01/03/2014
•
نوسەر: bzavpress
•
ئیسلام وعەلمانیەت دووڕیانی لێکجیابونەوە ٢٥
٦ . لێكوَڵینهوه دهروونیه هاوچهرخهكان
ههندێك له كۆڵیاران بڕوایان وایه كهدهروونزانی هاوچهرخ له ناو ههموو زانستهكاندا تازهترینیانه چونكی دووازانست بوو كهلهئاین و فهلسهفه جیا بۆیهوه، كۆڵیاران لهدایكبوونی ئهم زانسته دهدهنه پاڵ سێ هوَكار كهله ناوهڕاستی سهدهی ڕابردوودا دهركهوتن
1ـ ئهو دهستكهته تازانهی لهزانسته سروشتیهكان و زانستی كاری ئهندامزانیدا (فسیوَلوَژی) بهدهست هاتبوون
2ـ چارلز داروین بوو كهله خستنه ڕووی ڕاكانیدا پێش زانستی بایوَلوَژی پهرهگرتوی تازهكهوتبوو، داروین كتێبێكی دهركرد بهناونیشانی (گوزارشت لهو ههڵچونانهی كهلای مرۆ و گیانلهبهر ههیه )
3ـ كۆڵینهوهكانی ئهزمون گهراكان كهبۆیهكهمجار بناغهی كارگهكانی لێكوَڵینهوهی دهروونی هاوچهرخیان دانا بهنێوبانگترینیان قوتابخانه دهروونیه هاوچهرخهكان لهسهر ههردووئاستی بیردۆزهی و كردهی، بهتایبهتی لهو ڕووهوه كهپهیوهندیان ههبێت بهبابهتی ئاكارهوه، دووقوتابخانه ههبوون:
أ. قوتابخانهی ڕهوتاری (BEHAVIOURISM)
(هاری وێڵز) پێی وایه كهڕاگرتنی زانستێكی دهروونزانی مادیگهری بتوانێت بهرههڵستی بیره كوَنخودازوئایدیاڵیهكان بكات، پێویستی ئهو ئهڵقه پچڕاوهیه كهناوی ناوه (ئهو ئالیهته مادهیی كهدهتوانێت ئهوهمان بووڕاڤهبكات چوَن هوَشیاری بهسروشت بهرههم هاتوهو بهرههم دێت چوَنیش هوَشیاری له واقیعدا ڕهنگ دهداتهوه؟) ههروهها دهڵێت( بێگومان ماتریالیستی بهردهوام بهدهست جوَرێك لهلاوازییهوه دهناڵێنێت لهو كاتهوهی كهئهم ئهڵقهیهی لهدهست داوه واته لهو كاتهوه كهئالیهتی دهماری نادیاربووه بووهَیه ئایدیاڵیستهكان ئهو لاوازییهیان بهههلزانی و كوَنخودازهكانیش بووبلاَوكردنهوهی نهزانی و شێواندنی بیرو دروستكردنی چهندین ئهفسانه لهبارهی سروشتی مروَییهوه سودیا لێبینیوه ) ئهو كۆڵیارهش كهتوانی ئهو كهلێنه پڕبكاتهوه (پاڤڵوَڤ) بوو كهبیردۆزهكهی لهبارهی (كرداره ههڵگهڕێنراوه مهرجیهكان ) توانای ئهو كهلێنه بگرێت بنهمای سهرهكی كهقوتابخانهی ڕهوتاری لهسهر ڕاوهستاوهبریتیهله( گیانلهبهرێتی مرۆ مادی بوونهكهی) ئهوهش له ئهنجامی بڕوای كوێرانهی بهبیردۆزهكهی داروین بووه ئهم ئیمانهش بهڕوونی دهردهكهوێت لهكتێبهكانی پاڤڵوَڤدا، یاله ئهزمونكارییه زانستییهكانیدا یهكێ: لهو كێشه گهورانهی كه پاڤڵوَڤ گومانی بردبوو چارهسهری سهركهوتوی بووداناوه كێشهی سهرههڵدان و گهشهكردنی هوَشیاری بوو لهجوَری مروَیدا ههرلهو كاتهوه كهمهیمون بووه تاكوبووه بهمرۆێك پاڤڵوَڤ دهڵێت:(لهڕێڕهوی پهرهگرتنیدا مرۆ جیهانی گیاندارانی وهرگرتوه تاكو گهیشته قوَناغی مرۆبوون بهوهش زیادهیهكی بێوێنهی تهواو كهری ئالیهتی چالاكیه دهماریهكانی دهسكهوت) پوختهی فیكری ئهو چالاكیه دهماریهی ڕێكخهره ئاماژهییه لهنكۆڵیی كردنی ڕوح و سهربهخۆییعهقڵدا خوَی دهنوێنێت، ههروهها لهوهدا خوَی دهنوێنێت كهتهنیا بڕوا بهجهسته بهێنرێت و ڕهوتاری مرۆیی بهتهواوی به(چهند كارێكی مهرجی ههڵگهڕێنراوه) دابنرێت نهك شتێكی تر واته ڕهوتارگهرای پاڵپشتی ئهو بیردۆزه ماركسیهدهكات كهدهڵێت( ههرواقعی خهڵكیه كهههستهكانیان دیاریدهكات )بیردۆزهكهی ئهنگڵیزیش پشت بهوه دهبهستێت كهبێگومان ههركاركردنه مرۆی دروست كردووه واته له مهیمونهكانهوه پهرهی پێگرتوه لێرهیشهوه جوَدی فهیلهسوف ناوی( ماتریالیستی هاوچهرخ ) ی بهسهردا دابڕی (هاری وێڵز) یش لهو بارهیهوه دهڵێت:(بیردۆزهكهی پاڤڵوَڤ، لهبارهی سیستمی قسهكردنهوه كهسیستمێكه تهنیا له مرۆدا كورت ههڵهێنراوه، ئهو بیردۆزهیهیه كهئهو كهلێنه پڕدهكاتهوه كهئنگڵز له كتێبهكهیدا لهبارهی گوێزرانهوهی لهقوَناغی مهیمونیهتیهوه بوومرۆ ئاماچهی پێكردووه)...