه‌ته‌وه‌ كه‌سه‌ر قاڵی‌ زانسته‌كانن بێجگه‌ له‌و تێگه‌یشتنه‌ی‌ كه‌بنچینه‌ی‌ ژین له‌ڕێگه‌ی‌ گریمانه‌ی‌ له‌خوه‌ له‌دایكبوونه‌وه‌یه‌ دژ یه‌كی‌ له‌و قسانه‌ی‌ پێشتر دا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌باسمان كرد ته‌نیا له‌بیروباوه‌ڕدایه‌ بێگومان ئه‌ندامه‌زیندووه‌كان له‌بارودۆخه‌ هه‌نوكه‌ییه‌كاندا هه‌رله‌خوه‌ گه‌شه‌ده‌كه‌ن و زیندوو ده‌بنه‌وه‌ لێره‌یشه‌وه‌ پێویسته‌ له‌سه‌رمان به‌ره‌وڕووی‌ی‌ كێشه‌یه‌كی‌ توَزیك جوداوازببینه‌وه‌،ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ چوَن ده‌گونجێت كه‌بوونه‌وه‌ره‌كان له‌بارودۆخه‌ جوداوازه‌كاندا و له‌ماوه‌ی‌ ڕَابردوودا له‌خوه‌ گه‌شه‌یان كردبێت و دواتریش له‌ده‌رخستنی‌ ئه‌م توانایه‌داده‌سه‌وسان بن؟)  هه‌روه‌ها(جوَرج واڵد) پێی‌ وایه‌ كه‌(گه‌رزانست بیتوانیبایه‌ له‌كارگه‌دا یه‌كیكَ له‌ ساده‌ترین ماده‌ زیندووه‌كانی‌ به‌رهه‌م بهێنایه‌ كه‌ماده‌ی‌ (d.n.e) یه‌ئه‌وه‌بێگومان گرێی‌ به‌رده‌م به‌خوه‌ گه‌شه‌كردن لاده‌چو ئه‌وكاتیش گریمانه‌كه‌ به‌رز ده‌بووه‌وه‌ بووپله‌ی‌ حه‌قیقه‌تی‌ زانستی‌، له‌كوَتایشدا كاتێك خوی‌ ماندووكرد له‌چه‌ند لێكوَڵینه‌وه‌یه‌كی‌ نه‌زوَكدا له‌و باره‌یه‌وه‌ به‌تاڵیه‌وه‌ دانی‌ به‌ده‌سه‌وسانی‌ خوَیدانا به‌لام هێشتا نه‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆلای‌ عه‌قڵ و تێگه‌یشتنه‌كه‌ی‌ خوَی‌ و ده‌ستی‌ كرده‌وه‌ به‌هیوا خوداست و هوَكار هێنانه‌وه‌ بووچاو تێبڕینی‌ له‌ئه‌نجامه‌كانی‌ ئه‌و ئه‌زمونانه‌ دواتر وتی‌ : كه‌له‌خوه‌ گه‌شه‌كردن له‌ڕووی‌ زانستیه‌وه‌ ڕێی‌ تێده‌چێت به‌لاَم بوونه‌وه‌كانی‌ داهاتو به‌ته‌نیا یه‌ك مه‌رج: ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ تاقی‌ كردنه‌وه‌كان له‌سه‌ر ئه‌م هه‌ساره‌یه‌ نه‌كرێن ئه‌وه‌تا ده‌ڵێت( ئه‌گه‌ر ده‌سه‌وسان بووین له‌وه‌دیهێنانی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ده‌مانخوداست مانای‌ وانیه‌ كه‌هه‌مووشتێكمان له‌ده‌ستدا بێت،چونكی‌ به‌ره‌بابه‌ مروَییه‌كه‌مان له‌داهاتودا و له‌غه‌یری‌ ئه‌م جێگه‌یه‌دا جارێكیتر هه‌وڵێ‌ خوَیان ده‌ده‌ن ) 

