21/06/2013
•
نوسەر: bzavpress
•
یهزیدیهکان کورد نین
ڕاپۆرت و شیکاری
ئهوهندهی که لێرهو لهوێ باس لهوه دهکرێت که یهزیدهکان کوردی
ڕهسهن ئهوانی که ئێستا ناو دهبرێن به یهزیدی به کوردی ڕاستهقینه
ئاماژهیان بۆ دهکرێت له ڕاگهیاندن و بڵاو کراوهکاندا ئهم زۆر
سهرسامی کردم ووتم داخۆ دهبێت ئهوان له نهوهی کێبن وا ڕهسنن ئێمه
دهبێت ناڕهسن بین !!
لهدوای ئهوهی که پرسیارم کرد لهوانهی که به خهیاڵی خۆیان شارهزا
بوون له مێژوو به تایبهت له ڕاگهیاندنی ڕێکخراوێکی بهناوبانگی خاوهن
دهسهڵات به ڕاشکاوانه ووتیان ئهمانه بنهڕهتیان دهگڕێتهوه بۆ
زهردهشتیهکان!!
ئهمه وای لێکردم که بگهڕێم به دوای سهرچاوهکانیندا بزانین ئایا ئهمه ڕاسته که کوردی ڕهسهنن ؟
لهدوای ئهوی که سهیری مێژووی مادهکانم کرد دیار بوو که هیچ
پهیوهندێکیان بهو سهردهمهوه نهبوو ههر ناویان له هیچ مێژوویهكدا
تۆمار نهکراوه وه ئاینی مادهکان ئاینی (ودا)یان (وارنادا) بووه یان
به گوێرهی ئهو ناوهی که مێژوو نوسهکان بۆیان داناوه لهدوای ئهوان
سهیری قۆناغی دوهڵهتی پارسیاو پاشان پێش هاتنی ئیسلامم کرد له هیچ
مێژوویهك باس نهکراوه بێ هیچ شکو گۆمانێك وه سهیری مێژووی دهسهڵاتی
ڕۆماکانم کرد بۆ ماوهیهك له ناوچهی ڕۆژ ئاوای کوردستان هیچ گهل هۆزێك
نابینرێت بهناوی یهزیدی لهدوای هاتنی ئیسلام بۆ ناوچهکه بهتایبهت
لهو ناوچهیه که ئێستا تیدا دهژین دۆڵی لالش بۆته ڕوگهو حهجیان، له
مێژووی ئیسلامدا باسێك نیه لهو بارهیهوه وه زۆرسهرنجی ڕۆژ ههڵات
ناسهکانم دا ئهوانیش به هیچ شیوهیهك باسیان نهکردوه له ناوه
ئهوسهردهمهی که ئاینی ئیسلامیش هاتۆته ناوچهکهو بهڵام ههموو
مێژوو نوسان له سهر ئهوه کۆکن که یهزیدیهکان بهشێكن له
ئهمهویهکان و لهدوای شۆڕشی عهباسیهکان جیا بونهتهوه ، وه ئهم
سهلمێنراوه....
پاشان ئهم لێکۆلینهوهیه بۆ ئهوه نیه خهڵکانێك وا ههست بکهن که
من داخ لهدڵم بۆ یهزیدی بهڵکو زۆر خۆشحاڵ دهبم که بهڕاستی کورد
بوونایه،بهڵام به داخهوه هیچ مافێکیان بهسهر کوردهوه نیه وه
مهگهر له ڕێگایی تێکهڵ بوونهوه خۆیان به کورد بزانن بهڵام
ڕهچهڵکیان عهرهبی ئهصڵن له نهوهی معاویهی کوڕی یهزیدن....
خهڵکانێك لهوانیه بپرسن چون ؟
بۆ ئهوهی یهزیدیهکان بناسین پێویسته له سهرچاوهکانی خۆیانهوه
دهست پێبکهین وه پێناسهیان بکهین و دهبێت وهصف له صیفهتهوه
بێت!!
پێناسهیان:یهزیدییهكان تاقمێكی لادهر له ئاینی پیرۆزی ئیسلام لهساڵی
١٣٢ك دوای ڕووخانی دهوڵهتی ئهمهوی دروست بوون. لهسهرهتاوه
بزووتنهوهیهكی سیاسی بوون بۆ هێنانهوهی دهسهڵاتی ئهمهوییهكان،
بهڵام له پاشاندا بارودۆخ و شوێنهكه و هۆكاری لهڕێ لایدان و
گهیاندنییه ئهوهی یهزیدی كوڕی مهعاویه بهپیرۆز بگرن و پاشانیش
لهوهدا نهوهستان و كهوتنه بهگهورهگرتن و پیرۆزگرتنی شهیتان و
ناوی (مهلیكه تاووس)یان لێ نا؛ واته به گومانی خۆیان شهیتان تاووسی
مهلائیكهتهكانه و له ههموویان بهڕێزتر و گهورهتره!
گهشهكردنیان: كاتێك لهساڵی ١٣٢ك دهوڵهتی ئهمهوی لهشهڕی (زێی
گهوره)دا له سهرووی عێراق ڕووخا، ئهمیر ئیبراهیم كوڕی حهربی كوڕی
یهزید بهرهو كوردستانی عێراق ڕایكرد. لهوێ ئهمهوییه ڕاكردووهكانی
كۆكردهوه و بانگهشهی ئهوهی دهكرد كه یهزید لهپێشتر و حهقتره
به خهلافهت و دهسهڵات. وه ئهو (یهزید) ئهو سوفیانییه
چاوهڕوانكراوهیه كه دهگهڕێتهوه سهر زهوی و پڕی دهكاتهوه له
دادپهروهری و یهكسانی، وه بۆیه یهزیدی به سۆفی ناو برد بۆ ئهوهی
خهڵکی ئهو ناوچهیه له دهوری کۆببنهوهچونکه زۆربهی خهڵکی ئهو
ناوچه سۆفی بوون.
هۆی ههڵبژاردنی یهزیدییهكانیش بۆ كوردستانی عێراق ئهوهیه كه دایكی
مهروانی دووهم كه لهسهردهمی ئهودا دهوڵهتی ئهمهوی ڕووخا، كورد
بووه،لای ههمووان ئاشکرایه که شۆڕشی یهزیدیهکان له کوردستانهوه
دهستی پێنهکردوه،بهڵکو له زۆر جێگای ترهوه سهر ههڵدا بۆ نمونه
لهسهر دهستی عهبدوڕهحمانی داخل له ئهندهلوس سهری ههڵاداو ئهو
سهرکهوتنی بهدهست هێنا دیاره لهدوای ڕاکردنی له دهستی عهباسیاکان
توانی زۆر بهی ئهمهویهکان له ئهندهلوس کۆ بکاتهوه وه ههندێکی
تریان ویستیان له کوردستانهوه ئهو کاره بکهن ...
یهزیدی به چوار قۆناغدا تێپهڕیوه
قۆناغی یهكهم: بزووتنهوهیهكی ئهمهوی سیاسی بووه و له خۆشهویستی یهزیدی كوڕی مهعاویهدا خۆی بینیوهتهوه.
قۆناغی دووهم: گۆڕانی بزووتنهوهكهی به تهریقهیهكی سۆفیگهریی عهدهوی له سهردهمی شێخ عهلی كوڕی موسافیر.
قۆناغی سێیهم: داپچڕان و لهبهرچاونهمانی شێخ شمس الدین حهسهن كه
كهسایهتی چوارهمی یهزیدییهكان و بۆ ماوهی شهش ساڵ و پاشان
هاتنهوهی و نووسینی كتێبێك كه پێچهوانهی ئایینی پیرۆزی ئیسلامه.
قۆناغی چوارهم: دهرچوونیان بهتهواوی له ئیسلام و قهدهغهكردنیان بۆ
خوێندن و نووسین و هاتنهناوی بیروباوهڕی بهتاڵ و ناڕهوا بۆ ناویان...
کهواته ئهمه لێرهدا ئهوه دهسهلمێنێت که ئه مانه کورد نین
بنهڕهتیان دهگڕێتهوه بۆ ئهمهویهکان وهك ئاینی زهردهشتی
نههاتوون بهڵکو سوفی بوون پاشان منحریف بوون له فکری سۆفی گهری.
بهناوبانگترین كهسایهتییان
كهسی یهكهم: عهدی كوڕی موسافیر؛ له پێشهنگی ئهوانه بوو كه له
دهسهڵاتی عهبباسی له لوبنانهوه بهرهو ههكاری له كوردستان ڕایان
كرد. پشتیشی ئهگهڕێتهوه بۆ مهروانی كوڕی حهكهم و پێشگرهكهشی (شرف
الدین ابو الحسن)ه.
ئهم پیاوه به شێخ عبدالقادری گهیلانی گهیشتووه و تهریقهی سۆفیگهریی لێ وهرگرتووه.