(بهم شێوهیه دهبینین كهبیردۆزهكهی پاڤڵوَڤ لهبارهی كرده دهماریه بالاَكانهوه لهكاتێكدا كهئهو كهلێنه لهمهعریفهی مروَیدا پڕدهكاتهوه، تهنیا هاوكاریهكی گهورهیه بووماتریالیزم ئهو بیردۆزهیه ئهڵقهی كوَتایمان دهداتێ لهبهڵگه بهسهر ڕاستیهتی ئهو كاته گوَریا(قچه، مادیه بنچینهییهی كهدهڵێت:، هوَشیاری مروَیی یا عهقڵی یمروَیی سهبارهت بهماده شتێكی دووهمیهو لهوهوه دهرهێنراوه، ههرلهبهر ئهو هوَیهش بوو كهئایدیاڵیزم لێدانێكی بههێزی بهركهوت گهركۆتایی و له ناو بهر نهبێت چونكی ئایدیا لیزم دهیوت بێگومان ماده شتێكی دووهمیه له چالاكی عهقڵداو لهوهوه دهرهێنراوه) ( گهرزانرا لێكوَڵینهوهیهكی چالاكی دهماری بالاَ ههنگاوێكی تازهیهو جهخت لهسهر ئهو بیردۆزه مهعریفهمادیه دهكاتهوه و قوڵتری دهكاتهوه كهدهڵێت، هوَشیاری و مهعریفه ڕهنگدانهوهی واقعین و حهقیش لهگهڵیدا دهگونجێت لهم بارهیهوه لین دهڵێت:، هوَشیاری بهشێوهیهكی گشتیڕهنگدانهوهی تهواوی بوونهو ههرئهمهش پوختهی ههڵوێستی ههموو مهزهبه ماتریالیستیهكانه ههستكردنهكانیش ئهو ماده سهرهتاییانهن كهفیكرو زانستی ئهزمونه ڕاستیهكان و ئهو یاسایانهیان لێوه دهردههێنن كهڕهنگدانهوهی سروشت و جوڵهی جیهانی دهرهكین خشتی سهرهكی لهههربیردۆزهیهكی مادی له مهعریفهدا ئهو قسهیهیه كهههستكردنهكان وێنه گهلێكی واقعین و وریا كهرهوهیهكن كهله بابهت دهرهكیهكانهوه سهریان ههڵداوه ههربۆیه لینین دهڵێت:بێگومان ههموو هزرڤانێكی ماتریا لیستی پێی وایه كهههستكردن هیچ نیه بێجگه لهپێكهوه بهستهرێكی ڕاستهوخۆێ نێوان عهقڵ و جیهانی دهرهوه نهبێت،ههستكردنهكان بادانهویهكن بوووزهی وروژاندنه دهرهكیهكان بووحاڵهتێكی زهینی و بادانهوهی ئهم وزهیهش لهڕێگهی ئامێری دهماریهوه دهبێت ههرئهوهش بوو كهپاڤڵوَڤ دۆزیهوهو لهشێوهی (ئالیهتهكاندا) گوزارشتی لێكرد،كهچهند ئالیهتێكی پێكهوه بهستراون و ههردووسیستمی قسهكردن و ههستهكی بهیهكهوه دهبهستنهوه) ئهوهی باسكرا بهكورتی ناوهڕووكی بیردۆزهی ڕهوتاری بوو لهبارهی مرۆ و ڕاڤهی ههڵسوكهوتهكانیهوه لهگهڵ ئهوهی كهله شێوازه بیردۆزیهكهیدا بیروَكهی ماتریالیستی ههبوو بهلاَم خراپترین شوێنهواری له جێبهجێكردنی واقعیدا بهجێهێشت لایهنگران و ههوادارانی مهزهبه ڕووخێنهرهكان بوونكۆڵیكردنله فیترهت و بهها ئاكاریهكان وهكو ههلێك قوَستیانهوه ههروهك تاغهته سیاسیهكانیش زانیان كهچوَن ئهزمونهكانی ئهم بیردۆزهیه بهسهرگهلاندا له جیاتی سهگ جێبهجێدهكهن وهكو پێشترین یاسای ههڵبژاردنی سروشتیان پیاده كردبوو دیاره زانای بهتوانا (مالیك بن نهبی) ش قسهی لهم بارهیهوه كردووهو بهبهڵگه واقعیهكان پشتگیری له بیردۆزهكه كردووه ) بهلاَم زانای ناودارو بهتوانای ئیسلام (وهحدهدین خان) لهكتێبهكهیدا (ئیسلام تهحهدا دهكات) بهرپهرچی بیردۆزهكهی داوهتهوه لهو بهشهدا كهناوی (بڕوابوون بهڕۆژی دوواییه)لهڕاستیدا پاڤڵوَڤ یهكهم كهس نهبوو كهباسی بیردۆزهی كرداری ههڵگهڕێنراوهی مهرجی كردبوو یهكهم كهسیش نهبوو لهنێو ڕهوتار گراكاندا بهڵكو ماموَستاكهی(ستشینوَف) كهكتێبی( كرداره ههڵگهڕێنراوهكانی موَخ)ی نوسیبوو پێشی یكهوتبوو ئهوهش لهساڵی 1866، ز دابوو وهلێ بارودۆخی پێش شوَڕشی شیوعیهت زوَرخوَپارێز بوو لهبهرامبهر بیره ڕووخێنهرهكاندا ههربۆیه لیژنهی چاودێریی له بووتروسگ بوورد لهكتێبهكهی ستشینوَفهوه بوونی پیلانگێڕی و تێكدانیان كردبوو ئهوهبوو نوێنهری گشتی بانگهوازی كرد بووڕاوهرگرتن لهدژی كتێبهكهی ماموَستا(أ.