هه‌مان ئه‌نجامیش له‌گه‌ڵ شاهیده‌كه‌ی‌ تردا دووباره‌ بووه‌وه‌ كه‌(ئوَبارین)بوو ئه‌م(ستالین) ڕای‌ سپاردبوو كه‌له‌ڕَ,ی‌ زانستیه‌وه‌ بۆی‌ بسه‌لمێنێت ژین هه‌رله‌خوه‌و له‌ ماده‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌تاكو به‌و كاره‌ پاڵپشتی‌ عه‌قیده‌ی‌ ڕه‌سمی‌ ده‌وڵه‌ت بكات به‌كرده‌وه‌ ئوَبارین و ئه‌ندامانی‌ ئه‌كادیمیاكه‌ی‌ 20 ساڵی‌ به‌رده‌وام له‌هه‌وڵی‌ بێئه‌نجام به‌رده‌وامبوون به‌لاَم له‌ساڵی‌ 1955 داوتی‌ (بێگومان ئه‌و سه‌ر كه‌وتنه‌ ی‌ كه‌زانسته‌كانی‌ بایوَلوَژی‌ سوَڤیه‌تی‌ له‌م ماوه‌یه‌دا پێی‌ گه‌یشتوه‌ به‌ڵێنی‌ ئه‌وه‌ده‌دات كه‌پرسی‌ دروستكردنی‌ بوونه‌وه‌ره‌ زیندووه‌ساده‌كان به‌ڕێگه‌یه‌كی‌ پیشه‌سازی‌ ده‌ستكرد ناگونجێـ به‌لامَ له‌ماوه‌یه‌كی‌ نزیكدا دێته‌دی‌) خه‌ڵكی‌ هه‌روا مانه‌وه‌و به‌رده‌وام چاوه‌ر,ِانی‌ ئه‌و به‌ڵێنه‌بوون ستالین مردوو چاوی‌ ڕووشنایی‌ ئه‌ودۆزینه‌وه‌یه‌ی‌ به‌خوه‌ نه‌بینی‌ له‌ساڵی‌ 1959 دا له‌كوَنگره‌ی‌ نێو ده‌وڵه‌تی‌ بووده‌ریاوانه‌كان له‌نیییوَرك به‌سترا ئوَبارین به‌م قسه‌یه‌ی‌ زاناكانی‌ نه‌خسته‌ نی,َ شتێكی‌ له‌ناكاوه‌وه‌ (بێگومان هه‌موو ئه‌و هه‌ولاَنه‌ی‌ كه‌خرانه‌ گه‌ڕ بوودروستكردنی‌ ژین له‌ ماده‌ نائه‌ندامیه‌كانه‌وه‌ گه‌رله‌ژێر بارودۆخی‌ سروشتیدا بووبێت یاله‌ كارگه‌دا هه‌رهه‌موویان هه‌ره‌سیان هێنا،شكستیان هێنا)   سه‌رباری‌ ئه‌م بێهیواییه‌ش ئوَبارین له‌ بێئاگاییه‌كه‌ی‌ خه‌به‌ری‌ نه‌بووه‌وه‌ تاكوبڕوا بهێنێت به‌دروستكردنی‌ خودایی‌، به‌ڵكو به‌ڵێنێكی‌ تری‌ دا كه‌ده‌گونجێت ژین بهێنرێته‌ دنیا وه‌ به‌مه‌رجێ: هه‌وڵه‌كه‌ له‌سه‌ر هه‌ساره‌یه‌كی‌ تری‌ بێجگه‌ له‌زه‌وی‌ بێت،ئه‌ویش به‌و تێڕوانینه‌ی‌ كه‌بارودۆخی‌ ئێستای‌ زه‌وی‌ هێشتا ئاماده‌نیه‌ بووئه‌و كاره‌ )  واتای‌ قسه‌كانی‌ ئه‌و دۆزانایه‌ ئه‌وه‌یه‌ (بێگومان له‌سه‌ر مرۆه‌ كه‌بڕوا به‌بیردۆزه‌ی‌ له‌خوه‌ له‌دایكبوون بهێنێت هه‌رچه‌ند به‌لایه‌وه‌ قورس بێت هه‌ركات گومان زوَری‌ بووهێنا له‌ڕاستیبوونیداوحه‌زی‌ له‌ دڵنیایی‌ بوو له‌وه‌دا ئه‌وه‌ ته‌نیا ئه‌وه‌نده‌ی‌ له‌سه‌ره‌ كه‌توێشو بپێچێته‌وه‌و خۆی‌ ئاماده‌بكات بووگه‌شتێكی‌ ناو بووشایی‌ و قولاَیی‌ گه‌ردوون تاكوڕێی‌ ده‌كه‌وێته‌ هه‌ساره‌یه‌ك كه‌بار و دووخه‌كه‌ی‌ له‌بارودۆخی‌ زه‌وی‌ بچێت له‌كاتی‌ سه‌ر هه‌ڵدانی‌ ژینی‌ یه‌كه‌م تێدا  یاباچاوه‌رَوانبێت تاكونه‌وه‌كانی‌ داهاتو دێن و به‌م گه‌شته‌ هه‌ڵ!