له نزیكهی ساڵی ١٠٧٣ یان ١٠٧٨ز لهدایك بووه و نزیكهی ٩٠ ساڵ ژیاوه و پاشان له (لالش) له ناوچهی شێخان نێژراوه.
مێژوویان لهم پیاوه وه دهست پێدهکات وه ههروهها مێژووی نهسهبیان لێرهوهیه ئیتر کوردی چی و زهردهشتی چی ؟
كهسی دووهم: سهخر كوڕی سهخر كوڕی موسافیر ناسراو به شێخ
ئهبولبهرهكات؛ ئهمه لهگهڵ عهدی مامیدا بووه و جێنشینی بووه و
پاشان ئهمیش دوای مردنی، لهلای مامییهوه له لالش دهنێژرێت.
لێردا پرسیارێك دهکهین ئهگهر کوردی ڕهسهنن بۆ ناوێکی کوردی له
نهسبیاندا نبینرێت یان ناوێکی زهدهشتی یان پههلهوی، وه ههموو
ناوهکانیان به عهرهبیه ؟
كهسی سێیهم: عهدی كوڕی ئبین بهرهكات ناسراو به كوردی كه له ساڵی ٦١٥ك مردووه.
كهسی چوارهم: شمس الدین ابو محمد ناسراو به شێخ حهسهن لهساڵی ٥٩١ك لهدایك بووه.
لهسهر دهستی ئهم پیاوه تایهفهی یهزیدی شێوێنراو كهوتنه بهپیرۆز و گهورهگرتنی یهزید و عهدی كوڕی موسافیر و شهیتان.
ئهم كابرایه چهند كتێبێكی بۆ تایهفهی یهزیدی نووسیوه و بهتهواوی
لهسهری گومڕا بوون، كه ئهمانه (الجلوة لأصحاب الخلوة) و كتێبی (محك
الأيمان) و كتێبی (هدایة الأصحاب).
یهكێك له كارهكانی ئهوه بوو ناوی خۆی خسته شایهتمانی یهزیدییهكان و
تا ئێستهش لای ههندێ له یهزیدییهكان ههر بهو شێوهیه. لهساڵی
٦٤٤ك مردووه.
بۆ ئهم چهندێرهپرسیارێك دهکهین ئهگهر ئهوان ڕهسنن بۆ به کوردی
ڕهسهن کتێبهکانیان نهنوسیوه خۆ ئهگهر دهڵێن نزیكن له ناوچه
عهرهب نشینهکان بۆ زمانی ئاڤێستابهکار نههاتوه له دروشمه
دینیهکانیاندا
كهسی پێنجهم: شێخ فخرالدین برای شێخ حهسهن، كه لێرهوه سهرۆكایهتی
ئایینی یهیزیدییان و فهتوادانیان له نهوهی ئهمدا كورت كرایهوه.
كهسی شهشهم: شرف الدین محمد كوڕی شێخ فخرالدین، له كاتێكدا له
ڕێگهدایه بچێت بۆ لای سوڵتان عزالدینی سهلجوقی له ڕێگه لهساڵی ٦٥٥ك
دهكوژرێت.
كهسی حهوتهم: زین الدین یوسف كوڕی شرف الدین محمد، بهرهو میسر
ڕۆشتووهو خهركی زانست و پهرستن بووه تا لهوێ له تهكیهی عهدهوی
له ساڵی ٧٢٥ك مردووه.
كهسی ههشتهم: شێخ زین الدین ابو المحاسن، كه پشتی دهگهڕێتهوه بۆ
عهدی كوڕی بهرهكات كه كرایه ئهمیری یهزیدییهكانی وڵاتی شام، پاشان
مهلیك سیف الدولة قهلاوون گرتی پاش ئهوهی ههستی به مهترسی كرد و له
گرتوخانهدا مرد.
كهسی نۆیهم: شێخ عزالدین كه بنكهكهی له شام بوو، پێشگری (أمير
الأمراء)ی پێدراوه، ویستی دووباره شوڕشێكی ئهمهوی ههڵسێنێتهوه،
بهڵام لهساڵی ٧٣١ك گیراو له گرتوخانهدا مرد.
ئیتر دوای ئهوه به هۆی شهڕو پێكدادان له نێوان ئهوان و مهغۆل و
سهلجوقییهكان و فاتمییهكانهوه مێژوویان لێڵ و نادیارهو ناوچهی شێخان
بووه بنكهو شوێنی بڵاو بوونهوهو ژیانیان، ههرچهنده ئیبن ئهسیر
دهڵێت له دژی شیعهکان که ئهوان نهفرتیان لهیهزید دهکرد ئهوانیش
یهزیدیان به پیرۆز ڕاگرت.
ئایا له بنهڕهتدا پێیان دهوترێت (یهزیدی)یان(ئهزیدی)
بۆ ئهم مهبهسته زۆر بهدوای سهرچاوهدا گهڕام بۆ ئهوهی بزانم
ئایابنهڕهتی ئهمانه ناوهکهیان وهك زۆرێك له ڕێکخراوهکان و
دهزگاکان بانگهشهی ئهوه دهکهن که ئهمانه ئهزیدین نهك یهزیدی
بۆ ئهو مهبهسهت لهنزیکهکانی بابا شێخی خۆیانمان پرسی ووتی ناوی
طایفهی ئێمه یهزیدهیه نهك ئهزیدی وه بهردهوام لهگهڵماندا بوو
بۆ باس وخواستی یهزیدهکان من داوای بهڵگهم لێکرد بۆ ئهوهی که ڕۆژێك
له ڕووی یاساوه کێشهم بۆ دروست بکهن دهمهوێت ههموو ئهم ووتانهی
که دهیڵێم به بهڵگهوه لهبهر دهستم دابێت؟
له ووهڵامدا ووتی : باشترین بهڵگه سهرچاوهکانی خۆمانهو فهرموو سهیری ههموو پێگهکانمان بکه ههر یهزیدین نهك ئهزیدی!!
پرسیم ئهی بۆ خهڵکانێك خۆیان بهلێزان وه لێکۆڵهرهوه دهزانن لهسهر
ئێوه دهڵێن ئێوه ئهزیدنی نهك یهزیدی بۆ وهڵامی ئهم پرسیاره ووتیان
خهڵکی ئازاده چی دهڵێن گرنگ خۆمانین وه ئێمه له سهردهمی
بهعسیهکانهوه له شاری بهغداد نوسینگهیهکمان ههبووه به ناوی
نوسینگهی ئهمووی له جادهی ڕهشید!!
وه دهسهڵات دارانی کورد دهیانهوهێت ناوچهی شێخان وهك کهرکوکی
لێنهیهت بۆیه به شان باڵماندا ههڵدهدهن وه ئێمه شێخهکنمان جلو
بهرگی ڕهسنی عهرهبی لهبهر دهکهن!!
چین و توێژهكانیان:
یهزیدییهكان له چهند چین و توێژێك پێك دێن و ڕژێمی چینایهتی له
نێوانیاندا ڕهگی داكوتاوهو ههر یهكهیان له چین و توێژێكی تایبهت
دادهنرێت بهم شێوهیه:
چینی یهكهم: چینی ئهمیر، گومانیان وایه كه پریشكی خوایی هاتۆته
ناویانهوه، ئهوانیش له پشتی یهزیدی كوڕی مهعاویهو عهدی كوڕی
موسافیرن، باوهڕیان وایه ئهمانه بێ گوناهو تاوانن، لهبهر ئهوه هیچ
داواكارییهكیان ڕهت ناكرێتهوه، ههچ كهسێكیشی پێچهوانهی فهرمانی
ئهمیر بكات یان له ڕێزو كهرامهتی دابهزێنێت، ئهوه تووشی سزاو تۆڵهی
سهخت دهبێت كه كهمترینی داڕنینیهتی له ههموو مافه مهدهنیی و
ئایینییهكان و كهس و كاری دهنگی لێ دادهپچڕن تاكو ئهمیر لێی
دهبورێت، شوێنی دانیشتنی ئهم ئهمیرشه دێی (باعهجرا) یان(باعهدرا)یه
له ٤٥كلم له سهرووی ڕۆژههڵاتی موسڵهوه دووره.
ئهم ئهمیرهش جۆره جل و بهرگێكی تایبهتی ههیه وهك تاجێك دهیكاته
سهری، میراتگری ئهو كهسهیه كه میراتگری نییه، جاری واش ههندێ له
دارودهستهكهی منداڵێك بۆ ئهمیر دهكاته نهزرو دهبێته كۆیلهی ئهو و
له خزمهتیدا دهبێت.
چینی دووهم: چینی باباشێخ: ئهمیش كه سهرۆكی ئایینی ههرهبهرزی
تایهفهی یهزیدییه، ئهمیش دهبێت له وهچهی شێخ فخرالدین بێت،
دهستێوردانیشی تایبهته به كاروباری ئایینی و ئهمیر له ههموو كارێكی
ئایینیدا دهگهڕێتهوه بۆ ڕای ئهم، جێگهشی له لای گۆری شێخ عهدی كوڕی
موسافیره له شیوی (لالش) له سهرووی موسڵ.