م. ستشیفوَن) ی ماتریالیستی پهڕگیر لهسهر ئهوبناغهیه كهئهو كتێبه كوَڵهكهكانی ئاكار له كوَمهڵگهدا دهلهرزێنێت، ستشیفوَن بیردۆزهكهی لهبهرگی نامهیهكی زانستیدا داڕشتبوو بهلاَم شێوازهكهی یزوَرلهوه دوورتربوو كهزانستی بێت ئهوهش چونكی واكتێبهكهی نوسیبوو ههموو خوێنهرێك دهیتوانی لێی تێبگات، ئهمهو سهرباری نرخی كهمی كتێبهكه بهلاَم دانهر ویستبۆی بیردۆزهكهی ئاسان بكهوێته بهر دهست و زوَرترین ژمارهی خوێنهر بیبینێت، لهمهشهوه ئهوه دهسهلمێت كهكتێبهكهی ستشینوَف(كرداره ههڵگهڕێنراوهكانی موَخ) مهبهستی تێكدانی ئاكاری خهڵكی بوو ههربۆیه لهدهرهوهی یاسادابوو دواتریش مهترسی لهسهر بیروباوهڕلاوازهكان لهخهڵكی دروستدهكردوو پاشان پێویست بوو دهستی بهسهردا بگیرێت و له ناو ببرێت) ئهوهبوو ماموَستاكهی بهرهوڕووی ئهو ئهنجامه بۆیهوه بهلاَم قوتابیهكهی پاڤڵوَڤ، حكومهتی ستالین چهندین كهرنهڤاڵی بووسازدهكردوو جێگهی ڕێزو گهورهیی بوو تاكو كاتی مردنی لهساڵی 1936 دا ئهوهش شتێكی تێدا نیه كهناموَبێت)
ب. قوتابخانهی شیكردنهوهی دهروونی(PSYCHO ANALYSIS)
دامهزرێنهری ئهم قوتابخانهیه (سیگموَند فروَیده) كهلهنێوان سالاَنی (1856ـ 1939)ز داژیاوه لهدایك و باوكێكی جولهكهی نهمساوییه لهگهڵ (جوَزیف برویر) بههاوبهشی سهرقاڵی چارهسهری نهخوَشی هستریادابوون لهڕێگهی خهوبینینهوه، دهرهاویشتهكانی ئهم نهخوَشیهی بهوه لێكدهدایهوه كهچهند گوزارشتێكی ئهندامین و لهبهریهككهوتنه لهناكاوه چهپێنراوهكانهوه سهر ههڵدهدهن یاچهند ململانێیهكی دهروونی نهستیه كهدهگهڕێنهوه بۆسهردهمی منداڵی، پاشان گهیشته ئهو بڕوایهی كههیستریا لهڕێگهی دهرهاویشته ئازادهكانهوه سهر ههڵدهدات جهختی لهسهر ئهوه كردهوه كهوزهی هوَكار بهخشی هستریای ماوه بۆماوه، بریتیه لهوزهی سێكس، فڕووید ههوڵیدا ڕاكانی له ڕاڤهكردنی سهر ههڵدانی كوَمهڵگهو گهشهكردنی ئاین و ژیاردا جێبهجێ بكات لهكتێبهكانی لێكدانهوهی خهونهكان سێ نامه لهبارهی بیردۆزهی سێكسهوه، دهروازهیهك بووشیكاری دهروونی،خودوو ڕهمهكهكان، مهشخهڵهكانی شیكردنهوهی دهروونی، ڕاڕایی...
قوتابخانهی دهروونی، كهفروَید بههاوكاری فێرخودازه جولهكهكانی قوتابخانهیهكی لێكوَڵینهوهی بوودامهزراندوو لهسهر دووبناغهی تێكدهر ڕاوهستابوو كهئهوانیش :
بناغهی یهكهم/ بێباوهڕبوون بهخوداو نكۆڵیی كردنی نادییارهكان و سهیركردنی مرۆ بهو بیرو دهروون و ژینه ی كهتێیدایه بهوهی تهنیا دیاریدهیهكی مادی یهو هیچی تر .
بناغهی دووهم/ ڕێپێدانی بهرهلاَی سێكسی و هاندانی مرۆ بووتێركردنی حهزه سێكسیهكانی بهئازادیهكی تهواوهوه كههیچ كوَتێكی ئایینی و ئاكاری و هیچ داب و نهریتێكی كوَمهلاَیهتی نهبێته فشار لهسهری پاڤڵوَڤ و فروَیدا هاوچهرخی یهك بوون لهنێوانیشیاندا چهندین ڕووی لهیهك چون ههن بهتایبهت لهو ئهنجامانهی مهههریهكێكیان پێی گهیشتن وهلێ ڕاجیای نێوانیان لهڕێبازی كاركردنیا ندا قوڵ بوو، پاڤڵوَڤ له ههستهكانهوه هاتهدهرێ لهكاتێكدا فروَید لهنهستهوه دهستی پێكرد، پاڤڵوَڤ پشتی بهچهند ئهزمونێكی بابهتی بهستبوو، بهلاَم فروَید پشتی بهچهند وێنا كردنێكی خودی و شیكردنهوه تایبهتهكان بهستبوو، سهرجهم كتێبه دانراوهكانی فروَید بهڵگهن لهسهر جولهكهبوونی، زیاد لهوهی بهڵگهبن لهسهر ڕێبازه زانستیهكهی گهپڕووگرام یازانستی ههبووبێت، ئهم جولهكایهتیهی زوَربهڕوونی لهپیس كردن و لهوتاندنی سێكسی مروَیدا ڕهنگی دابووهوه كهدیاریدهیهكی دیاره له ناو تهوراتی شوێنراودا چونكی ئهم كتێبه بێ بنهمایه ڕهگهزی مروَیی پیس كردبوو سهرهتاش له پێغهمبهرانهوه دهستی پێكردبوو، گوایه نوح سهر خوَش دهبوو، لوگ لهگهڵ كچهكهیدا زینای دهكرد بهسهرخوَشی، داود عهشقی ژنی سهر كردهكهی خۆی بوو، كهوایكر د