ده‌ستن ئه‌وكاتیش دڵنیا ده‌بێت كه‌بیردۆزه‌ی‌ دروستكردنی‌ خودایی‌، بیردۆزه‌یه‌كی‌ كوَن خودازییه‌و بیردۆزه‌یه‌كی‌ له‌خوه‌ له‌دایكبوون، له‌سه‌دا سه‌د زانستیه‌و دروسته‌!! به‌لام لێره‌دا ڕاستیه‌كی‌ ترهه‌یه‌ كه‌له‌ زه‌ینی‌ ئه‌و دۆزانایه‌دانه‌بوو ئه‌گه‌ر بیانتوانیبایه‌ گریمان له‌كارگه‌دا له‌ ماده‌ نائه‌ندامیه‌كانه‌وه‌ماده‌یه‌كی‌ زیندوو ئاماده‌بكه‌ن نه‌یانده‌گون كه‌شتێك له‌ڕێكه‌وت یا گه‌شه‌كردنی‌ خودیی‌ یاسروشت ئه‌و ماده‌یه‌كی‌ دروستكردووه‌ به‌ڵكو به‌خوَبادان و گه‌وره‌ییه‌كه‌وه‌ ده‌یانگوت له‌ئه‌نجامی‌ هه‌وڵه‌كان و به‌روبوومی‌ لێكوَڵینه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌كانمانه‌وه‌یه‌، جائه‌گه‌ر زانستی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م له‌ ئه‌وروپادا به‌گشتی‌ دژی‌ هاوپه‌یمانێتی‌ بووبن له‌گه‌ڵ ئایندا ئه‌وه‌ بێگومان زانست له‌ ناو چوارچێوه‌ئاسنینه‌كانه‌وه‌ بارودۆخێكی‌ له‌وه‌ توندترو به‌كارهێنانێكی‌ له‌وه‌ خراپتری‌ هه‌بوو له‌و كاته‌وه‌ كه‌زانایانی‌ ڕۆژئاوا دروشمی‌ (زانست بووزانست)به‌رز ده‌كه‌نه‌وه‌ ده‌بینین زانایانی‌ سوَڤیه‌تی‌ پێشو دروشمی‌ (زانست بووباوه‌ڕه‌)به‌رز ده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌زوَربه‌ی‌ كاته‌كاندا به‌ڕاشكاویی ده‌یانگوت كه‌زانست بووحیزبه‌، بێگومان یه‌كی:َ له‌ زاناكانی‌ ڕووسیا به‌ڕاشكاویی وتویه‌تی‌ (زانستی‌ سوَڤیه‌تی‌ ته‌نیا زانستێكی‌ حیزبیه‌و زانستی‌ چینایه‌تیه‌)و دژی‌ ئه‌و دروشمانه‌بوو كه‌ده‌یانگوت زانست نێو ده‌وڵه‌تیه‌و شتێكی‌ گشتیه‌،ئه‌و زانایه‌ ئه‌و قسانه‌ی‌ به‌به‌تاڵ ده‌زانیی‌ و ده‌یگوت چینی‌ بوورژواو هه‌ڵگرانی‌ مه‌زه‌به‌كان ئه‌وانه‌ به‌كارده‌هێنن   هه‌روه‌ها سه‌روَكی‌ ئه‌كادیمی‌ زانستی‌ سوَڤیه‌تی‌ له‌ساڵی‌ 1929 دا ده‌یگوت( بێگومان فیزیایی‌ سوَڤیه‌تی‌ وه‌كو زانستی‌ سوَڤیه‌ت وایه‌ و ده‌مێكه‌ هاتونه‌ته‌ نێو ژینی‌ ده‌وڵه‌ت و هه‌موو هه‌وڵه‌كانیان  بوو!