ئهم بابه شێخهش به كهوچكی خۆی نهبێت نان ناخوات، به پهرداخێك ئاو
ناخواتهوه كهسێكی تر پێی خواردبێتهوه، فهڕشێكی تایبهتی ههیه
لهسهری دادهنیشێت، جل و بهرگێكی تایبهتی ههیه كه بهرگێكی سپییهو
له خوری دروست كراوه، یهزیدییهكان باوهڕیان وایه كه شێخ عهدی كوڕی
موسافیر له خهودا دێت بۆ لای بابا شێخ و فێری كاروباری غهیب و پهنهانی
دهكات.
چینی سێیهم: چینی شێخهكان:ئهمانیش ئهوانهن كه كاروباری ئایینیان
بهسهردا دابهش دهكرێت، باوهڕیشیان وایه كه ئهمانه بهشێك له
ئولوهیهتیان تێكهڵ بووه.
ههر یهك لهم شێخانهش موردیدی خۆیان ههیهو ساڵی دوو جار سهردانیان
دهكهن و ههرچییهك بهربوومی كشتوكاڵی و ئاژهڵی ههبێت پێشكهشیانی
دهكهن.
چینی چوارهم: چینی پیران: پیر پلهی له شێخ له خوارتره، ماناكهشی پیری
تهریقهت یان پیری تایهفه، ههر پیرێك لهمانه كۆمهڵێك موریدی خۆی
ههیهو بهشێك له داهاتی موریدهكانیان به ڕێژهی %٥ پێ دهبڕێت و پێی
دهڵێن بڕی زهكات، له چینی پیرانیش یهكێك ههیه به ناوی (بابا
جاوید)گرنگی ئهم كهسه پارێزگاریكردن و پاسهوانی گۆڕی شێخ عهدی كوڕی
موسافیره له لالش و مهرجیشی ئهوهیه كه ئهم كهسه دهبێت به
ههرزهكاری بمێنێتهوه به هیچ شێوهیهك ژن نههێنێت.
چینی پێنجهم: چینی نهشیدبێژان و سروود بێژان(القوال): ئهمانه تا
ماوهیهكی كهمیش لهمهوبهر ههر ئهمان خاوهن خوێندن و نووسین و
خوێندهواری بوون، ههر ئهوانیش نهشیدو سروودیان له بۆنه
ئایینییهكاندا دهگوت، ئهمانهش كڵاوێكی تایبهت به خۆیان لهسهر
دهكهن و له كاتی گهڕان و خوێندنهوهی نهشیدو سروودیاندا وێنهی
مهلیكه تاووس(شهیتان) ههڵدهگرن، شانازیش دهكهن كه له كاتی
خوێندنهوهی سرووده ئایینییهكاندا مهلیكه تاووس دێته لایان و
هاوڕێییهتیان دهكات.
زۆربهی ئهمانهش له ههردوو دێی (بهعیشیقه)و(بهحزانی) نیشتهجێن و
تهنها له خۆشیان دهتوانن ژن و ژنخوازی بكهن و به ناو دێكاندا
دهگهڕێن بۆ كۆكردنهوهی نهزرو سهدهقات و خێر.
چینی شهشهم:چینی كۆچهك: ئهمانهش له چینه تایبهتمهندهكانن لای
یهزیدییهكان، بهوهش جیا دهكرێتهوه كه جل و بهرگێكی سپی لهبهر
دهكهن و پشتێنیكی ڕهش یان سوور دهبهستن.
له گرنگترین كارهكانیشیان شتن و كفنكردن و به خاكسپاردنی
مردووهكانیانه، لافی ئهوهش لێ دهدهن كه ههندێ حاڵاتی ڕۆحی وایان
ههیه دهتوانن ههندێ له نهێنییهكانی غهیب پهی پێ بهرن و دهتوانن
چارهنووسی مردووهكان له دوای مردنیان دیاری بكهن.
ههروهها ههڵیشدهستن به خزمهتكردن و پاككردنهوهی شوێنه
پیرۆزهكانیان به تایبهت نزرگهی شێخ عهدی كوڕی موسافیر، كاتێك بهڵاو
نههامهتییهك ڕوو له یهزیدییهكان دهكات بابا شێخ داوایان لێ دهكات
كه بپاڕێنهوهو دوعا بكهن تاكو ئهو بهڵایهیان لهسهر لابچێت.
چینی حهوتهم: چینی موریدهكان: ئهمانه گشتی یهزیدییهكانن كه سهر
به هیچ چین و توێژێك لهوانهی پێشوو نین، موردیش لهسهرهیهتی
گوێڕایهڵی تهواو و ڕهها بۆ سهرۆكه سیاسیی و ئایینی تایهفهكه بكات و
بۆی نییه خۆی له كارو باری تایبهتی ئهواندا ههڵقورتێنێ، ههر
موردیدێكیش شێخێك یان پیرێك ههڵدهبژێرێ و له گوێڕایهڵیدا دهبێت،
موریدهكانیش تهنها دهتوانن له خۆیان ژن و ژنخوازی بكهن و بۆیان نییه
له گهڵ چین و توێژهكانی تر خزمایهتی ببهستن، لهسهریشیانه بهخشین و
نهزرو شتانی تر بۆ شێخهكانیان ببهن.
چینی ههشتهم: چینی ههژارهكان: ئهمانش زاهیدو دونیانهویستهكانیانن
كه وازیان له خۆش و لهزهتی دنیا هێناوهو ڕاستهوخۆ بهرگی خووری ڕهش
بهسهر پێستیاندا دهپۆشن، ڕێزو ئیحتیرامیشیان لای یهزیدییهكان ههیهو
تهنانهت له بواری ئایینیشدا قسهیان وهرگیراوه.
بیروباوهڕییان:
•لهسهردهمی یهزیدی كوڕی مهعاویه شهری كهربهلا ڕویداو حوسهینی
كوری عهلی لهگهڵ زۆرێك له ئال وبهیت تێیدا كوژران خوا له گشتیان ڕازی
بێت.
وه مێژوویان لێرهوه دهست پێدهکات وه مێجهر سۆنیش له ڕاپۆرتهکیدابۆ
دهوهڵهتی بهریتانیاههروا دهڵیت که بهشێك له موسڵمانهکان
جیابونهتهوه بهشێکن له موسڵمانان..
• لێرهوه شیعه دهستیان كرده نهفرهتكردن له یهزیدو تۆمهتی مهیخواردن و زهندهقهیان دایه پاڵی.
• پاش ڕووخان و نهمانی دهوڵهتی ئهمهوی یهزیدیی له شێوهی بزوتنهوهیهكی سیاسیدا سهری ههڵدا.
شهیتان له بیروباوهڕی یهزیدییهكاندا:
- شهیتان پێگهو پایهیهكی تایبهتی له بیروباوهڕی یهزیدییهكاندا
ههیه، بیرۆكهی شهیتانیش لای یهزیدییهكان پهیوهسته به بیرۆكهی
خێرو شهڕهوه، ئهوان وا دهبینین كه شهیتان هۆی شهرو خراپهیه و
ئهوهنده بههێزه كه توانی كێبڕكی لهگهڵ خوادا بكات و بهو
هۆیهشهوه له بهههشت دهركرا، له بهر ئهمه لێی ئهترسن و
دهیپهرستن و لێی دهپاڕێنهوه تا لهشهڕی به دوور بن.
- چونكه كڕنووشی بۆ ئادهم نهبرد، لهبهر ئهوه بووه كهسێكی
یهكخواناس و ئهو ڕاسپێرییهی له یاد نهچووبوو كه خوا ههر له
ئهزلهوه پێی وتبوون كه كڕنووش بۆ كهس نهبهن، كڕنووشی فریشتهكانیش
تهنها بۆ تاقیكرنهوه بووه و ئیبلیسیش –تهواو پێچهوانهی بیروباوهڕی
موسڵمانان- لهوهدا دهرچووهو به یهكتاپهرستی ماوهتهوه، لهبهر
ئهوهی بۆته تاووسی فریشتهكان و له ههموویان باڵادهست تره.
- به توندی ڕوو به نهفرهتكردنی شهیتان له قورئاندا وهستانهوه،
ههر نهفرهتێكی شهیتان له قورئاندا هاتبێت سهرهتا نهیانهێشت و لایان
برد و پاشان وتیان ئهمه خۆی له ئهسڵی قورئاندا نییهوموسڵمانهكان
بۆیان زیاد كردووه.
- ئهشیپهرستن لهبهر ئهوهی زۆر جوامێرو به جهرگ بووه له پشت ههڵكردن و ملنهداندا!!.
- شهیتان لهبهههشت دهرنهكراوه، بهڵكوو خۆی هاتۆته خوارێ ئهویش بۆ پاراستن و پارێزگاریكردنی تایهفهی یهزیدیی.