بیكوژێت و زهفهر بهژنهكهی بهرێت، ئهمانهو چهندین قسهی قوَڕی بێمانای تر كهدووره له پێغهمبهرانهوه سهلات و سهلامی خودایان لهسهر بێت، دواتریش تهورات بهبهرهباب و بنهماڵه مروَیهكاندا دههاته خوارهوه، كهنعان و نهوهكانی بهنهعلهت كراون حیپیهكان و ئاشوریهكانیش بهههمان شێوه كهناوی نابوون حهوت گهله مهلعونهكه ههموو ئهوهش بووئهوهبوو كهپاڵپشتی لافه دروَینهكهیان بكهن بهوهی جولهكه گهلی خودای ههڵبژێردراوهو پاساو بووئامرازه پیسهكانیان بووچنینهوهی پاره و پوولی بهنی ئادهم و تێكدانی ئاكاریان بهێننهوه ههروهها جولهكایهتی فروَید لهو تێكدانه مهبهستاوییهی ئاكارو لهو پیلانگێڕانهپیسهی كهكردیه سهر بهها مروَییهكان بهڕوونی دهردهكهوێت ئهودووانهش تێكدانی ئاكارو پیسكردنی بههاكان له ناوهڕووك و جهوههری تهوراتدایه بهرامبهر مهسح (عیسا) سهلامی خودای لهسهر بێت، چوَن بووه تلمود بهناشیرینترین وهسف و بێزراو ترین نازناوی باسی عیسا دهكات، بۆیه كڵێ!سا لهههموو شوێنێكدا بهڕاوهدوونان و سوتاندن و دهست بهسهراگرتن شوێن تهورات كهوتبوون ئهوهش حاخامهكانی ناچار كرد ئهو شوێنانهی كهباسی مهسیح دهكات بهبووشای بهجێی بهێڵن و چوار گوَشهی بهتاڵ لهجێی دابنێن یابهئاماژهیهكی شاراوه لهلایهكهوه باسی بكهن
وهلێ فروَید به زیرهكیه پیسهكهی خوَی و دهستگرتنی بهزانستهوه توانی توَڵهی تلمود بكاتهوهو دهقی ههندێ له گوزارشتهكانی بێنێت و بهئاشكرا بلاَویان بكاتهوه له كوَڕهكانیدا لهوهش دڵنیابوو كههیچ دهستێكی خراپهی ناگاتێ، ئهوهش دهمان گهیهنێته ئهو ههڵوهشاندنهوهیهی كهژینگهی ئهوروپی تێی كهوتبوو ئهو داڕووخانی ئایینی و ئاكارییه وایان كردبوو ژینگهیهكی لهبار بووهرگرتنی ڕاو بۆچونهكانی فروَید بێته ئاراوه و بهرهو ههلوَهشاندنهوهیهكی گهورهتری ببات، ئهوهبوو فیكری ماتریالیستی لهدهروونهكاندا دهكولاَو ههوادارییه ئاژهڵییه بهرهلاَكهش ببووه موَركێكی گشتی له ژینداو شوَڕشی پیشه سازی و ئهو ڕووداوانهی هاوڕێی بوون لهگوَڕینی بوونیادی كوَمهلاَیهتی و ههڵوهشاندنهوهی ژینی هاوسهری، ههرههموویان كهشێكیان ڕهخساند بوو ڕووخانێكی بیروباوهڕی و ئاكاریی پاشان جهنگه ههرێمایهتیهكان و جهنگی جیهانی یهكهم ههموو كوَڵهكهكانی ژینی ئهوروپییان ڕووخاند و كوَمهڵگهش متمانهی بهسهر جهم بنهما بیروباوهڕهكانی لهدهست داو ترس و ڕاڕای له دڵهكاندا بلاَو بوونهوهو ههموو نهریت و یاساكان و بواره ئاكارییهكان تێكشكێنران،ئهوهش هاورێی بوو لهگهڵ سوكایهتیهكی ترسناك و نزمبوونهوهیهكی دزێوی ئهدهب و هونهر، كهسینهماو كتێبه سێكسی و چیروَ:و تابلوَ:انی ئاسانكاریان بووكردوو گشتاندیان، سهرباری ئهوهی كه بهردهوام ئهو ڕقه ئهستورهی كهلهنێو دهروونی ئهوروپییهكاندا دههات و دهچو لهدژی كڵێسا ههوڵی توَڵهسهندنهوهی هانداو ئهو ههستهی جولاَند كه بههوَێ ڕههبانیهتهوه بۆیان مابووهوه له ههستكردن بهكهمو كوڕی و گوناح،ئهمانه سهر جهم كهشهكهیان لهبار كرد بووتلمودیهڕووخێنهرهكان تاكو ئهو پریشكهی كهمابۆیهوه لهجهستهی ئاكارو ڕهوشته بهرزهكاندا بیكوژێنێتهوه، بێگومان پێشتر لهباسی شوَڕشی فهڕهنسی و دواتریش له ڕاگرتنی سهرمایهداری و پاشان لهقوَستنهوهی ههلی داروینیزم دا باسی ڕۆڵی تلمودیه ڕووخێنهرهكانمان كردوو دوای ئهوانیش باسی ماركس و دووركاریم و بیروَكه ڕووخێنهرهكانیمان كرد، ئێستاش دێینه سهر سێیهم كهسی ئهو سیانه كهفروَیده، كهزوَرلهوان زیاتربووێرو ڕاشكاو تربوو لهگاڵتهكردن و بهسوك سهیركردنی ئاین و ئاكاردا لهڕاستیدا ئهوه لهدهست ههندێ كۆڵیاری ڕۆژئاوایی دهرنهچوه كهدهرك به پاڵنهرو دهروازه شاراوهكانی فیكری یههودی فروَیدی و جێبهجێكردنی بهسهر خوَیدا بكهن و ههندێكیان بڵێن (بێگومان چهمكی منی بالاَ ئهو یاسا شاراوهیهیه كهله كهسیهتی سهرهكی خوداییهوه بهو پێیهی باوكهدهستی پێكردووه یاله كهسایهتی موساوه بهو پێیهی لهههمان كاتدا باو كو نی,َهندیشه)