خزمه‌تی‌ ئه‌م ولاَته‌یه‌ و بوودابینكردنی‌ پێداویستیه‌ پێویستیه‌كانه‌ بووبنیاتنانی‌ كوَمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ شیوعی‌ فیزیایی‌ شیوعیه‌ت، كاره‌كانی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بنیات ده‌نێت كه‌جیهانبوونه‌ به‌هه‌ڵگری‌ ماتریالیزمی‌ لوَژیكی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌نوسینه‌كانی‌ لینین و ستالین له‌پێناویدا نوسراون، ئه‌و نوسراوانه‌ له‌ڕێی‌ ماتریالیزمی‌ لوَژیكیه‌وه‌ ڕوحیه‌تی‌ عه‌بقه‌ری‌ درێژه‌ پێده‌ده‌ن )  ئه‌وه‌ی‌ سه‌ر سورَهێ،ه‌ره‌ له‌باره‌ی‌ ماڵێ‌ زانایانی‌ شیوعیه‌ته‌وه‌ هه‌مووی‌ سه‌ر سوڕمانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ئه‌نجامی‌ كۆڵینه‌وه‌كانیان پێشتر زانراون مه‌حاڵ هه‌ردۆزینه‌وه‌كانیان له‌و بازنه‌یه‌ ده‌ربچێت كه‌حیزبی‌ شیوعی‌ بۆی‌ كێشاون یابه‌ر یه‌كێك بكه‌ون له‌گه‌ڵ ڕایه‌ك له‌ ڕاكانی‌ ماركس ئه‌نگڵزدا سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌گه‌وره‌ترین ئه‌و ئه‌نجامانه‌ی‌ كه‌ئه‌وان له‌سه‌رده‌می‌ خوَیاندا پێی‌ گه‌یشتبوون ناكاته‌ هیچ گه‌ر به‌راورد بكرێن به‌م ئاراسته‌ی‌ ئێستای‌ زانسته‌وه‌ له‌هه‌موو مه‌یدانه‌كاندا مه‌گه‌ر كه‌مێك پوخته‌ كردن و ده‌ستكاری‌ كردنی‌ لێده‌ركه‌ین كه‌ به‌ڕه‌سمی‌ له‌ده‌ستی‌ لینین و ستالین ئه‌جامدراون هه‌ربوو!ئه‌و ئه‌و چه‌قه‌به‌ستوییه‌ كوێرانه‌یه‌ی‌ زوَرێك له‌هزرڤانه‌ شیوعیه‌كان تائێستا به‌رده‌وام جێگه‌ی‌ ڕه‌خنه‌و ناو زراندنی‌ زوَرێك له‌ زانایانه‌ به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌یان كه‌له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ چوار چێوه‌ ئاسنینه‌كه‌ن بۆیه‌كاڕووجیه‌ گارودی‌، ئه‌م جوَره‌ له‌ كوَیلایه‌تی‌ فیكری‌ جارێك به‌(بیروباوه‌ڕكراو)و جارێك(فیكره‌ لاهوتیه‌كان)ی‌ ناوده‌بات گارودی‌ ده‌ڵێت:(هه‌ربه‌و شێوه‌یه‌ به‌گه‌رمو گوڕییه‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی‌ به‌سه‌رماندا بسه‌پێنرێت به‌بیروباوه‌ڕكراوه‌ ستالینه‌كه‌مان وه‌رده‌گرت هه‌موو ئه‌و ستالینیه‌ته‌ له‌ 20 لاپه‌ڕه‌دا چڕ كرابۆیه‌وه‌ وامان داده‌نا كه‌ئه‌وه‌ پوخته‌ی‌ كتێبه‌كانی‌ حیكمه‌ته‌ فه‌لسه‌فیه‌كانن هه‌روه‌ك چه‌ند كتێبێك هه‌بوون كه‌فێری‌ (لاتینی‌ به‌بێ‌ فرمێسك)یان ده‌كردی‌ و هه‌ندێكیتر فێری‌ (یوَنانی‌ له‌ كاتێكدا كه‌توَپێده‌كه‌نیت) یان ده‌كرد ئه‌م چه‌ند لاپه‌ڕه‌ ستالینیه‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ ده‌خسته‌ به‌رده‌ستی‌ هه‌مووان ته‌نیا له‌سێ‌ وانه‌دا