- ههروهها باوهڕیان وایه كه له كۆتایی دنیادا شهیتان تهوبه دهكات
و دهگهڕێتهوهو حاڵی باش دهبێت و وهك یهكهمجاری پێگهو پایهی خۆی
وهردهگرێتهوه.
شهیتانیش لای یهزیدییهكان به (مهلیكه تاووس) یان (تاووسی فریشتهكان) ناو دهبرێت.
•له كاتی بهندایهتیاندا شێوهی تاووسێكی له مس دروست دهكهن و
دهیهێنن و جاری وایه ناوی دهنێن (سنجق) به ئهندازهی لهپهدهستێكی
قونجاو و به شارو لادێكانیاندا دهیگێڕن و به دهوریدا دهخولێنهوه؟
ئهمهش چهند شتێكی پیرۆزی لێ دهنوسرێت كه ئهمانهن: (الله، شمس الدین،
ناصر الدین، فخر الدین، سجادالدین، قدیم القدیم، ...)
• یهزیدییهكان وازیان له پهرستنی خوای تاك و تهنها هێناوهو چهختیان
لهسهر پیرۆزكردن و پهرستنی شهیتانه، پاساوی ئهم كارهشیان ئهوهیه
كه خوا بهخشندهو لێبوردهیه، بهڵام شهیتان بۆ ئهوهی لهشهڕو
خراپهی دوور بین دهبێت خۆمانی بدهینه دهست و بیكهینه سهرپهرشتیاری
خۆمان!
• باوهڕیان وایه كه ئهگهر یهكێك له موسڵمانهكان وتی (پهنا ئهگرم
به خوا له شهیتانی نهفرهتلێكراو) ئهو یهزیدییهی گوێی لهمهیه
ئهگهر توانی دهبێ دهستبهجێ ئهو موسڵمانه بكوژێت، بهڵام ئهگهر
نهیتوانی ئهوه دهبێ خۆی بكوژیت تاكو بهم كارهی گوزارش له ناڕهزایی
توندی ئهو قسهیه بكات، خۆ ئهگهر ههردوكیانی بۆ نهكرا، ئهوه
تاوانێكی ئهنجام داوه.
• كتێبێكیان ههیه به ناوی (كتێبی ڕهش) زۆر پیرۆزه لایان و وهك قورئانی موسڵمانان تێی دهڕوانن.
•قهدهغهیه لهسهر یهزیدی تف بكاته سهرزهی یان ڕوو به مرۆڤێك یان
ئاژهڵێك، چونكه له باوهڕی ئهواندا ئهم كاره بێڕێزی و ئیهانهكردنه
به مهلیكه تاووس.
• ئایینی یهزیدی لای ئهوانه دهبێت نهێنی بێت و كهسی تری جگه له یهزیدی پێ ئاشنا نهكرێت.
• یهزیدییهكان باوهڕیان وایه كه حهشرو گردبوونهوهی خهڵكی له ڕۆژی
قیامهتدا له دێی (باتوت) دهبێت و خهڵكی ههموو دێنه بهردهم عهدی
كوڕی موسافیرو تهرازوو دادهنرێت و ئهو كات ههموو یهزیدییهكان بهرهو
بهههشت دهبات.
• به لای ئهوانهوه نابێت میزی پیاو لهگهڵ میزی یهكێك له مهحرهمهكانیدا تێكهڵ ببێت له كاتی سهرئاودا.
• حهرام و قهدهغهیه ژنخوازی له نێوان چینهكانی یهزیدییدا و
ههرچینه دهبێت له خۆی بێت، بۆ یهزیدیش ههیه له یهك كاتدا چوار ژنی
ههبێت، بهڵام ئهمیرهكانیان بێ سنوور بۆیان ههیه خێزانیان ههبێت و
لێپرسینهوهیان نییه، ههروهها بۆیان ههیه دوو خوشك به یهكهوه كۆ
بكهنهوه ههروهك (سهعید بهگ)ی ئهمیریان كردبووی.
•شوكردن و ژنهێنان لای یهزیدییهكان له ڕێی ڕهدوكهوتنهوه دهبێت،
سهرهتا بووك دهفڕێنرێت و ههڵدهگیرێت و پاشان ئیتر ڕێك دهكهون و پێك
دێن.
• ڕهنگی سهوز به لایانهوه حهرامه چونكه دیارترین ڕهنگهكانی
تاووسه، ههروهها خواردنی كاهو (الخس) یان سهیركردنی حهرامه،
ههركهسێكیشیان ئهوه بكات پێی دهڵێن بێباوهڕ بووه، چونكه باوهڕیان
وایه كه یهكێك له پێغهمبهرانیان ناوی (الخاسیة)بووه.
• خواردنی ههریهكه له ترێ، فاسۆلیا، گۆشی كهڵهشێر... ههروهها گۆشتی تاووس حهرام و قهدهغهیه لایان.
• ههروهها گۆشتی مریشك و ماسی و ئاسك و گۆشتی بهرازیش ناخۆن.
• حهرامه لای یهزیدیی سمێڵ تاشین.
• ئهگهر بازنهیهكت له چواردهوری یهزیدییهكدا كێشا، لێی دهرناچێت
تا له لایهكهوه بهشێكی نهسڕێتهوه، چونكه باوهڕیان وایه ئهوه
شهیتان فهرمانی پێداویت ئهو كاره بكهیت.
• خوێندنهوهو نووسین به فهرمانێكی ئایینی قهدهغهیه، چونكه ئهوان
پشت به زانیاری سینه (علم الصدر) دهبهستن و دهڵێن پێویستمان به
خوێندهواری نییه.
• یهزیدییهكان دوو كتێبی پیرۆزیان ههیه، یهكهم به ناوی (الجلوة) كه
باس له سیفات و ڕاسپێرییهكانی خوا دهكات، ئهوی دیكهش(پهڕاوی ڕهش)
كه باس له دروستكردنی بوونهوهرو فریشتهو مێژووی یهزیدی و
بیروباوهڕیان دهكات.
• یهزیدییهكان باوهڕیان به خۆشۆردنی دوای لهشپیسی نییه.
• نابێت یهزیدی له كاتی خهو یان كاری سهرجێی یان سهرئاودا ڕوو له
نزرگهی شێخ عهدی كوڕی موسافیر بكات، ههروهك نابێت كهسێكی یهزیدی ماڵ و
كهل و پهلی خۆی به كهسێكی نا یهزیدی بفرۆشێت.
• لای یهزیدی قهدهغهیه ژنهێنان و شووكردن له مانگی نیساندا، چونكه
باوهڕیان وایه كه لهم مانگهدا فریشتهكان ههندێكیان دهچنه لای
ههندێكی دیكهیان.
•ئینكاری پێغهمبهرایهتی گهورهمان موحهممه (صلی الله علیه وسلم) دهكهن و دان به پهیامهكهیدا نانێن.
• باوهڕیان وایه كه شیوی لالش كه نزرگهی شێخهكهیان عهدی كوڕی
موسافیری لێیه، شیوێكی پیرۆزهو ههموو شتێكی تێیدا قهدهغهیه وهك
كاری خراپ، عهرهق خواردنهوه، ڕاو، ههڵكهندنی دارو دڕهخت و گژو
گیا...هتد.
• شایهتمانیان بریتییه له: أشهد واحد الله، سلطان يزيد حبيب الله.
• نوێژ: له شهوی نیوهی شهعباندا نوێژ دهكهن، وا دهزانن كه ئیتر
ئهوه له بریتی نوێژی یهك ساڵی تهواوه, ههموو یهزیدییهكانیش
لهسهریان نییه نوێژ بكهن، ههوڵ دهدهن كهسیش چاوی لێیان نهبێت كه
چی دهڵێن و چی دهكهن.
• ڕۆژوو: دهكرێت به دوو بهشهوه: یهكهم: ڕۆژووی خهڵكی گشتی: له
ههموو ساڵێكداو له مانگی كانونی یهكهمدا سێ ڕۆژ به ڕۆژوو دهبن و كه
ڕێكهوتی له دایكبوونی یهزیدی كوری مهعاوییهیه.
دووهم:ڕۆژووی تایبهت: ئهمه ههشتا ڕۆژه و ئهمیش ئهكرێت به دوو بهشهوه:
-٤٠ ڕۆژ له كانونی یهكهمدا، دهچنه لای نزرگهی شێخ عهدی لهوێ سێ ڕۆژ
به ڕۆژوو دهبن و پاشان دهگهڕێنهوه و ئهوهی تری تهواو دهكهن.
-بهشهكهی تر له مانگی تهمووزدا به ههمان شێوه دهگرن.
• له كاتی ڕۆژوو شكاندنیاندا به شتێكی كهم له خۆڵی نزرگهی عهدی كوڕی
موسافیر ڕۆژووهكهیان دهشكێنن، یان به نانێكی ههلێكشراو له خۆی كه
ئهمه ههمان ئهو شێوهیه كه جوولهكه ڕۆژووی پێ دهشكێنێت.
