ووتەیەكى باو هەیە،ئەڵێت:ئەگەر ئاشتیت ئەوێت خۆت بۆ شەڕ ئامادەبكە.لێرەوە جەنگ بابەتێكى حەتمیەو ئاشتیش لەو وەخوارترە.مێژووى مرۆڤایەتى ئەگەر شەڕو كوشتارگەو قات و قڕى لێدەربهێنیت هیچى واى لێ نامێنێتەوە،بەو پیودانگەى هیچ قۆناغێك نییە لەمێژووى كۆن و ناوەڕاست و نوىَ و هاوچەرخیشدا بەبىَ جەنگ.ئەوەى كە مەعریفە وەك "ئەبستمۆلۆژیا" بە جەنگەوە گرێ ئەدات یان هاوبەشە لەگەڵیدا:ئەوەیە كە مرۆڤ لەهەردووكیاندا وەك بكەرو هەڵگرێك ئەخاتە پێش چاو.ئێمە ئێستاش لەجەنگداین.لەشۆڕشداین.بۆیە هەمیشە جەنگ بەشێكە لە ناسنامەى مرۆڤ.كەم نین ئەو بیرمەندو فەیلەسوفانەى خۆیان بە كەیسى خێرخوازى و شەڕخوازى و خۆپەرستى مرۆڤەوە سەرقاڵكردووە،سەرەنجام دواى شكان و هەرەسى بیرە ئەفلاتۆنیەكان (میسالیەكان) لەم بۆشاییەدا (واقیعى بوون) دێتە بەرباس،ئەم مەدرەسەیە كە لەئەمریكاوە دەقى گرت و ئەوانیش پەیڕەوكارى بوون،تاڕادەیەكى باش توانى بەوەى جیهان و سەرزەمین وەك دارستانێك بناسێنێت كە هەمیشە خەریكى ڕاوكردنى یەكدى بن.لە ڕێسا كۆمەڵایەتى و فەلسەفیەكاندا هەمیشە دوا میكانیزم جەنگ و بەكارهێنانى هێزە،ئەو كاتەهێز ئەبێت بەسەنگى مەحەك و،مەنتقى "هێز" هێزى مەنتیق خلۆردەكاتەوە،بەڵام كاتێك عەقڵ و مەنتق پێكەوە كۆئەبنەوە،ئیدى گرفتێك نامێنێت.چونكەپاڵنەرە بۆئەوەى دەرفەتەكان بقۆزینەوە،هەمیشە لەچاوژیركردنەوەو بەكارهێنانى هەموو بیركردنەوەیە بۆ گەڕان لە دەرفەتێك.چۆن..؟.لەدنیاى ئەمڕۆماندا وا گونجاو و زانستییە،كە توێژەران خۆیان لە سۆزو هەستى ناواقیعى دوور بخەنەوە،تەنها بەهێزى و لاوازى بكەنە بنەماو بەرمەبناى ئاخافتن و نوسینیان.بۆ نمونە: لەهەردوو جەنگە جیهانییەكە ئەمریكا بەسەركەوتوویی هاتە دەر،لە كاتێكدا ئەوروپاو زۆربەى وڵاتانى وێران بوون،تەنها فەرەنسا زیاتر لە (1,350000) یەك ملیۆن و سىَ ێەدو پەنجا هەزار كەسى تیاچوو،جگە لەبریندارو وێران بوونى شارو دىَ،(50%) ى گەنجى فەڕەنسا لەجەنگ نەگەڕانەوە،ئەڵمانیاش بەهەمان شێوە،بەڵام تەنها یەك گوللەیەك چییە نەگەیشتە كەنارى لادێیەكى ئەمریكى.ئەمەیە بوارى بۆ ئەمریكى یەكان ڕەخستاند بیر بكەنەوە،ئائەمە واى كرد ئەمریكا ئاستى بەرهەمهێنان و ئابورییەكى بەهێز نیشان بدات لە نەبوونى ئەوانى تردا و بەچەندین فرسەخ بكەوێتە پێش،ئاخۆ ئەبێت ئاستى زانین و بیركردنەوە لە كامە ژینگەدا زیاتر باڵا بكات و ئاوەز ببێتە تۆوى بەرهەمهێنى هێزێك كە حوكمى جیهان بكات.بیرمان نەچێت جەنگ هەمیشە لەپێناو ئامانجێكى پیرۆزدایەو ئەقڵێكى گەورە بڕیارى لەسەرئەدات كەئیتر لە حاڵەتى جەنگدا (ململانى-ێراع) تێ ئەپەڕێت.چونكە كێبڕكێ و ململانێ و دروستكردنى دڵەڕاوكێش بۆبەرامبەر زۆرجار لە جەنگەهەقیقیەكان زیانى گەورەتریان خستۆتەوە لەڕووى ئابورى و مرۆیی و...هتد.