لهڕۆژههلاَتیشدا ههندێ: له هزرڤانان بیردۆزهكهی فروَیدیان جێبهجێكردووهو گهیشتونهته ههمان ئهنجام كهفروَید مهبهستی له(منی بالاَ) ههمان بیروباوهڕه تلمودیهكهیه دیار ترینی ئهو هزرڤانانهش له موسڵمانان (محمد قتب)ه لهكتێبی (مرۆ لهنێوان ماتریالیزم و ئیسلام)دا ههروهها له ئاینهكانی تریشدا (سهبری جهرجیس) لهكتێبی(فیكری فروَیدی و كولتوری تلمودی دا بووههمان ئهنجام
ڕوویشتوه بیردۆزهكهی فروَید لهو لاف لێدانهیهوه دهست پێدهكات كهگوایه یهكهمین دهروازهی دروستی بوولێكوَڵینهوهی دهروونی مروَیی و حوكمدان بهسهر ڕهوتارهكانیدا دۆزیوهتهوه كهئهویش( گرێی ئوَدیپ)هو فروَید بڕوای وایه كهلهڕاستیدا دۆزینهوهیهكی گهورهیهو دهڵێت:(مافی خوَمه ئهوهبڵێم كهئهگهربێت و بووشیكاری دهروونی هیچ شانازییهك نهبێت تهنیا دۆزینهوهی گرێی ئوَتیپ نهبێت ئهوه تهنیا شایهنی ئهوهیه كهله ڕیزی بهنرخ ترین دهستكهوتی ڕهگهزی مروَیی لهم ماوهتازهیهدا دابنرێت ) داخوَدهبێت گرێی ئوَتیپ چی بێت تاكو بهم شێ,هیه قهبهبكرێت؟ فروَید له ڕ,نكردنهوهیدا دهڵێت:(كوڕی بچوك لهسهرتاكانی زوی تهمهنیدا ههست بهخوَشهویستی دایكی دهكات، لهبنچینهدا ئهو خوَشهویستیه بهمهمكی دایكهوه وابهستهیه، ههروهكو یهكهمین حاڵهتی خوَشهویستی دانراوه، ئهو خوَشهویستیهیه كهڕوودهكاته وزه ڕهمهكیهكان و ئامانجی خوَبهتاڵكردنهوهو تێربوونه، لهسهر شێوهی پشت بهستن بهدایك سهر ههڵدهدات، سهبارهت بهباوكیش بێگومان كوڕ ههڵدهستێت بهلهبهركردنی كهسایهتیهكهیو ئهم دووپهیوهندیه لهپاڵ یهكداو شان بهشانی یهك بوو/اوهیهكی دیاری كراو دهمێننهوه، پاشان حهزهسێكسیهكان كهڕ,ولهدایك دهكهن لهتوندیدا زیاتردهبن و باوكیش وادهردهكهوێت كهڕێگره لهوهدیهاتنی ئهو حهزانهو لهمهشهوه گرێی ئوَتیپ سهر ههڵدهدات پاشان كوڕ كهسایهتی باوكی تاقی دهكاتهوهو ههرلهم ساتهشهوه پهیوهندی ویژدانی كوڕ لهگهڵ باوكدا دهبێته دژ یهك، ئهو دژیهكه ویژدانیه وادهردهكهوێت كهلهسهرهتادا كارێكی سروشتیه لهلاسای كردنهوهدا، ئێستا شتێكی ڕوونهو لهو ههڵوێسته دژ بهیهكه ویژدانیه پێك دێت لهبهرامبهر باوكداو لهو پهیوهندیی خوَشهویستی توندهش بوودایك پێك دێت كهناوهڕووكهكهی گرێی ئوَتیپی ئهرێنی سادهیهلای كوڕوو بهنهمانی گرێی ئوَدیپ وازهێنان و لهڕهگ دهركێشانی خوَشهویستی بوودایك دهبێته شتێكی پێویست،ئهو جێیهش دووشت پڕی دهكاتهوه، یابهلاسای كردنهوهی كهسایهتی دایك یابهلاسای كردنهوهی باوك و بهپلهیهكی زوَرتر گرێی ئوَدیپی تهواو بووئهو دووفاقیه سێكسیه دهگهڕێتهوه كهله بنچینهدا لای منداڵ ههیه واتای ئهوهش وایه كهكوڕتهنیا لهههڵوێستی دژ بهیهكی ویژدانی لهگهڵ باوكیدا ڕانهوهستاوه یاله ههڵوێستی خوَشویستنی لهگهڵ دایكیدا بهڵكو لهههمان كاتدا ڕهوتاری كچ دهگرێته بهر كهحهزێكی مێینهی سوَزدارییه لهبهرامبهر باوكیداو حهزێكی دوژمنكارانهیه لهبهرامبهر دایكیداو غیرهی لێ دهكات ) جائهگهر كهسێك گوێی لهم قسانهبێت و واباسی بكات كهله كهسێكی جیدیدهوه دهرچوهوئاگای لهوهبووه كهوتویهتی، بێگومان یهكێ: لهو پرسیارانهی دهیوروژێنێت ئهگهری ڕێتێچونی بوونی ههستێكی سێكسیه لای منداڵ ؟ فروَید ئهم پرسیاره بێوهلاَم ناهێڵێتهوه بهڵكو بهدوورودرێژی بهپشت بهستن بهخهیاڵه جولهكهییهپیسهكهی باسی دهكات و دهڵێت(ژینی سێكسی لهسهرهتادا لهكاتی پێگهیشتنهوه دهست پێناكات بهڵكو لهكاتی لهدایكبوونهوه بهچهند دیاریدهیهكی ڕوون دهست پێدهكات )