• حهج: یهزیدییهكان ههموو ساڵێك له كێۆی عهرهفات له مهرجهی
نوورانی له لالش دهوهستن و حهج دهكهن، وهرزی حهج ههموو ساڵێك له
٢٣ ئهیلول دهست پێ دهكات و له ٣٠ ئهو مانگهدا تهواو دهبێت، بۆ ئهم
مهبهستهش شهوی كۆتایی ههموو دهچنه سهر كێۆی لالش و لهوێ یهكێك
به ناوی (بابا جاویش) پێشیان دهكهوێت، كۆمهڵێك دوعاو قسهی خۆیان
دهكهن و پاشان دهگهڕێنهوه، ههموو یهزیدییهكیش دهبێ حهج به جێ
بێنێت، ئهگهر نهچێت بۆ حهج به كافر دهناسرێت و دهردهكرێت.
كاتێكیشی دهچنهوه لای نزرگهی عهدی كوڕی موسافیر دهبێت پێڵاوهكانیان
دابكهنن.
• گڵ و خۆڵی نزرگهی شێخهكهیان زۆر لایان پیرۆزه، پێش ئهوهی
بگهڕێنهوه بهشێك له خۆڵهكهی دهكهنه قوڕو به ئهندازهی دهنكه
چوالهیهك یان زیاتر ههڵیدهگرن و پێی دهڵێن(بهرات) و بۆ پیرۆزی له
ماڵهكانیاندا دهیدهنێن یان ههڵی دهگرن لهگهڵ خۆیان، له كاتی ئاشتی
نێوان دوو تیرهدا ههر یهكێك لهوانه (بهرات)هكهی خۆی ئهداته ئهوی
تر مانای ڕێك كهوتون و ئاشتی له نێوانیان سهقامیگر دهبێت،
سهندنهوهی (بهرات)یش له ههر یهكهیان مانای ههڵوهشانهوهی سوڵح و
ڕێككهوتنی نێوانیانه. خۆ ئهگهر یهكێك دوژمنیشیان بێت و به ناویاندا
تێپهڕێت بهڵام بزانن كه ئهو (بهرات)ی پێیه، وازی لێ دێنن و هیچی لێ
ناكهن تا پێی نامێنێت یان لێی دهستێنن.
• كهعبهش لای یهزیدییهكان گۆڕهی عهدی كوڕی موسافیرهو كێوی لالشیشی
كێوی عهرهفاته و ئهو ئاوهش له كێوهكه ههڵدهقوڵێت ئاوی
زهمزهمه.
• زهكات: به هۆی تاووسهوه كۆ دهكرێتهوهو دهبرێت بۆ سهرۆكی تایهفه.
• ڕێزو ئیحترام له ئایینی نهسرانی دهگرن، تهنانهت جاری وایه دهستی
قهشهكانیشیان ماچ دهكهن، ئامادهی ئاههنگی (العشاء الربانی) دهبن له
گهڵیاندا، باوهڕیان وایه ئهو عهرهقهی لهو ئاههنگهدا پێیان
دهدرێت خوێنی حهقیقی مهسیحه، لهبهر ئهوه ناهێڵن دڵۆپێكیشی
بكهوێته سهر زهوی یان به ڕیش و سمێڵێیانهوه بمێنێتهوه.
• ڕێڕوڕهسمی (تهعمید)یان له نهسرانییهكانهوه وهرگرتووه، كاتێك
منداڵیان له دایك دهبێت دهیبهنه سهر ئاوێك كه پێی دهڵێن
(سهرچاوهی سپی) تا لهوێ تهعمیدی بكهن، جا پاش ئهوهی تهمهنی
دهبێته ههفتهیهك دهبرێته لای نزرگهی شێخ عهدی و لهوێ له ئاوی
زهمزهم ههڵدهكێشرێت و به دهنگی بهرز ناوهكهی دهڵێنهوهو داوا
دهكهن كه ببێته كهسێكی یهزیدی و باوهڕی به مهلیكه تاووس
(شهیتان)ببێت.
لێرهدا پێویسته ههڵوێستهیهك بکهین بپرسین ئهم دورشمانه زۆر بهی
زۆری به زمانی عهرهبی ڕهسنه وه بۆمان دهرکهوت له کاتی شیهتومانی
خۆیاندا ناوی یهزید دهبهن کهواته سهچاوهکیان یهزید کوڕی معاویه
وه پاشان ئهگهر بهروردی بکهین لهگهڵ ئاین زهردهشتیدا زۆر جیاوازن
بۆ نمونه دروشمی زهردهشتیهکان بهم شێوییه
1- یهسنا: واتا نزاو پاڕانهوه که له بهرانبهر ئاگردا دهخوێنرێت.
2- ویس پزد: واتا بهندایهتی بۆ ئاهورا مهزدا ئهمه تهواوکهری یهسنایه.
3- وهندیدان:ئهمهیان دهستوری ئیش وکارو سهرکهوتنه بهسهر دێوو درنجهکاندا.!!
4- پشت یان سروود وهیان گاته: ئهمه بۆ ئهو شهش فریشتهیه دهخوێنرێت که زهردهشت گفتوگۆی لهگهڵ کردون.!!
5- خورده ئاوێستا: واتا ئهو نوێژانهی له بۆنهو جهژنهکاندا دهخوێنرێت.
ڕاسته کاریگهرکی ئاینی زردهشتی بهسهرهوه بوو،بهڵام هۆکارهکهی
دهگڕێتهوه بۆ سهردهمی ئیسماعیلهکان که دژی زهدهشتیهکان بوون
ئهمانیش دژی شیعهکان بوون لهبهر ئهوهی دژایهتی یهزیدی کوڕی
معاویهیان کردوه ههندێك دروشم لهوانهوه وهرگیراوه وهك (مدوح علی
حربی)باسی لێوه کردوه.
جێژنهكانیان:
یهزیدییهكان زیاتر له جهژنێكیان ههیهو بهم شێوهی خوارهوه:
١. جێژنی كۆمهڵ (عیدالجماعة): ئهمه جێژنی سهرهكیانهوه (٧) رۆژ دهخایهنێت و ئهم شتانهی تێدا ئهنجام دهدهن:
-لای گۆڕی عهدی كوڕی موسافیر ئهوهستن و تهواف ئهكهن و پاره دهبهخشنهوه.
- له ڕۆژی دووهم دهچنه سهر كێوهكان و فیشهك ئهتهقێنن.
- به ئاوی زهمزهم خۆیان دهشۆن و پاش تهواوبوونی ڕێوڕهسم دهگهڕێنهوه بۆ ماڵهوه.
٢. جێژنی چلهی هاوین: لهم جهژنهدا سێ ڕۆژ لای نزرگهی عهدی كوڕی
موسافیر بهڕۆژوو دهبن (تهنها ئاییندارهكانیان) و پاشان دهگهرێنهوهو
چل ڕۆژ تهواو دهكهن، پاشان كه تهواو بوون دهیكهنه جێژن و خۆشی.
٣. جێژنی چلهی زستان: به ههمان شێوهی خاڵی دووهم، پاساویشیان بۆ ئهم
دوو جێژنه دهڵێن كه عهدی كوڕی موسافیر بهم شێوهیه بهڕۆژوو بووه.
٤. جێژنی سهری ساڵ: جێژنی سهری ساڵ لای یهزیدییهكان، لهم ڕۆژهدا
قهدهغهیه خانوو دروست بكهیت یان چاكی بكهیتهوه. مانگاو مهڕ
سهردهبڕن ، دهڵێن كه فریشتهكان له ئاسمانهوه دێنه خوارێ.
٥. جێژنی عهجوه (جێژني مردووهكان): لهم جێژنهدا ههویر دروست دهكهن لهگهڵ شیرینی و دهیبهخشنهوه.
٦. جێژنی قوربان.
٧. جێژنی تۆفان: لای یهكێك له نزرگهی شێخهكانیان كۆ دهبنهوهو دهپاڕێنهوه.
٩. شهوێكیان ههیه له ساڵدا پێی دهڵێن: (شهوی ڕهش) لهم شهوهدا
ههموو شتێك حهڵاڵ و ڕێپێدراوه، سهمادهكهن. جێگهو شوێنی بڵاو
بوونهوهیان:
یهزیدییهكان به پیی كهمی و زۆری ڕێژهیان لهم وڵاتانهدا بونیان
ههیه: (عێراق، سوریا، توركیا، ڕوسیا، ئێران)، و كهمایهتیشان له
ئهڵمانیاو بهلجیكاو لوبناندا ههن.
ڕێژهیان نزیكهی (٢٠٠) ههزاره و لهوانه (٧٠) ههزاریان له عێراقدا
دهژین كه زۆربهیان له كوردستاندان، كتێبهكانیان ههمووی یان زۆربهی
به زمانی عهرهبییه، لهسهردهمی بهعسدا نووسینگهیهكی ڕهسمیان
ههبوو له (شارع الرشید) به ناوی: المكتب الأموي للدعوة العربية.