بەلىَ "هێز"و هەمیشە" هێز".مەگەر ئەوە ئەمریكا نى یە لەدواى دووەم جەنگى جیهانیەوە چەكى ئەتۆمى وەبەردێنێت.مەگەر ئەوە زلهێزەكان نین بەرهەمهێنانى چەك وایان لێدەكات هەمیشە لەگوماندا بن..لەترسدا بژین..لەچاودێرى ئەویتردا بن..بڕیارى نوێ لەچواچێوەى سیاسەتى دەرەكیاندا بچوێنن.یان لەخۆ فۆرمەڵە كردندا بن.لە ڕاپۆرتى ساڵانەى "ڕۆزفلت" ساڵى (1945) بۆ كۆنگرێس،كە ئەیەوىَ جەنگێك لەدژى یابان ئەنجام بداهاتووە كە: (60000) هەزار تەن چەكى دژە فڕۆكەو دەیان هەزار بۆمب و چەكى قورس لەلایەن ئەمریكاوە لەو ساڵەدا دروستكراوە.

لێرەوە،دەوڵەتدارى چەند ئیدارەدانى ئەمڕۆیە هێندەش دروستكردنى"ئایندەیە".مەبەست لەوەیە فكرو كارى پسپۆرى هاوشانى هێزو هەستكردن بەجەنگ لە ستراتیژیەتى وڵاتدا وەگەڕبخرێت،ئایندە دروستكردن مشورخواردنى ئەو لۆژیكەیە كە ئەیەوێت مەعریفە نەكرێتەپاشكۆى جەنگ.هیچ نەبێت تەریب بەیەكتربن،پرسیارى ڕۆژهەڵاتیانەى ئێمە ئەوەیە: كاتێك خواوەندو شەریعەتى ئیسلامى لەبوارى ئابوریدا،سوو(فائدە) لەبانكەكاندا بەحەرام ئەزانن و تاوانێكى قورسە ئەكەر ئەوبڕە یەك قڕانێكیش بێت،داخۆ حیكمەت چى یە لەدروستكردنى مرۆڤ بەمشێوەیە كەهەمیشە لەهەوڵى كوشتن و سڕینەوەو سەرپانكردنەوەو زیندەچالكردنى ئەویتردایە...!؟.ئەگەر كۆمەڵەى گەلان "عێبەالامم" بەكارى خۆى هەڵبسایە بەملیۆنان كەس لەناو نەئەچوون..كاتێكیش دەوڵەتان بەچەند قۆناغێك نەتەوەیەكگرتووەكان (unaited nation) پێك دێنن لە ژێر ناونیشانى (to maintain international peace of secuerty) "بۆ پاراستنى ئاشتى و ئاسایشى جیهانى"..بەڵام ئەوەتا لەدواى ئەم ڕێكخراوە جیهانیەوە،زیاتریش لەدواى تاك-جەمسەرى ئەمریكاوە باس و خوانى سەرهەڵدانى سىَ یەم جەنگى جیهانى لەسەر سفرەى مرۆڤایەتى یە.هەرچەندە هەندێك جەنگى سارد بەسێیەمین جەنگ ناوزەند ئەكەن،كە نزیكەى چوار هێندەى جەنگى یەكەم كولفەى هەبووە.ئەوەتانىَ ببینن لەدواى دروستبونى ڕێكخراوى نەتەوە یەكگرتووەكانەوە نزیكەى (160) جەنگ لەجیهاندا ڕوویانداوە،بەپێی ئەو توێژینەوەیەى ماوەیەكە ئێمەى سەرقاڵكردووە ئەمریكا (12) كەڕەت چووەتە جەنگەوە،ئەمە لە وەكو مەعریفەیەك لە ستراتیژییەتى ئەواندا چەسپاوە،ئەوان واینابینن ئەقڵ و هزر لە بیرى سیاسیدا بریتى بێت لە میسالیات.فەڕەنسا (14) كەڕەت لەجەنگدا بووە.بەریتانیاش (13)كەڕەت...هتد.ئەگەر بڕیار بێت ئەوەى لە ڕۆژهەڵات و بەهارى عەرەبیدا گوزەر ئەكات تۆڵە كردنەوە بێت لە دكتاتۆرەكان ئەوا مەعریفە هێشتا لە كاسەو خاكى ئەواندا بوونى نییە،وە ئەگەریش وەكو شۆڕشى فەڕەنسا كتێب و نووسینەكانى ڕۆسۆ و مۆنیسكۆ باكگراوەندی بێت بێگومان ئەمەش مێژوو ئەكات بە دوو لەتەوە لەناوچەكەدا.ئەوە ئاستى زانینە وەكو پاڵپشتێك وەها لە ئینسانەكان ئەكات كەبارى سەرنجیان بۆ هاریكاری-تەبایی بگۆڕێت،ئەوە مەعریفەیە وامان پێدەكات وەك ئیتیكیًك كارەكانمان دروست ئەنجام بدەین.وە بەپێچەوانەشەوە.نە سیاسەت و هونەرى بەكارهێنانى هێزو شمشێر بەبىَ تیۆرێك و زانستێك ئەبن،وە نەزانست و مەعریفەش بە بێ واقیع و ئەوەى هەیەو پێدراوە هەڵدەكات.