ئەوەی ئێستا سەرنجێكی بەدیقەت بداتە حزبە كوردستانیەكان (به عەلمانی
وئاینیەوە) بە ناوو ناوەڕۆك و هەڵسوكەوت و ناوی رۆژنامەو جۆری ئایدیۆلۆجیا و
هەتا جۆری گوتاری سیاسی.. دەبینی لاسایی كردنەوەیەكی پەتی بیانیە، بێ
داهێنان، سەردەمێك حزبە كوردستانیەكان بە ئایدیۆلۆژیای رۆژهەڵاتی سەرسام
بوون تەنانەت ناوو دروشم وبڵاوكراوەو رۆژنامەكانیشیان كت ومت لەوان
وەرگرتبوو: لە كوردستان حزبی سوشیالیستی یەكگرتوو هەبوو لاسایی حزبی
سۆشیالیستی یەكگرتووی ئەڵمانیای 1919 بە سەرۆكایەتی روزا لوكسمبورگ، دوای
حزبی سۆشیالیستی یەكگرتووی فرنسی 1961 دروست بوە، حزبی زەحمەتكیش وكرێكاران
ورەنجدەرانمان هەبوو ئەوەتا ناوە ئەسڵیەكانیان، حزبی زەحمەتكێشانی
ئەلبانی، كۆمەڵەی رەنجدەرانی لاوس پاسۆكمان هەبو ناوەكەی لەحزبی سۆشیالیست و
پاسۆك لە یۆنان وەرگیراوە، پارتی كاری سەربەخۆیی كوردستان هەبوو ئەوەتا
ناوو ناوەڕۆكی لە پارتی كاری سەربەخۆیی كۆریا وەرگیراوە بە سەرۆكایەتی كیم
ئیل سونگ، لە كوردستان رەوتی كۆمەنیست هەبوو ئەوەش لە رەوتی كۆمەنیستی
ئیتالیا وەرگیراوە، پارتی گەل و دوایی پارتی گەلی دیموكراسیمان هەبوو ئەوە
لە پارتی گەلی ئەفغانستان وەرگیراوە كە لە 1946 دامەزراوە لە سالی 1920
(حزب الشعب السوری)یش هەبوە، پارتی گەلی توركیاش هەبوو لە ساڵی 1962 دروست
بوو، پارتی كرێكارانی كوردستان (پ ك ك) لە جیهانی شیوعی زۆر بڵاوە، پارتی
كرێكارانی بلجیكی 1885 دروست بوە، پارتی كرێكارانی مەجەری لە 1918 دروست
بوە، پارتی كرێكارانی ڤیتنامی پارتی كرێكارانی ئەلبانی، پارتی كرێكاران لە
بهریتانیا لە 1923 دروست بوە بەڵام ئەوەی كوردستان لاسایی ئەو نیە، كەچی
هەمو پارتە كرێكارەكانی تر لە ناو چوون تەنها ئەوەی بهریتانیا ماوە...،
رۆژنامەكانی كوردستان سودیان لەو ناوانە وەرگرتوە: ریا تازە –ئەرمینیا،
رێگای گەل –كۆریا، توركیای نوێ، برایەتی-هندستان، خەبات-فهلستین، ئاڵای
ئازادی-لبنان، اتحاد-زبیان.. با كەمێك هەڵوەستە لە رۆژنامەی (یەكسانی) دەست
پێ بكەین كە لەلایەن كۆمەڵە ئافرەتێكی عەلمانی چەپی لە كوردستان لە
ساڵانی دوای راپەڕین دەردەچوو.. ئەوە كت و مت بەناو و ناوەڕۆك و مەبەستەوە،
لاسایی كردنەوەی رۆژنامەیەكی ئەڵمانی بوو بەناوی (گلایخایت- واتە یەكسانی)
لەساڵی1891ز دەردەچوو، واتە پێش 104 ساڵ لەمەوپێش، ئەویش كۆمەڵێك ئافرەت
بەڕێوەیان دەبرد، ئەو ئەزموونەی گلایخایت 25 ساڵی خایاند و شكستی هێنا، جا
سەرنج بدە ئێمەی كورد هاتووین لاسایی ئەزموونێكی شكست خواردووی پێش 104 ساڵ
لەمەوبەری ئەوروپی دەكەینەوە، ئەو دەردە تایبەت نیە بە چین وتوێژو لایەنێك
بەڵكو زۆربەمانی گرتۆتەوە هەتا موفەكیرە گەورەكانیشمان، مام جهلال كە
گەورەترین مونەزیری ئەو سەردەمەیە لە بەراوردی نێوان ئیسلام وسۆشیالیستی
رای وایە كە سۆشیالیست بەهەشتی پێیە بۆ ئەو دنیایە، هەرچی ئیسلامە دەڵێ
