سەرەتای كاركردنی موسڵمانەكان لەسەر زانستی ژمارەكان دەگەرێتەوە بۆ دەورانی خەلیفە ئەبو جەعفەری مەنصور كاتێ‌ دەستی دایە وەرگێرانی كتێبە جۆراو جۆرەكان بە زمانەكانی فارسی و هیندی و یۆنانی و وەرگێرانیان بۆ سەر زمانی عەرەبی ... لە بواری بیركاری و ژمارەشدا یەكێ‌ لەو كتێبانەی وەرگێردرا كتێبی SIDDHANTA كاتێ‌ وەرگێڕدڕا ناوی كتێبەكە كرا بە ( سند هند ) ، كە بەرهەمی فەلەكناس و بیركاری ناسی هندی ( براهما جوبتا  بوو ، ژیاوە لە ماوەی ساڵانی  588ك / 660م ) ، لەلایەن فەلەكناسی هندی ( كنكاە )وە پێشكەشی خەلیفە مەنصور كرا و خەلیفەش فەرمانیدا بە وەرگێڕانی كتێبەكە بۆ سەر زمانی عەرەبی، ئەم كتێبە دو بەشی پەیوەستە بە زانستی بیركایەوە  ، وەك ئولیری  دەڵێ‌ : ( رسالەی هندی بۆ مەسەلەی ژمێریاری گرنگیەكی گەورەی هەبوو ، بەهۆی ئەمەوە ژمارەی هندی گوێزرایەوە بۆ موسڵمانان و بەمەش بە درێژای كات بونە ژمارەی عەرەبی ) . ئەوانەی لەم دەورەیەدا كاریان دەكرد لەم زانستەدا كەسانی وەك : ( عمران كوڕی وضاح ) و ( شهاب كوڕی كثیر)بوون.

 موسڵمانەكان لە ژمارەكاندا دوو گۆڕانیان كرد ، ئەوانیش بونی بەكارهێنانی ژمارە (سفر) لەگەڵ (فاریزە )بوو. ژمارەكانیش بۆ دوو جۆر دابەشیان دەكەین :

1. رێگای رۆژهەڵاتی :

لە ناوچەكانی رۆژهەڵاتی ئیسلامیدا (مەبەستمان لە هیندستانەوە تاوەكو میسر )ە لە هندیەكانەوە وەریانگرت و تەنها سفر و فاریزەیان تێدا زیادكرد، ژمارەكانیش بەم جۆرە دەنوسران :

( 1 ، 2، 3، ....8 ، 9 ، 0 ) .

2. رێگای مەغریبی :

ئەمەش بەكاردەهێنرا لە ناوچەكانی مەغریبی نزیك و ناوەڕاست و دوور ( جەزائیر و لیبیا و تونس و مەغریبی ئێستا ) كە پاشتریش ئەم نوسینە گوازرایەوە بۆ ئەوروپا كە لەلایەن موسڵمانەكان خۆیانەوە دانرابوو. ژمارەكانیش بەم جۆرە دەنوسران : 1, 2, 3, ....8, 9, 0  

هەروەها موسڵمانەكان جۆرەكانی نوسینی ژمارەیان دابەشكردبوو بۆ سێ‌ جۆر :

أ. ژمارەیی ( ژمێریاری ).

ب. هەندەسی ( ئەندازەیی ).

ج. دانانی ( مۆسیقی ).

سەرچاوەكان

.................

1. الدكتور محمد جواد سعدالدین و نافع یحیی الدراجی : الریاضیات فی التراث العربی الاسلامی ،ص 5-6.

2. د. ابراهیم سلمان و د. عبد اللە  التواب : المرجع في الحضارة العربیة الاسلامیة ، ص226-227

3. د. رشيد الجميلى : الترجمة في المشرق الاسلامي في القرنين الثالث والرابع الهجرى ، ص422