دروستكردنی شاری بەغداد و دەركەوتنی وەك مەركەزێكی بەهێز لە ڕۆشنبیری و ماریفەت لە جیهانی ئیسلامیدا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مەنصور . ئەوەی لێرەدا جێگای ئاماژە بۆ كردنە شێوازی دروستكردنی شارەكە و دەست نیشانكردنی بازاڕی كۆنی بەغداد بۆ بنیاتنانی پایتەختێكی نوێ كە ناونرا بە شاری ئاشتی . بنیاتنانی ئەم شارە لە ساڵی (145ك / 766م ) دەستی پێكرد كە ڕوبەرەكەی (7,5كم2) و لەسەر شێوەی بازنەیی بوو ، بە دەوریشیدا خەندەقێكی فراوانی دروستكرد و چوار دەرگاشی بۆ دروست كرد، كە ناوینان :
یەكەم : باشوری رۆژهەڵات ( دەرگای بەصرە ) بوو .
دوەم : باشوری خۆرئاوا( دەرگای كوفە ) بوو .
سێیەم : باكوری ڕۆژهەڵات ( دەرگای خوراسان ) بوو.
چوارەم : باكوری خۆرئاوا ( دەرگای شام ) بوو .
لەسەر هەر یەك لەم دەرگایانەش گومەزێكی گەورەی لە ئاڵتون گیراو هەبوو ، لە ناوەڕاستی شارەكەشدا مزگەوتێكی دروستكرد بەناوی خۆیەوەو كۆشكێكیشی دروستكرد كە پێیان دەوت دەرگای ئاڵتونی ، بە دەوریشیدا فەرمانگە حكومیەكانی دروستكرد لەگەڵ شوێنی ماڵ و خێزانی و بەیتولمالی موسڵمانان ، كە فراوانی ئەم كۆشكە دەگەیشتە ( 400 م2) ، هەروەها لە ناوەڕاستی ئەم كۆشكەشدا حەوشەیەكی گەورەی تێدا بوو كە 20 مەتر بوو ، لە ناوەڕاستی حەوشەكەشدا چەند پایەیەك بەرز كرابویەوە بەبەرزی سی مەتر كە لە سەرەوەی شێوەی كەوانەی پێدرابوو كە پێی دەوترا ( قبة الخضراء) . لەسەروی ئەم گومەزەیەشەوە پەیكەری سوارچاكێك كرابوو كە ڕمێكی بە دەستەوە بوو ، ئەم گومەزەیە لە هەمو لایەكی شاری بەغدادەوە دەبینرا .
لەنێوان زەویە فراوانەكە و شورەكاندا چەند شەقامێكی ڕاست هەبون كە تاقەكان و دوكانەكانی لەسەر دروستكرابون . پاشتریش دوو جۆگەی بۆ ڕاكێشا ، یەكێكیان لە ڕوباری دوجەیلەوە ئاوەكەی وەردەگرت و كەوتبوە سەروی شارەكەوە ، ئەوی تریشیان لە ڕوباری كەرخایاوە ئاوەكەی وەردەگرت كە كەوتبوە خواروی شارەكەوە، هەردو جۆگاكەش دەهاتنە ناو شارەكەوە و دەچونە ناو شەقام و كۆڵانەكانەوە ، بە زستان و هاوین ئاویان لێنەدەبڕا، لە نێوان هەریەك لەو چوار دەرگایەش كۆمەڵێ بورج هەبو ، بۆ نمونە لەنێوان دەرگای كوفە و بەصرەدا (29) بورج هەبو ، بەڵام لەنێوان دەرگاكانی تردا ( 28 )بورج هەبوو . یەكێكی تر لە گرنگیەكانی ئەم شارە ئەوەبو كە دابەش كرابو بەسەر سێ شورەدا وە هەر یەكەیان شێوە بازنەی خۆی هەبوو .
بۆ زانیاری زیاتر و بەرچاوڕونیتان ، نەخشەی شارەكەم كێشا و شێوازی دابەشبونی ، بەم شێوازە :
1. جامع مەنسور .
2. كۆشكی دەرگای ئاڵتونی كە بەرامبەر دەرگای شام بوو .
3. دیوانە جیاوازەكانی دەوڵەت: بەیتولمال ، خانەی چەك (دارالسلاح) ، خانەی داد (دارالقضاء) ، دیوانی خەراج ، نانەواخانە گشتیەكان ، دیوانی رێكخستن ، دیوانی پەردەداری ، كۆشكی كورە بچوكەكانی خەلیفە .
4. سجن ، كە پێیان دەوت ( المطبق).
5. دەرگای بەصرە .
6. دەرگای خوراسان.
7. دەرگای شام.
8. دەرگای كوفە .
9. مزگەوتی (المسیب).
10. خانەی پاسەوانی و دیوانی یارمەتی و شوێنی حەوانەوەی موسافران.
11. پردی كۆن .
12. پردی تازە .
13. كۆشك و مزگەوتی (الوضاح).
14. ڕێگایەك كە تێئەپەرێت بۆ ( قوس الحرانی ).
15. جامع (ضاحیە) بەغدادی رۆژهەڵات.
16. گۆڕی مەعروفی كەرخی.
17. مەشهەد عەلی ناسراو بە مەشهەدی ناوچەكە.
18. خانەی وشكەساڵی .
19. كۆشكی حەمید كوڕی عەبدولحەمید و دەرگای (الشعیر).
20. كۆشكی (عزدالدین) ی وەزیر.
21. دیری كۆن نزیك بە ڕوباری دیجلە و دەرگای بەصرە.
22. دارالقرار : كۆشكی زوبێدە خاتون.
23. كۆشكی نەمری.
24. تەویلەی حەیوانەكانی خەلیفە.
25. دیوانی ئاوەدانكردنەوە و خانەی پۆلیس .
26. كۆشكی ئەمیر كوڕی سلیمان و صاڵح.
27. سجنی دەرگای شام.
28.كۆشكی سەعیدی نوسەر و پەیمانگای هەتیوان.
29. دوكانەكانی ئەسپفرۆشی.
30. گۆڕەپانی ئەسپ.
31. گۆڕەپانی (شعیب).
سەرچاوەكان
1. الدكتور ابراهيم أيوب: التأريخ
العباسي السياسي والحضاري ، ص 48-49.
2. شيخ محمد خضرى بك :
الدولة العباسية ، ص99-100 .
3. بلقيس محسن هادى : تأريخ الفن العربي الاسلامي ، ص93
5.
د.
جابر عزيز الشكري و د. محمود العياض : تأريخ العلم الكيمياء ، ص 77.