خۆراگرن بەهەشتان لە دواڕۆژ پێ دەدەم (بڕوانە: دەقی ووتارەكەی مام جلال بە
بۆنەی یەكگرتنەوەی ئالای شۆرش و (ی ن ك)، ئەوە دەقی رای ئەنجلسە لەبارەی
مەسیحی دەڵێ: (أن الفارق بین الحركتین یتمپل فی أن المسیحیین اڵوائل قد
نقلوا الخلاص إلی اڵخرە بینما تتصوره الاشتراكیه فی هژا العالم الدنیوی-
مایكل لوفی - الماركسیه والدین ترجمه: بشیر السباعی ص3)، كەچی ئەوە لە
بنەچەدا دروشمی شۆڕشی ئاینی تۆماس مونزیر بۆ رزگاری جوتیاران لە 1513 كە
بریتی بوو لە: وامەزانن تەنها ئاسودەیی بۆ رۆژی دواییە بەڵكو ئاینەكەمان
ئەو بەهەشتە بۆ دنیا دەهێنێ (روجیه غارودی- ماركسیه قرن عشرین ص150)،
هەمان بەراورد موفەكیری گەورەی كورد عبداللە ئۆجەلان دەیكا دەڵێ:
پێغهمبەرو ئیمام علی لە ئێمە سۆشیالیزم تر بووینە ئەوە دەقی وەسفی ماركس و
ئەنجلس لە مانیفیستی شیوعی دەڵێن سەركەوتنی ئاینی مەسیحی لەكاتی خۆی
سەركەوتن بوو بۆ مێژووش (ماركس– انجلس بیان الشیوعی ص64)، د جورج حناش كە
دەڵێ پێغهمبەرەكان سۆشیالیستی بووینە پێش ئەوەی سۆشیالیستی بێتە كایەوە
(د جورج حنا- قصه الإنسان ص65)،.. لەوەوە زیاتر ئەو دەردە شۆڕ بوویتەوە بۆ
خوارەوە، كتێبی سەگوەڕی محمد موكری كە لەساڵی 1982 دەرچوو شۆڕشی كوردی بە
(سەگوەڕ) شوبهانبوو.. لە بنەچەدا ئەوە كت ومت لە (بروتوكولات حكماو
الصهیون - بروتوكول رقم:19) شۆڕش بە سەگوەڕ واهاتوە: (ان الپوره لیس أكپر
من نباح كلب علی فیل، ففی الحكومه المنڤمه تنڤیما حسنا من وجهه النڤر
الاجتماعیه لا من وجهه النڤر إلی بولیسها، ینبح الكلب علی الفیل من غیر
أن یحقق قدرته. ولیس علی الفیل الا ان یڤهر قدرته بمپل واحد متقن حتی تكف
الكلاب عن النباح، وتشرع فی البصبصه بأژنابها عندما تری الفیل)، هەمو
ئەوانە بریتیە لە تەقەلای تاقی (تاقیكراوەی شكست) بكەینەوە، لایەنی عەلمانی
كورد لەسەرەتادا بناغەیەكی چەوتی بۆ كوردایەتی وێنە كرد، كورد گیرۆدەی
دەستی عەلمانی وئیتحادولتەرەقی وكەمالی بون، كەچی ئەوان سەرسام بون بە
مەدرەسەكانی ئەوان، ئەوەتە سەرچاوەی هەمو حزبە كوردستانیەكانی (عەلمانی) بۆ
(پ د ك) دەگەڕێتەوە، ئەویش بۆ (هیوا)، هیواش بۆ(حزبی داركەر) بە
سەرۆكایەتی رفیق حلمی، با بزانین ناسنامەی ئەو حزبە لە كێ ساغ دەبتەوە؟
داركەر كت ومت كۆپی (كاربۆناری ئیتالیایە- كاربوناری لە سالی 1807 لە
ناپۆلی ئیتالیا بە مەبەستی یەكخستنەوەی هەمو ئیتالیا لەسەر بنەمای
نەتەوایەتی و دامەزراندنی حكومەتێكی دەستوری دروست كراوە، ماناشی
داركەرە(یان رەژووكەری)، دوایی لە 1830 شكستی هێناو (ماتزینی) ئیتالیای
لاوی لە 1831 لەجێی كاربۆناری دروست كرد، (توركیای لاو) لەچاو كاربۆناری
كرایەوە، دوایش (ئیتحادولتەرەقی) دژ بە كوردی لە توركیا هێنا ئارایەوە، چ
لەوە چەوت تر هەڵسیت موعجیب بیت بە دوژمنت ولاسایی داگیركەرت بكەیتەوە، چ
لاساییەك ئەزمونی شكست خواردووی نێوان 1807-1830.