ههروهها دهڵێت:(لهسهردهمی منداڵیدا نیشانهكانی چالاكی سێكسی دهبیسنسن كههیچ كهسێك ناتوانێت نكۆڵیی لهو سیفهته سێكسیه بكات مهگهر كهسێكی خاوهن ڕای ڕق لهدڵی كوَنخوداز) ئهمهیان قوَناغی یهكهمی سێكسیه لای فروَید و بهدوایدا(كهمون) دێت كههێشتا شوێ،هواری چالاكیه سێكسیهكانی لێ دهرنهكهوتوه، قوَناغی سێیهمیان قوَناغی پێگهیشتنه (بلوغ) فروَید بووڕوون كردنهوهی ئهوه بهئهنجامگیریهوه دهڵێت(ئهوه دهمانگهیهنێته ئهو ڕاستیهگرنگهی كهژینی سێكسی بهسهر دووخولدا دابهش بووه كهلای مرۆ نهبێت لای هیچی تر نایبینین گومانیشی تێدا نیه كهكاریگهریهكی زوَرگرنگی ههیه لهپێكهێنانیدا) بووبهڵگهی زانستی لهسهر ئهوهی فروَید دهڵێت:، ئهو گریمانهیهیه كهمرۆ لهگیانلهبهرهمهمكدارهكانهوه شوَڕبووتهوه كهلهتهمهنی پێنج ساڵیدا دهگهنه پێگهیشتنی لاشهیی ئهم بهڵگه (زانستیه)! فروَید هیچمان له بارهیهوه پێناڵێت و باس له سهر چاوه مێژووییه زانستیهكهی ناكات لهوانهیه پشتی بهو شهپوَله گریمانانهی داروین بهستبێت كهفروَید له ههڕهتی لاوی خوَیدا خهریكی لێكوَڵینهوهیان بوولهو كاتهدا ناوبانگه سنوور بهزێنهكهی داروین ههموو پرسیار كردنێكی لهبارهیهوه پچڕاندبوو.
بهههرحاڵ بێگومان فروَید وهكو ئهوهی ڕاستیهكی زانستی جێگیربێت ئهو قسانهی ڕاڤهدهكات و دهڵێت:(یهكهمین ئهندامێك كه بهو وهسفهی ناوچهیهكی ئارهزودارهو داواكارییه لیبیدوویهكانی لهسهر دهروون دهردهكهون، بریتیه له لهباوهش گرتن ههرلهسهرهتای لهدایكبوونی مرۆهوه سوربوونی منداڵ له مژینی مهمكی دایكی و دهستپێوه گرتنی له قوَناغێكی زوی منداڵیدا،بهئاشكرا بهڵگهیه لهسهر پێویستی تێربوون دهگونجێت بهڵكو پێویسته بهوه وهسف بكرێت كهكردهیهكی سێكسیه...) قو،َاغی دووهمیش برتیه له(ئهو قوَناغه سادییهته ئازاردهرهیه كهتێربوون تێیدا حهزی بهدوژمنكاری و ئاكاری دهرپهڕاندن ههیه ..) ههرچی قوَ!ناغی سێیهمه بهقوَناغی چوكییی) ناودهبهین، لهم قوَناغهدا منداڵ لایهنی سێكسی دهگاته چڵه پوَپهو لهتوانهوهیدا نزیك دهبێتهوه لێره بهدوواوه چارهنوسی كوڕان و كچان دهگوَڕێت و منداڵ دهچێته قوَناغی ئودیپیهوهو وایلێدێت كه بهچوكی جوَرێك لهیاری بكات كههاوكاته لهگهڵ چهند خاڵێكداو جوَرێك له چالاكی سێكسی كهپهیوهندی بهدایكیهوه ههیه پیاده دهكات!) تائێستاش مهبهستی فروَید لهم گرینانهو خهیاڵه قێزهونانه زوَر ڕوون نین بهلاَم له ڕوونكردنهوهیاندا گرمانهیهكی تری بووزیاد دهكات كهله گرێی ئوَدیپیهوه سهری ههڵداوهو ناوی دهنێت (منی ئایدیاڵی ـ نمونهی) بۆیه دهڵێت:( ههرچی منی نمونهییه بهههمان شێوه لهدایكبوونی گرێی ئوَدیپیه ئهویش له ئهنجامی بههێ. كردنی پاڵنهرهكان و گرنگترین بارگوَڕانهكانهوهیه كهلبیدووله(ئهلهوَ) داپێیدا تێپهڕبووه بهپێكهاتنی ئهم منی نمونهییه منهكه ههڵدهستێت بهزاڵبوون بهسهر گرێی ئوَدیپیداو لهههمان كاتیشدا خوَی دهخاته ژێردهسهلاَتی ئهلهوهوه) كهكاتێ: زنجیره خهیاڵیهكه دهگاته ئهم سنووره، فروَید دهست دهكات بهڕوون كردنهوهی ئامانجه دوورهكهی (ئاسانه ئهوه ڕ,ن بكهینهوه كهمنی نمونهیی (منی بالاَ) لهههموو ئهو ڕووانهی كهچاوهڕووان دهكرێن لهسروشته بالاَكانی مرۆهوه پێك دێت لهو ڕووهشهوه كه بهدیلی حهزهكانی مرۆن لهبهرامبهر باوكیدا بۆیه ئهو بنچینهیهش لهخوَدهگرێت كهههموو ئاینهكانی لێوه پهیدابووه، ههركاتێك دهروون بڕیاریدا كهمن)هكهی له شته نمونهییهكاندا سهر كهوتو نهبووه تهنیا لهو ههستهوهیه كهخوَی لهنهبوونی شایستهیدا دهبینێتهوهو ئهم ههستهشه كهكهسی دیندار خوَشهویستی و شهوقی خوَی پێ دهسهلمێنێت، منداڵ كاتێك گهوره دهبێت دهسهلاَتی باوكی دهگوێزرێتهوه