بهڵام له دهرهوهشدا به ههر یهكه له ئهرمینیا له نێوان توركیاو
ڕوسیادا به تایبهت له دوو شوێنی فارس و ئهردان له دهروبهری تهفلیس و
باتوم دا.
له سوریاش له عامودهو حهسهكهو قامشلی بوونیان ههیه.
ههروهك له هیندو ئێرانیشدا بوونیان ههیه.
ماوهتهوه بڵین با باسێکی ئاینی کورد دروشمی زردهشت بکهین بازانین پهیوهندیان ههیه به ئاینی ئهزیدیهوه؟
ئایینی کورد
لهبهر ئهوهی کوردهکان زیاتر له نهوچه شاخاویهکاندا ژیاون زۆر
تێکهڵ نهبوون به نهتهوهو هۆزهکانی دهوروبهریان به تێڕامانی خۆیان
پهرستنیان کردوه.
پهرستنهکانیشیان بریتی بووه له شته سروشتیهکان وهك (دار، مانگ،
ڕۆژ،گا....هتد) ههموو جۆره شتێكی سروشتی لهم بونهدا سودی به مرۆڤ
گهیاندبێت ئهوان دهیان پهرست، بهڵام مێژوونوسان سهرهتای ئایینی کورد
دهگهڕێننهوه بۆ( فیتیشیزم) یان(ئهنیمیسیسم) واتا بت پهرستی وه
پاشان ئایینی کورد لهگهڵ تێکهڵ بوونیان به هۆزهکان و دروست کردنی
فهرمانڕهوایی مادد یان ئایینی ئاریهکان لهو ناوچهدا به گشتی بریتی
بوه له ئاینی (ودا) که له هیندهکانهوه وهریان گرتبوو، وه پاشان
ئهم ئایینه وابهست بوو به کوردهکانهوه که گۆڕا به ئایینی(واردنا)
که ئهم خوایه تهنها پهیوهست بوو به ماددهکانهوه.ههرچهنده
دهڵێن هندهکانیش پهرستویانه، وه پاش سهرههڵدانی ئایینی بودایی له
ناو ماددهکان و پارسهکاندا دهستی پێ کردوه و به مهر پهرستی خۆی
ناساندوه. ماددهکان و پارسهکان بڕوایان وابوه که مهرپهرستی خوایهکی
گهورهتر بوه له ههموو خواکانی تر وه پاشان ئهم ئایینهشیان بهجێ
هێشتوه ڕوویان کردوهته ئایینێکی که که ئهمهش سهرچاوهکهی
دهگهڕێتهوه بۆ هندهکان ئهم ئایینه ناوی (میترا ئیسیسم) بووه. که
له سهر بناغهی ئاگر پهرستی هێزه سروشتیهکان دانراوه وهك ( باو
تۆفان و جوانی و ئاسمان و چیا و جهنگهڵ و شهو) کورد بهسهردهمێکی
کهدا تێپهڕیوه که پێی دهوترێت سهردهمی جاد و سحربازی.
ئهم ئایینه زۆر برهوی ههبوه خهڵکی ساده و پیاو چاکهکانی کوردیش
دهبوو له سحرو جادو شارهزا بونایه تهنانهت پیاوه ئاینیه کانیش له
سحر شارهزا بوون واتا سحر پیشهی ئهو سهردهمهی کۆمهڵگا بووه.
ئهم ئایینه لهسهر بنهمای خوایهك دامهزراوه که دوو فریشتهی له
ژێر دهستا بووه به ناوی ( ڕاشنو وه سهر ئوشنا) له ژێر فهرمانڕهوای
خواکهیاندا بووه که ناوی (میترا دانه) که فریشتهکان سزای خراپهکاران
دهدهن وه بێجگه لهم خوایه بڕوایان به خوای خواکان بووه که ناوی (
ئێزهدی یان ئێزدهکان) بووه.
ئهو خوایهی تریش بریتی بوه له (میترا) که خوای ڕووناکی بووه وه
(ئاگنی) خوای ئاگر و(ئیبن دارا) که خوای سروشت و ههورهبروسکه بووه،
خوای (وارونه) خوای ئاسمان و (ئاناهیتا) خوای ئاو، وه بێجگه لهم
خوایانه خوای کهشیان پهرستوه وه ههروهك باسمان کرد خوای خواکان
(ئێزهدی) بووه، بهڵام خوای ئاگر بهڕیزترین خوا بووه لای کوردهکان وه
ئاگریش ڕێزێکی تایبهتی ههبوه وه پیاوانی ئایینی ئهو سهردهمهی کورد
به (ئهتروبان یان ئاگرهوان) ناو دهبران، بهڵام ئهوهی جێگای
سهرنجه ئهم دروشمه ئایینیه لهو سهردهمهدا دروست بوه (ووتهی چاك،
كرداری چاك) کاریان پێ کردوه، بهڵام له دوای ئهم ئاینهنانه گرنگترین
ئایین که سهرچاوهی گرتوه له ناو کوردهکاندا ئایینی (شوشانگ) بووه
واتا خوای ههمه چهشنه. مێژوونوسی دانیمارکی... (کریستیانسن) وه
مێژوونوسانی تریش لهسهر ئهو ڕایهن که ئهم ئایینه سهرچاوهکانی
ئایینهکانی پێشو بووه پیاوه ئاینهکان و سحربازه کوردهکان بۆ گرتنه
دهستی دهسهڵات ئهم ئاینهیان دامهزراندوه. بناغهی ئهم ئاینه که
(میترا)یه.
1- پهرستنی ههموو دیارده سروشتیهکان.
2- پیاوهکانی ئهم ئایینه جاد و سحرباز بوون.
3-تهنها ڕۆحانیهکانی ئهم ئایینه پاکن.
وه ئاینی (شوشهنگ) له ههموو جیهاندا بڵاو بۆتهوه به تایبهت له
ناوهندی ئهوروپا له ساڵی 107ی ز وه دهستی پێ کردوه، باکوری باڵکان و
ئیتالیا و ئیمپراتۆریهتی ڕۆم ئایینی (شوشهنگ یان میترایان) ههبووه.
ئهمهش بریتی بوو له ئایینی سهرهکی کورد پێش هاتنی زهردهشت
هاتنی زهردهشت
زهردهشت کێیه؟
زهردهشت له ڕاستیدا به چهند ناوێك لێکدراوهتهوه به ووشتری زهرد
یان ئهستێرهی زێڕین یان پیر وهیان دهسهڵاتی زێڕین،خاوهنی ووشتر یان
گهشهوه
باسیان لێوه کردوه.
مێژوو نوسان وا دهگێڕنهوه که زهردهشت کوڕی پیاوێکی جوتیار بووهله
ڕهگهز و ڕهچهڵکدا ئاری بووهناوی له بنهڕهتدا (زرواستر)ه
یان(زراتشتر)ه
واتا خاوهنی ووشتری زهردیان ووشتری کۆنیان پیر دێت.
له ڕاستیدا مێژووی له دایك بوونی زهردهشت زۆر ڕوون نیه..بهڵام مێژوو
نوسان دهیگهرێنهوه بۆ(660)پ.ز له ئازربایجان له دایك بووه
بنهماڵهکهی(ئهسپیاما)یه کهله ڕهچهڵهکدا ههموو ئارین،باوکی
زهردهشت ناوی(پورشاسپا)ی ئازهربایجانی ناوزهنگ کراوه دایکی زهردهشت
ناوی (دغدو یان دگدو)بووه خهڵکی (ڕهمی)ئازهربایجانه خێزانی سێیهمی
زهردهشت ناوی(هۆی وی ) بووه که کچی پاشایی ناوداری فارسهکان(فریشا
ئوشتر)ی
برای (جاماسب)بووه.
زهردهشت له تهمهنی پازده ساڵی دا دهستی به خوێندن کردوه لای
مامۆستایهك که ناوی (کوشتی )بووه سهیر له وهدایه که ئهم ناوه به
کار هاتوه بۆ مهراسیمی پشتوێن بهستن له ئاینی زهردهشتی دا،تا
تهمهنی بیست ساڵی بهردهوام بووه له خوێندن له دوایدا زهردهشت دایك
و باوك و خێزانهکهی به جێ هێشتوه و گهڕاوه به جیهاندا یان دهڵێن
کهسێکی گۆشه گیر بووه
له چیاکان وئهشکهوتهکاندا.
له تهمهنی سی ساڵیدا خۆی به پهیامبهر ناساندوه بانگ هشتی بۆ پهیام بهرێتی و ئاینه کهی کردوه.
مێژوو نووسان دهڵێن له کهناری دهریای (دیتا) له نزیك نیشتیمانهکهی
خۆی له ئازربایجان له لهلایهن فریشته یهکهوه کراوه به پهیامبهر
وه ئهو فریشته ناوی (هومنه یان بههمهن)ه واتا له زمانی پارسی
کۆندا به مانای بیری چاكه هاتووه.