دیسان سەرنج بدە بەو ماوە كورتە، زۆربەی حزبە كوردستانیهكان لە رووی
ئایدیۆلۆجیا چەندین ئەوبەرو ئەوبەریان كردووە لە لاسایی كردنەوە، تا رادهی
پێچەوانە، بە وردی دەری دەخا كە ئێمەی كورد بەرهەمی فكری خۆمان نیە،
بەدوای پێ خوستی خەڵكی ترین لە دوورەوە، بۆیە گەلێ جار دەگەینە كۆلە رێ،
گەلێ جاریش كارەسات، جاریش وایە ئەوەندەی رۆیشتووینە دەگەڕێینەوەو لەعنەت
لەو رابوردووەمان دەكەین.
هەڵبەتە ئەو دۆخە ئاسایی نیە بەدەگمەن لەنێو گەلانی جیهانی تر نمونەی وا
هەبێ، ئەو دۆخە لە (فەرهەنگی دەروونی سیاسی) پێی دەوترێ (تقزم الثقافی)
كە لە كۆمەڵێك (تقزمی) تر دێت (تقزم العلمی)، (تقزم الفكری)، (تقزم
السیاسی)، (تقزم الحچاری). بەرە بەرە دەگاتە بارە هەرە كاریگەریەكەی
ئەوەندە پتەو دەبێ دەبتە (صدمه الثقافیە) و (انصهار الثقافی) لەكۆتاییدا
دەردی (تقزم الثقافی) لێ بەرهەم دێت، ئەوەش كۆمەڵێك هۆ و پاساوی خۆی هەیە،
گرنگترینیان ئەوەیە لەدوای مەینەتی كورد لە 1908 بەدواوە شكست لە
كرۆمۆسۆمەكانی تاكی كورد گیربووە، كەمتر متمانەی بەخۆی ماوە، كاریگەری
سیاسی و دەروونی و فەرهەنگی قووڵی بەجێ هێشتووە، بۆیە لای كۆمەڵگەی كورد
وادەركەوتووە هەرچی لە دەرەوەی كورد بێت مەزن و گرنگ و پتەو بە چارەنووسە،
هەرچی لای خودی كوردیش بێت بچووك و دەڤەری و لەرزۆك و بێ چارەنووسە، تا
وای لێهاتووە شەرمی پێ بێت، بۆیە دەبینین ئینتمای نیشتمانی و نەتەوەیی و
ئاینی و فەرهەنگی لاواز بووە، بەخێرایی دەگۆڕێن، بە خێرایی جل وبەرگ و
دیمەنی خۆیان دەگۆڕن، زمان و نەریتیان دەگۆڕن، نەتەوەیان گۆڕی، هەتا ئاینیش
دەگۆڕن.