بوو ماموَستاو كهسه خاوهن دهسهلاَتهكانی ترو بهدهوامیش دهسهلاَتی فهرمان و ڕێگیریهكانی ئهوان لهمنی نمونهیدا دهمێنێتهوه و ههرئهویش چاودێریهكی بهبهردهوامی لهسهر ئاكارهكان لهشێوهی ویژداندا پیادهدهكات . بێگومان ئاین و ئاكارو ههستی كوَمهلاَیهتی كهڕهگهزه بنچینهییهكانی ئهو شتانهن كهبالاَن له ژینی مرۆدا، لهبناغهیاندا یهك شت و ئهمانه به پێی ئهو گریمانهیهی كهله كتێبی (تهوتهم و حهرامكراو)دا باسم كردووه لهگرێی ئوَدیپیهوهو لهكاتی گهشهكردنی جوَری مروَیدا هاتونهته بوون بۆیه ئاین و ڕێگره ئاكارییهكان لهو كرده ڕاستهقینهیه بۆسهركهوتن كه بهسهر گرێی ئوَدیپیدا وهرگیراون) پێش ئهوهی پهلهبكهین و بڵێن ئهم قسه پوچ و توڕهاتانهی كه بهئهنقهست دهیانكات بهڵگهیان لهسهر نیهو تهنیا مهبهستی توَڵهكردنهوهیه له(نهخوێندهوارهكان )و لهوتاندنی ئاین و ئاكارهكانیان بێگومان پێویسته لهسهرمان بهدوای ئهو مهبهستهدا بگهڕێن كهفروَید له بارهی مرۆایهتیهوه دهیهوێت له قوَناغه سهرهتاییهكانهیهوه) سابهڵكو شتێك له(زانستیبوون) ی تێدا بێت، یا شتێك له پاك و خاوێنی، فروَید ئهو قسانهی داروینی خوێندبووهوه كه(له جیهانی مانگانهدا گایه نێرو گهنجهكان ڕوودهكهنه دایكهكهیان و دهبینن باوكیان ڕێگره له بهردهمیاندا بۆیه ههمووڕووی تێدهكهن و دهیكوژن ههركات لهوه بوونهوه ململانێی له نی,َانیاندا سهر ههڵدهداتهوهو تایهكێكیان زاڵ بێت كه بههێزترینیانه بۆیه ههرخودا دایكهكه دهباتهوهو خوَی دهبێته گهورهی تازه، فروَید به خهیاڵه سهركێشهكهی ئهم چیروَكه له جیهانی ئاژهلاَنهوه دهگوێزرێتهوه بوو جیهانی مرۆ تاكو گریمانه بانگهشه بۆكراوهكهی لهكتێبی (تهو تهم و حرامركراو) دا باسیكردووه لهسهری بنیات بنێت ئهویش ئهوهیه كهنهوهكانی مرۆ بهپاڵنهری سێكسی ڕوودهكهنه دایكیان و كاتێ: دهبینن باوكیان ڕێگره لهوه دیكوژن و دواتریش ههست به پهشیمانی دهكهن وبهئهنقهست یادی دهكهنهوهو دهیپیرۆزینن و پاشان دهیپهرستن، ههربهوهش عیبادهت مروَیی سهر ههڵداوه لهسهرهتادا كهعیبادهت باوك بووه پاشان گوَڕاوه بوو تهوتهم كهئهو ئاژهڵهیه كوڕهكان بڕوایان وابووه كهپهیوهندیهكی ههیه بهباوكهوه، حرامكردنی خودادنی گوَشتی تهو تهم یهكێك بووه لهدووحهرامكراوه گهورهكان لای مرۆه سهرهتاییهكان حهرامكراوی دووهمیش هاوسهر گیریهك لهگهڵ كهسانی مهحرهمدا بنچینهكهشی ئهوهبووه كهئهم كوڕانه بینیان له پێناوی دهستخستنی دایكهكهدا شهڕیانه، ههموویان ڕێكهوتن لهسهر حهرامكردنی لهسهر خوَیان لهوهشهوه یهكهمین حهرامركدنی سێكسی هاته گوَڕوو بهردهوام مرۆایهتیش لهسهری مایهوهو حهرامی كرد هاوسهر گیری لهگهڵ بكرێت، پاشان گوێزرایهوه بۆسهر ههموو مهحرهمهكانی تر
(فوَجل) دهڵێت(زوَرترین جێبهجێكاریهكانی دهروون زانی بهسهر مرۆ ناسیدا كهوروژاندنی بهدوواوهبوو بێگومان ههڵوێستی فروَید بوو له(تهوتهم و حرامكراو)دا فروَید له جێبهجێكردنی ئهو بیروَكانهی بهسهر تهو تهمیهتدا ههوڵی دا یهكێ: لهدووحهرامكراوه گهورهكهی كوَمهڵگهی تهو تهمی ڕاڤهبكات، كهحهرامكردنی خواردنی ئاژهڵی تهو تهم و حهرامكردنی هاوسهر گیری ناوهكیه،ههردووكیانی گهڕاندهوه بوودوولایهنه پێكهاتوهكهی ئوَدیپ، كهحهزكردن له كوشتنی باوك و هاوسهر گیری لهگهڵ دایكدا، بهم شێوهیه چهژنی تهو تهم و دهرهێنراوهكانی دهركهوچتن له ناو ئهوانهشدا خواردنی نانی پیرۆز له كڵێسای مهسیحییهتدا ڕهگێكی ڕیشا ژوَی ههیه لهڕووكردنی پیاوی سهرهتایی دژ بهیهكی ویژدانیدا واته لهنێوانخوَشهویستی باوك لهلایهك و حهزكردن لهكوشتنی لهپێناو گهیشتن بهدایكیدا لهلایهكی ترهوه، بهم شێوهیه ههرهس هێنان و پوچی ئهو بنهمایانه دهردهكهون