لهدوای ههشت ساڵ پهیامبهرایهتی لهگهڵ شهش فریشته ناسراوهکهی (ئهمشاسپندان ) ووتوێژی کردوه.
له دوای10ساڵی تری پهیامبهرایهتی مێژوونوسان دهڵێن خهڵکی زۆر
ئازاریان داوه تهنها یهك کهس باوهڕی پێ دێنێت ئهویش نزیکی خۆی بووه
یان دهڵێن ئامۆزای خۆی بووه که ناوی(مینیدی نیمون ها) بووه.
له پاشان دا سهری خۆی ههڵدهگرێ و ڕوودهکاته ئهوروپای ئێستا له ناو
یۆنان و ڕۆمهکاندا دهست به بڵاو کردنهوهی ئایینهکهی خۆی دهکات.
زهردهشت له ناو یۆنانیهکاندا به(زۆرۆئاسترس) ناسراوه، وه له ناو
ڕۆمهکانیشدا به ههمان شێوه پێیان وتوه(زۆرۆ ئاستر).
کارناسی فهڕهنسی ئاوێستای (جێمس دار مێستهر) دهڵێت له دوای بهجێ
هێشتنی زهردهشت له ناوچهکهدا توانی ڕۆمهکان و یۆنانیهکان ڕێك بخات
وه کۆکیان بکات له سهر خوایهك که له زهردهشت دایان تاشی ناویان
نا(هوم) که له شێوهی مرۆڤ دا بوو.
(کرن) مێژوونوسی فهڕهنسی دهڵێت زهردهشت پهیامبهر نهبوو بهڵکو
ڕۆشنبیرێکی ڕووناك پهرست بوو له گهڕانهوهیدا بۆ خۆرههڵات ناونرا به
خوای خۆر.
ئهفلاتون له 429تا 347ی پ.ز به ڕاشکاوانه باسی زهرده شتی کردوه ئهو
به فهیلهسوفێکی پارس و هندهکانی دهزانێت وه به دامهزرێنهری
ئایینی (مهزد یهسنا) ی زانیوه که تا ئێستاش له هندستان و ئێراندا ئهو
ئایینه ماوه.
مێژوونوسی سهدهی سێیهمی زایین (برۆسوس) زهردهشت به پاشایهکی خوازراوی پارس و ماددهکان دهزانێت.
وه مێژوونوسه بهناوبانگهکانی جیهان ههموو له سهر ئهوه کۆکن که
زهردهشت خهڵکی ئازهربایجانه وه مێژوونوسهکانیش بریتین له(براتلمه،
مولون، سیستان، گلدزهیر، جاکسون وه پیریتیا)، بهڵام ڕایهکی که ههیه
که دهڵێن زهردهشت خهڵکی شاری (ڕهێ) واتا تارانی ئێستا به زمانی
ئاوێستای باسی کردوه به شاری تارانیان ووتوه (وغ) وه به زمانی
پههلهوی پێی دهڵێن(ڕکا) که گوایه زهردهشت له وێ له دایك بووه.
ئهو مێژوونوسانهش بریتین له ( ئهفلاتون، دیۆجین لهگهڵ هرموودرس) که
قوتابی ئهفلاتون بووه، وه ههر ئهوانیش ووشهی زهردهشتیان لێك
داوهتهوه به مانای ئهستێرهی زێڕین یان نیاز پاك وه یان به زهوی
کێڵهرێکی باش لێکیان داوهتهوه.
له نهو مێژوونوساندا تهنها مێژوونوسی ئهڵمانی که ناوی (دۆمارێنی)یه
دهڵێت زهردهشت خهڵکی( باڵخ)ی رۆژههڵاتی ئێرانه یان(ئورومیه) وه
زهردهووشتیشی به مانای سوتان و گهشاوه ناوزهنگ کردوه.
به ههر جۆریك بێت دهگهڕێمهوه سهر باسهکه تهنها ویستم سهرنجی خوێنهر ڕابکێشم بۆ باس کردنی جێگه و ڕێگای زهردهشت.
له پاش گهڕانهوهی بۆ ناو مهڵبهند و زێدی باوو باپیرانی وه پێشتر
ئاماژهمان بۆ کردبوو له ههرێمی خۆرههڵاتی ئێران گهیشته بارهگای
پاشای ئهو ههرێمه
که پاشای پارسهکان بوو ناوی ( ویشتاسب) بوو زهردهشت بههۆی زیرهکی و
لێوهشاوهی خۆی توانی له دهسهڵاتی ئهو پاشایهدا جێگای خۆی بکاتهوه
تا دوو ساڵ به نهێنی کاری کرد تا ئهو پاشایه بهێنێته سهر بیر وبۆچون و
ئایینهکهی خۆی، بهڵام دهسهڵات داران و فهرمانڕهوایان وه پیاوانی
ئایینی ئهو دهڤهره زۆر دژایهتی زهردهشتیان دهکرد، بهڵام له دوای
ئهوهی که زهردهشت کچهکهی خۆی دا به ( ویشتاسب) که به تهمهن
48ساڵ له کچهکهی زهردهشت گهورهتر بوو کچهکهی ناوی ( یوروچیست)
بوو. له پاشاندا تهواوی هێزو دهسهڵاتی خۆی خسته ژێر دهستی
زهردهشتهوه تا ئایینهکهی بڵاو بکاتهوهو وه خۆشی بڕوای پێ هێناو
ئایینی زهردهشتی بووه ئایینی ڕهسمی ئێران وه بۆ بڵاو کردنهوهی ئهم
ئایینیه کهوتنه جهنگ و کۆشش کردن له ماوهی 20 ساڵدا خهریکی
بانگهواز و داگیر کردنی ووڵاتانی چواردهوریان بوون که زهردهشت
تهمهنی گهیشته 77 ساڵ له جهنگێکدا بهرانبهر به تورانیهکان و
ماددهکان که له ڕاستیدا سهرکهوتن بهسهریاندا پارسهکان توانیان
ماددهکان و تورانیهکان تێك و پێك بشکێنن وه زهردهشتیش له تهمهنی 77
ساڵیدا که یهکێك بوو له سهرکردهی ئهو لهشکرانه به دهستی
تورانیهکان کوژرا.
پهرتوکی ئاوێستا
ووشهی ئاوێستا له بنهڕهتدا واتاکهی به بێخ دێت یان ئهسڵ وه یان پهنا یان دۆستایهتی هاتوه.
کتێبی ئاوێستا پهرتوکی ئایینی زهردهشته که هیچ گومانێکی تێدا نییه
که ئهم پهرتوکه هیچ سهرچاوهیهکی نهماوه، بهڵگهشم بۆ ئهمه،
مێژوونوسان دهڵێن له سهردهمی خۆیدا له تهختی جهمشیدا لهو
ئاتهشگایه ههڵگیراوه له سهر پێستی گیانلهبهران نوسرابوهوه که
کاتێک ئهسکهندهر له 331ی پ.ز دا که ههخامهنشینهکان، بابلیهکان و
پارسیهکانی گرت ئهو ئاتهشگایهی سوتاند و ئاوێستاکهی له ناو برد، وه
ئهو ئاوێستایانهی تریش که له ئاتهشگاکانی تردا مابونهوه وهك
ئاتهشگاکانی هندستان، ئازهربایجان یۆنانیهکان دزیان بۆ خۆیان
مێژوونوسهکان دهڵین زۆربهی زۆری فهلهك ناسهکانی یۆنانی له کتێبی
ئاوێستاوه فێری فهلهك ناسی بوون. دهڵێن ئاوێستا سهرچاوهیهکی باش
بوه بۆ گهردوون ناسی.
پاشان له سهردهمی (ئهردهشیر) پاشای ئهشکانیهکان که له دوای
نهمانی دهسهڵاتی ئهسکهندهرهوه وویستی سهر له نوێ ئاوێستا کۆ
بکاتهوه فهرمانی دا به ڕۆحانی و موغهکان که دهست بکهن به
کۆکردنهوهی ئاوێستا وه ئهمهش موغهکان و ڕۆحانیهکانی هاندا که خۆیان
بکهن به زهردهشت وه ئهوان سهر له نوێ داڕشتنهوهی ئاوێستا
بکهنهوه.!!
مێژوونوسی کورد مهردۆخی دهڵێت ئهوهش بوه هۆی ئهوهی که چهند
زهردهشتێك دروست ببێت تا به ئارهزووی خۆیان چهند ئاوێستایهك
بنوسنهوه.!!
له دهوڵهتی ساسانیهکاندا زۆر برهویان دا به ئایینی زهرده شتیهت که
سێکی ڕۆشنبیر که به ڕهچهڵهك کورد بوو بۆ وهرگرتنی دهسهڵات له
ساسانیهکان وه دهسهڵاتی کوردی بێنێتهوه کایه ووتی من زهردهشتم
ئاوێستایهکی نوسراوهی جوانی بهدهستی خۆی خسته بهردهست ساسانیهکان
وه خۆشی کرده گهورهی موغهکان و ڕۆحانیهکان وه زهردهشتیهتی کرده
یاساو ئایینی کیشوهری ساسانی.