ئەوەیە (تقزم الثقافی)، هەربۆیە دەبینین هەتا ئەو ساتەش هیچ تەیار و
مەدرەسەیەكی عەلمانی نادۆزیەوە لەسەر رێبازی زانا و ناودارێكی كوردستانی
بێ، بۆیە باسی كەلتوور و نەریتی كوردستان بە نێگەتیڤی دەكرێ، خۆ لە فكر و
فەلسەفە و تیۆری سیاسی بەتایبەتی لە ماركسیەت، مام جەلال گەلێ زیرەك و
داهێنەر و بلیمەتێكە بەدەگمەن لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی عەرەب بە
ئەندازەی ئەو بیریارە شارەزا هەبێ، كەچی تەیارە عەلمانیە كوردستانیەكان
بەهۆی دەردی (تقزم) هەریەكە لە هۆشی مین، ئۆگستینیتۆ، ترۆتسكی، ماو.. هەتا
(رەوتی كۆمەنیست-كوردستانی باشور) بەو دواییە كەسی وایان دەست نەكەوت
(منصوری حكمەت)یان كردە پێشەوا، چونكە كورد نەبوو (فارس) بوو، خۆ (عبدالله
ئۆجەڵان) ماركسیەتی واقعی و شۆڕشگێڕتریش بوو بەڵام كورد بوو پێی تێرئاو
نەبوون.
ئەو دەردە ئەوەندە كوشندە و خەستە تاڕادەیەك بەشێكی ئیسلامیەكانیشی
گرتۆتەوە، زۆربەیان لە گفتوگۆ پاڵپشت دەكەنە سەر زانایەكی غەیرەكورد،
هەروەها رەچەڵەكی بزوتنەوە ئیسلامیەكانی كوردستان دەدەنە پاڵ ئیخوان یان
فكری بیانیەك كەچی دەتوانین بڵێین ئیسلامی سیاسی (بە زاراوەی باوی ئیستا)
یەكەم جار لە كوردستان لە سەر دەستی نەوڕەسی سەری هەڵدا، كە لەخانەی خۆی
باسیان دەكەین..
كۆمەڵگەی كورد راستەوخۆ لەو دەردە بەرپرسیار نیە، بەڵكو مونەزیرەكانن، با
بڕوانین، ئێمە باسی بلیمەتی و پێشەنگی (ی.ن.ك) كرد و زۆربەی حزبە
كوردستانیەكانیش لاسایی كەرەوەی سیاسی و فكری و فەلسەفی و ئیداری.. ئەوان
بەچاك و خراپیەوە، كەچی ئەگەر زیاتر لێی وردبینەوە دەبینین ئەو لەپێش دا
لەو دەردە ئاڵاوە، با سەرنج بدەینە ناوی (یەكێتی نیشتمانی كوردستان) و
پێكهاتەو ئەو تیۆرەی لەسەری دەڕۆیشت و وا لەسەری دەڕوا، وەك ئەزموونێكی
نوێیە لە كوردستان، كەچی دەبینین ئەوەش كت و مت لاسایی كردنەوەی ناوو
ناوەڕۆك و ئەزموونی هەندێ حزبی جیهانە، لەوانە:
1- ئەزمون وناوی (یەكیتی نیشتمانی سودانی (سانو) كە لە 1958 دروست ببو بە
سەرۆكایەتی جوزیف ئودوهو، دروشمی دیموكراسی بۆ سودان وفیدرالی بۆ خواروو
بوو.
2-ئەزموونی (یەكێتی نیشتمانی ئەنگۆلی) كە لە ساڵی 1966 دروست بووە بە سەرۆكایەتی سافیمبی (لە دایك بووی 1934).
3- - ئەزموونی یەكێتی نیشتمانی زیمبابۆی (زانۆ) كە لە (زابۆ) جیا بۆوە لە ساڵی 1961، لە سەرەتا رێبازێكی ماركسی ماویانەی هەبوو.
4-- ئەزموونی یەكێتی نیشتمانی كینی لە ساڵی 1960 دروست بوو لە 3 باڵ
(بزوتنەوەی سەربەخۆیی كینیا، كۆمەڵەی هەڵبژاردە، هێڵی گشتی ئەفریقیا) ئەی
ئەوە كت ومت و ناو و ناوەڕۆكی یەكێتی نیە كە پێكهاتبوو لە سێ باڵ
(بزوتنەوە، كۆمەڵە، خەتی گشتی).