كهفروَید لهسهری بیردۆزهكهی بنیات نابوو لهكۆتایی ئهم باسهدا پێم خوَشه چیروَكی گهنجێكی ئهوروپیی هاوچهرخ بگێڕمهوه كهباس له ناسوَری و ناڕهحهتیهكانی خوَی و نهوهكانی دهكات لهژێر سایهی بیردۆزهو قوتابخانه ڕووخێنهرهكاندا كهدهڵێت(بێگومان دهیهكانی یهكهمی سهدهی بیستهم بهفهراغی ڕوحی جیا دهكرێتهوه، ههموو ئهو بهها ئاكاریانهی كهئهوروپا له چهندین سهدهوه لهسهری ڕاهاتبوو بوون بهچهند شتێكی نادیاری كراو بههوێَ ئهو ئابڕوو چونانهوه كهلهنێوان سالاَنی 1914، 1918 دا ڕوویاندا، هیچ كوَمهڵه ئاكارێكی تازهش دیار نهبوون كهخوَیان بسهپێنن لهبارودۆخهكهدا ههستێكی سوك و مهترسی دارو دهركردنێكی پێشتری ههژانێكی كوَمهلاَیهتی و عهقڵی ههبوو، وای له مرۆ دهكرد گومان لهوهبكات كهبووجارێكیتر جێگیری و ئارامی ڕووله بیری مرۆهكان بكهنهوه، ههمووشتێك وادهردهكهوت كهلافاوێ: بیبات و ناڕێك ببوو سهر سامی ڕوحیش لای گهنجان نهیتوانیبوو بووساڕێژكردنی دهروونی جێپێیهك بدوو.ێتهوه، ههروهها بههوێَ لهدهستدانی پێوهره ئاكارییه متمانه پێكراوهكان هیچ كهس نهیدهتوانی شتێك پێشكهش ئێمهی گهنجان بكات كهوهلاَمگوَبێت بووزوَرێ!ك لهو پرسیارانهی سهر سامیان كردووین زانست لهو كاتهدا دهیوت مهعریفه بریتیه له ههموو شتێك،ئهوهی لهبیر كردبوو كهمهعریفه بهبێ ئامانجێكی ئاكاری ناتوانێـ هیچ وهدی بێنێت تهنیا پشێوی و نادیاری نهبێت . بێگومان چاكسازه كوَمهلاَیهتیهكان و شوَڕشگێڕه شیوعیهكان بیریان لههیچ شتێك نهكردهوه تهنیا به داخودازی بارودۆخه دهرهكیهكوَمهلاَیهتیهكان یا ئابووریهكان نهبێت لهلایهكی تریشهوه پیاوانی نهریتی ئایینی هیچ شتێكی لهوه باشتریان نهدهناسی كهبیدهنه پاڵ خوداكهیان ئهو سیفهتهوهرگیراوانه نهبێت كهلهنهریته تایبهتیهكانی خوَیانهوه لهبیركردنهوه وهریان گرتبوو ئهو نهریتانهی كهماوهیهكی زوَربوو سار بووبوونهوهو هیچ واتایهكیان تێدانهمابوو، كاتێك ئێمهی گهنجان بینیمان ئهو سیفاته خوداییه بانگهشهبۆكراوانه بهزوَری و تائهو پهڕی سنوور دژ یهكبوون لهگهڵ ئهو شتانهی كهله چواردهورماندا ڕ,ویان دهدا ئێمه ئهو دهم بهخوَمان دهوت : بێگومان ئهو هێزهی كهپاڵ بهقهزاو قهدهرهوه دهنێت بهشێوهیهكی ڕ,ون و ئاشكرا جوداوازه لهو سیفهتانهی دهدرێنه پاڵ خودا، كهواته بێگومان خودایهك ههیهو بوونی ههیه، ژمارهیهكی كهم نهبێت كهس لهئێمه ئهوهی بهخهیاڵدا نهدههات كهههموو ئهم پشێوی و تێكهڵ بوونه لهوانهیه بگهڕێتهوه بووچهو ساندنهوهی پارێزهرانی ئاین ئهوانهی كهلافی ئهوهیان لێدهدا ههرخوَیان پیاو چاكن، ههروهك لافی ئهوهشیان لێدهدا كهههرمافی ئهوانه وهسفی خودا بكهن و ئهوان خودا جله تایبهتیهكانیانی لهبهر كردووه ئهوان بوون كهخودایان له مرۆ و چارهنوسهكهی دابڕی، لهدووا دوواكانی كرده گشتیهكانی داماڵینی پێوهركارییه جێگیرهكاندا كهكهوته دوای جهنگه گهورهكه زوَرێك لهبهر بهستهكان لهنێوان دووڕهگهزهكهدا لابران، بێگومان ئهوهی ڕوویدا لهبڕوای مندا ئهوهنهبوو شوَڕش بكهن لهدژی ئهو نهیت پارێزی و خوَپاراستنهی كهله سهدهی نوَدهدا باوبوو، بهڵكو زوَرتر لهوه ههڵ!گهڕانهوهیهكی نهرێنی بوو لهواقعێكدا كهههندێ له پێوهره ئاكارییهكان تێیدا ههمیشهی بوون و جێگهی گومان لێكردن نهبوون تاكو گهیشتبوونه حاڵهتێكی كوَمهلاَیهتی كهههموو شتێك تێیدا جێگهی گوما لێكردن بوو، گوێزرانهوهی چركهی كاتژمێرهكه لهبیروباوهڕه حهسێنهرهوهكهی دووێنێوهبووبهردهوامی پێشكهوتنی مرۆ و بهرز بوونهوهی بووئهو هوَشیاره تاڵهی كهشپنگلهر بانگهشهی بوودهكرد لهڕێژه گهرای ئاكاری نیتشه تائهو هیچگهراییهی ڕوحیهی كهشیكارگهرانی دهروونی بهخوَیان كردوو لهباوهشیان گرد