ئهمه سهری نهگرت وه پاشان له سهردهمی(شاپور)دا گهڕانێكی زۆریان
کرد له یۆنان و هند ستان و ئاتهشگاکانی تری زهردهشتی دا تا بهم
شێوهیه کۆیان کردوه که له ڕاستیدا ئاوێستا نهبوو،بهڵکو تهنها قسهو
باس بوو له زهردهشت.
ئاوێستایان دروست کرد له31 نسك یان بهش تا سهردهمی ئاینی ئیسلام.
که ئاینی ئیسلام هات ئاوێستا کاریگهری ئیسلامی له سهر بوو یان یاسایی
(فیتودت) بهکار دههێنرا که کوڕ دهیتوانی دایك وه باوك کچی خۆی ماره
بکات وه خۆشك و برا لهیهك ماره بکرێن له سهر ئهو بنمایهی که
ڕهچهڵهك وون نهبێت.
ئهو چوار بهشهی ئاوێستا که هیچ شهرع و یاسایهکی تێدا نهماوه بهڵکو
تهنها چیرۆکی بهر ئاگردانن بریتین له مانهی خوارهوه:
1- دینکرد
2- نهتهر
3- ویستاگ
4-یهزدهك
ههروهها له ناو ئهو چواربهشهی ئاوێستادا پێنج بنهمایی سهرهکی ههیه بۆ بهندایهتی:
1- یهسنا: واتا نزاو پاڕانهوه که له بهرانبهر ئاگردا دهخوێنرێت.
2- ویس پزد: واتا بهندایهتی بۆ ئاهورا مهزدا ئهمه تهواوکهری یهسنایه.
3- وهندیدان: ئهمهیان دهستوری ئیش وکارو سهرکهوتنه بهسهر دێوو درنجهکاندا.!!
4- پشت یان سروود وهیان گاته:ئهمه بۆ ئهو شهش فریشتهیه دهخوێنرێت که زهردهشت گفتوگۆی لهگهڵ کردون.!!
5- خورده ئاوێستا: واتا ئهو نوێژانهی له بۆنهو جهژنهکاندا دهخوێنرێت.
به کورتی ئهمه باسێکی ئاوێستا بوو.
باوهڕی زهردهشتی
له ئایینی زهردهشتیدا ئاهورا مهزدا به خوای چاکه ناوزهنگ کراوه، وه ئههریمهن به خوای خراپه دانراوه.
ههمیشه ئهم دوو دهسهڵاته که له ناو زهردهشتیهتدا به خوا
ناسراون له کێشمهو وهرگرتنی دهسهڵاتدان بۆ وهرگرتنی دهسهڵات له
دهست یهکتری.
ئهوهی که جێگای سهرنجه ئهم دوو خوایه له خوایهکی کهوه
سهرچاوهیان گرتوه که ناوی ( زهروان) که گوایه زهروان لهمهولاوه
دهسهڵاتی خۆی بهخشیوهته دهست ئاهورامهزدا بۆ چاکه، بهڵام
ئههریمهن ئهمهی پێ ڕهوا نییه بۆیه کهوتۆته گیانی شوێن کهوتوانی
ئاهورامهزدا.
ئهگهر باوهڕێك له سهر ئهم شێوهیه دابمهزرێت خواکان له دهسهڵات
له یهکتری سهندنهوهدا بن ئهو کات ژیان بهرهو له ناو چون و
مرۆڤهکانیش بهرهو فهتارهت دهچن کهواته ئهم ئایینهی که ئێستا
بانگهوازی بۆ دهکهن ههڵخڵهتاندنی گهلی کوردی موسڵمانه وبیرێکی
پوکاوهی سهردهمی ساسانیهکانه که ئێستا ئهیانهوێت به ناوی
هێنانهوه کایهی دهوڵهتی کوردی که گوایه وهك زهردهشت بانگهوازی
بۆ دروست بوونی دهوڵهتێکی کوردی کردبێت وا ئێستا دهیانهوێت به بیری
زهردهشتی دهوڵهتی کوردی دابمهزرێنن که تهنانهت بنهمایهکی یاسای
له ناو ئهو ئایینهدا نهماوه یان به سرودی ئهیڕهقیب که شانازی به
کهیخوسرهوه دهکهن وه خۆیان به نهوهی ئهو دهزانن که له کاتێکدا
دهوڵهتی مادد بهدهستی ئهو له ناو چوه.
گهلی کوردی موسڵمان ههمیشه شانازی کردوه به ئایینی پیرۆزی ئیسلامهوه
له بهر ئهوهی ئهوهندهی ئێمه سودمان له ئایینی پیرۆزی ئیسلام
بینیوه ئهوهنده سودمان له هیچ بیرو باوهڕێکی که نهدیوه به
تایبهت نازانین ئێستای بیری زهردهشتی وه له پێشینهشدا چ خزمهتێکی
به میللهتهکهی من کردوه تا ئهو بیرو باوهڕه جێگهی سهرنجی من بێت
تهنها ئێستا وهك قسهی زل یان ڕهق یان قسهی نهزۆك یان زۆڵهك دهیدهن
به گوێی میللهتهکهمدا که تهنها دهیانهوێت داماڵینی ئهو کولتوره
موسڵمانیهی گهلی کورد دابماڵن.
(مهودودی ) دهڵێت ئێمه ناتوانین هیچ شتێك به زهردهشت بڵێین وهك
موسڵمان لهبهر ئهوهی ئهگهر پهیامبهر بوبێت ئهوه پهیامی
پهیامبهرێتی تهواو بووه کۆتای پێ هاتوه خۆ ئهگهر فهیلهسوفێکیش
بوبێت وهك زۆربهی فهیلهسوفهکانی تر ئێمه سودی لێوهردهگرین.
تێبینی:- سهرهتا دهمهوێت ئهوه ڕابگهیهنم که ئهم بابهته زۆربهی
زۆری له لایان کاك عهبدوڵا عهبوڕهحمانهوه وه له زامانی بانگهواز
چی بهناو بانگ وهریگێراوهته سهر زمانی کوردی له پێگهی دهنگی ئیسلام
بڵاو کرابووه لێرهوجێگی خۆیهتی که دهست خۆشی لێبکهین.
سهرچاوه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
مێژووی کوردو کوردستان........... محمد مهردۆخی کوردستانی
کوردو کوردستانی ..........امین زهکی بهگ
-مێژووی ئاینی زهردهشت.......... عهبدوڵڵا موبلغی ئابادانی
-تاریخ شناختن ادیان............ علی شریعتی
- الفهرست........... ابن ندیم
-البدایه و النهایه........ ابن کثیر
- به ئیسلام کردنی کورد.... فاضل قهرهداغی
- کامل فى التریخ..... ابن اثیر
-تاریخ مختصر الادیان...... شاله
.بابهتێكی شێخ (ممدوح بن علی الحربی) له ژێر ناوی (الیزيدية.. أتباع الشيطان) ئهمهش لینكهكهیهتی: [www.islamway.com]
(الیزيدية) ئامادهكردنی (نهدوهی جيهاني لاوانی ئیسلامی) ئهمهش لینكهكهیهتی: [saaid.net]
ههردووكیشیان لهم سهرچاوانهی خوارهوه وهریان گرتووه:
ـ اليزيدية، تأليف سعيد الديوه جي.
ـ اليزيديون في حاضرهم وماضيهم، تأليف عبد الرزاق الحسني.
ـ اليزيدية، أحوالهم ومعتقداتهم، تأليف الدكتور سامي سعيد الأحمد.
ـ اليزيدية وأصل عقيدتهم، تأليف عباس الغزَّاوي.
ـ اليزيدية ومنشأ نحلتهم، تأليف أحمد تيمور.
ـ اليزيدية، تأليف صديق الدملوجي.
ـ اليزيديون، تأليف هاشم البناء.
ـ ما هي اليزيدية؟ ومن هم اليزيديون؟ تأليف محمود الجندي ـ مطبعة التضامن ط١ ـ بغداد ١٩٧٦م.
ـ كرد وترك وعرب، تأليف ادموندز ـ ترجمة جرجس فتح الله.
ـ مباحث عراقية، تأليف يعقوب سركيس.
ـ الأكراد، تأليف باسيل نيكتن.
ـ مجموعة الرسائل والمسائل، تأليف شيخ الإسلام ابن تيمية.
ـ رحلتي إلى العراق، تأليف جيمس بكنغهام ـ رجمة سليم طه التكريتي.
ـ جريدة التآخي العراقية، بغداد ١٦/٩/١٩٧٤م.
ـ العراق الشمالي، تأليف الدكتور شاكر خصباك.
ـ تاريخ الموصل، تأليف سليمان الصايغ.