5- ئەزموونی (اتحاد الوگنی العراقی- یەكێتی نیشتمانی عێراقی) بە سەروكایەتی
عبدالفتاح ابراهیم لە ساڵی 1946 وەك رەوتێكی ماركسی لەژێر پەردەی یەكێتی
هێزە نیشتمانیەكانی نەتەوەگەری وبەعسی وشیوعی.
بڵاوكراوەكانی یەكێتیش هەمدیسان لاسایی بوو، (شرارە) یەكەم بڵاوكراوەی بوو
ئەوا لاسایی ئەو شەرارەیە بووە كە (لینین) دەری دەكرد لە ساڵی 1900بەناوی
(ئایسكرا)، هەروەها ریكخراوێكی ئەرمەنی بەناوی (یەكێتی قوتابیانی
سۆشیالیستی دیموكراسی هەشناقی) لە ساڵی 1911 دەری دەكرد بە ناوی (غایدز-
واتە- شرارە).
جا دەردێكی تری تەقەزوم ئەوەیە كە حزبە كوردستانیەكانی بەشی عەلمانی
كردوویانە ئەوەیە لەنێو ئەو ئایدیۆلۆجی و تیۆری سیاسی و فەرهەنگی و
ئەزموونەكان زیاتر لایەنە نێگەتیڤەكانیان هاوردووە نەك پۆزەتیڤ، سەرنج بدە
لە ئەزموونی بزوتنەوەی شیوعیەت، ئۆرۆشیوعی چاكتر بوو لە ستالینیە
شیوعیەكان، كەچی ماركسیەكانی كوردستان ستالینیانە بوون، وردتر بچینە ناو
توێژێكی هەرە بابەتی تر، ئەو تەیارەی پێیان دەوتن وجودیەكان، لەنێو وجودی
جیهانی تەیاری سارتەری زیاتر بێ بڕواو توند و رەشبینە، تەیاری
(كیركیجاردی) زیاتر بەلای میانڕهویە.. كەچی وجودیەكانی كوردستان سارتەری
بوون نەك میانڕەوەكە.
بە هەمان شێوە وا ئێستاش كە روویان وەرگەڕاوە بە 180 پلە ئەوەی 30 ساڵ زۆر
بەخەستی لەدژی بوون ئەمجارە بووەوە سەرمەشقیان و دیسان لەو سەرمەشقیە
نوێیەش لای سەلبیەكانیان وەرگرتووە، خۆ ئەو عەلمانیەتەی رۆژئاوا یەك شت
نیە، هەر ئەو عەلمانیەتە سیستەمی ئیمپریالیزم و هەردوو جەنگی جیهانی و
تۆرانی و نازی و فاشی و شۆڤینی وبەعسیەتی هێناوەتە بەرهەم.. (ئەو عەلمانیەی
ئێستا لە جیهان پەیرەو دەكرێ ئەندازیارەكەی (مۆسۆلینی سەرۆكی بزوتنەوەی
فاشیە) لە ساڵی 1929 جاڕی دا كە رێكەوتنی لەگەل پاپا كردووە بۆ دابەشی
دەسەڵاتی ئاینی ودونیایی بەو شیوەیە.: مرۆڤ لە بوونیەوە تا مردن بۆ
مۆسۆلینی بیت لە دوای مردنیش بۆ پاپا بیت هەتا قیامەت!!)، سەرەرای دەردی
لیبرالیەتی كۆمەڵایەتی، بازاڕی ئازاد، چینایەتی و رەگەزپەرستی، دوورە ئاینی
و ئەخلاقی.. وەك لایەنی سەلبیەكەی، لایەنی ئیجابیەكەی رۆژئاواش بریتیە لە
دیموكراسی وپرۆسەی سیاسی، مەدەنیەتی، دەستگۆڕی دەسەڵاتی، تەكنەلۆجیاكەی،
ئازادی رادەربڕینی، سەروەری یاسا، خۆشەویستی وڵات.. جا با وردبینەوە
دەبینین عەلمانیەتی كورد هاتووە لە دیموكراسی و ئازادی و دەستگۆڕی دەسەڵات و
زانست و تەكنەلۆجیا راستەقینەكە لای داوە یان تەنها ناوی وەرگرتوە،
یەخەگیری باقی سەلبیاتەكانی تر بووە هێناویەتی بەسەر كوردی دا پەیڕەو دەكا.
ئەگەر چی ئەزمونی حزبە ئیسلامیەكان ساوایە كەچی ئەوانیش لە دەردی لاسایی
دەرنەچون، لاسایی ئەوان لە ئەزمونی عەرەبی، لە كوردستان حزبی ئیسلامی بە
ناوی نەهزەو (جماعه-كۆمەڵ) و بزوتنەوە ئەو ناوانەش لە نەهزەی تونس
وتاجیكستان وەرگیراوە، ئەوانەش لە حزبی نەهزەی ئیسلامیان وەرگرتوە كە لە
1920 لە شۆڕشی بیست چالاك بوو، كۆمەڵ لە كۆمەڵی پاكستان و بزوتنەوە لە
بزوتنەوەی ئیسلامی فهلهستین و... لاسایی كردنەوەكە تا رادەی كەسێتیش بوە.
بەو شێوەیەش وا ئێستا بەبێ بەرنامە چووینە نێو عەولەمە وەك ئافرەتێكی
نەشارەزای دەشتەكی لەناكاو و بەبێ كۆنتڕۆل بكەویە شارێكی وەك ئەنكەرە،
هەموو میلەتان بە بەرنامەیەكەوە چوونە نێو عەولەمە كە نەبێتە دەرد بۆیان،
چونكە عەولەمە چاك وخراپت پێكەوە بۆ راپێچی ناو ماڵ ومیللەتەكەت دەكا، مەرج
نیە نەریت وفەرهەنگی وڵاتانی تهكنۆلۆژیدار هەمووی ئیجابی بێت، زۆر لایەنی
سەلبی وای لەگەڵە بە پێی یاسایی وئاینی پێیان پاك نەكرایتەوە وەك فایرۆس
دێت، پێویستە دەسەڵاتی كوردی وریا بێت لایەنە چاكەكان وەرگرێ نەك خراپە.
لە رۆژئاوای ئێستا ئەو لایەنە چەندە جوانە پەیڕەوی كەلتوری ئیسلام بە
فەرمودەی (الناس سواسیه كأسنان المشگ) دەكەن و دەبینی بەرپرسان و سەرۆك و
خەڵكێكی سادە یەكسانن بەرامبەر یاسا، بەڵام عەلمانیەكانی جیهانی عەرەبی و
كوردی پەیڕەوی كەلتوری ئەوروپا دەكەن بەپێی فەرموودەی ئەرستۆ كە دەڵێ
(الناس لیسوا متساوون كأسنان المشگ)، دەبینین بەرپرس و سەرۆك و خزمەكانیان
ڤیتۆیان هەیە، لەسەرووی یاسان، حزب و دەسەڵات وەك موڵك بۆیان بەمیراتیش
دەمێنێتەوە، پێكهاتەی جەستەی بەرپرسان لەزێڕەو ئی هاووڵاتیش لە تەنەكەیە،
پلەیان جیاوازە وەك رۆمی كۆنو براهما وشادرای هندین، خۆ ئەگەر عەلمانیەتی
ئێرە باوەڕی بە كەلتووری ئاینی نیە لەو فەرمودەی سەروو، دەبا پەیڕەوی
رۆژئاوا بكەنەوە لەو لایەنە پۆزەتیڤە، نایكەن و ئەو جیاوازیە زۆرەی لێ
پەیدا بووە، وەك لەو خشتە بەراوردەی خوارەوە دەردەكەوێ.
هەڵبەتە ئەو دۆخە لەنێو رۆژهەڵات و هەموو جیهانی ئیسلامی نیە، هەتا لە
رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش، ئەوەتا هەر لە نزیك خۆمان، ئەو دەردە زیاتر لەنێو
دەسەڵاتدارانی عەرەب هەیە، دەسەڵاتدارانی كوردیشتی گرتۆتەوە.