14/04/2014
•
نوسەر: bzavpress
•
یادی لەدایكبونی ئیبن روشد لەلایەن گوگڵەوە
گوگڵ بەبۆنەی یادی لەدایكبونی گەورە فەیلەسوف و پزیشكی ئیسلامی "ئیبن روشد"ەوە شێوەی گوگڵی بۆ ئەم جۆرە گۆریوە، بەباشمان زانی ئێمەش ئاشناتان بكەین بەكورتەیەك لەژیانی ئەم گەورە زانایە
............................................
ناوی "وەلید محمد ئەحمەد كوڕی روشد ئەلقرتبی"یە. ژیاوە لەنێوان ساڵانی (520ك/1126ز-595ك/1198ز). ئیبن روشد لەنێو خێزانێكی خوێنەوار و قازیدا گەورە بووە لە قورتوبە. لەڕوی فیكرەوە ئەقڵانی بووە و لەم بوارانەدا خوێندویەتی و نوسیویەتی "زانستی كەلام لەسەر مەزهەبی ئەشعەری، فیقهی مالكی، پزیشكی، فەلسەفە، ئەستێرەناسی". رۆژئاواییەكان نازناوی "الشارح الاكبر"یان لێناوە، چونكە شیكردنەوەیەكی قوڵی بۆ تەواوی بیروبۆچونە فەلسەفیەكانی ئەرستۆ كردووە. هەروەها بەناوبانگیش بووە بە "پزیشكی دیوەخانی ئەمیری موەحدین لە ئەندەلوس".
لە بواری پزیشكیدا خاوەنی كتێبی "الكلیات"ە كە دواتر وەرگێرایە سەر زمانی لاتینی لە 1255ز لە بدوا، لە بوندقیە لە 1552ز، لە لیدن 1537ز. گرنگی ئەم كتێبە لەبواری پزیشكیدا بەجۆرێك بوو تا 2سەدە لە زانكۆی بولونیا دەخوێنرا. ئەم كتێبە باسی پزیشكی یبەكجار زۆری تێدایە لەوانە"باسۆلۆجی و شیكاری جەستە"، "فسیۆلۆجی و ئیشی ئەندامەكانی جەستە"،... هەروەها ڕەخنەشی لە جالینۆس گرتووە لە بواری (هەناسەدانی مرۆڤ).
رۆژهەڵاتناس (دیلاسی) لەبارەیەوە دەڵێ :"ئیبن ڕوشد گەورەترین فەیلەسوفی ئیسلامیە و كۆتاهەمینیشە". ئەم زانا گەورەیە بیروبۆچونە فەلسەفیەكانی گوازرانەوە بۆ مەسیحیەتی لاهوتی بۆ ماوەی چەندین سەدە كاریگەری لەسەر دانان كە بەناوی "الرشدیە" بڵاو دەبونەوە و چەندین كاریگەری لەسەر ئاینی مەسیحی و جولەكە بەجێهێشت بەتایبەتی لە بواری "مانەوەی هەتایی، دروستبونی دونیا، نەمری رۆح،..." وە ئەم كاریگەریانە بەردەوام بوو تا سەدەی 16ز. هەروەها بیروبۆچونەكانی دەربارەی "سروشتو جەبر دەخوێنرا لە زانكۆكانی پاریس لە 1210زیەوە". بەڵام لەماوەی ژیانیدا تۆمەتی زۆری بۆ دروستكراوە ئەمەش بەهۆی تێنەگەیشتن لە بیروبۆچونەكانی و هەندێك لە خەڵكی هێرشی نارەوایان كردۆتە سەر لەوانە قدیس "تۆما ئەكوینی".
ئیبن روشد وەڵامی ئەو بۆچونەوەی داوەتەوە كەلەناو فەیلەسوف و زانایانی كەلامدا باوبووە، كە:
ئایا جیهان كۆنە؟ یان تازەیە؟
ئەویش لە وەڵامی ئەمەدا وتویەتی:
بوون دابەش دەبێ بۆ سێ بەش:
یەكەم: مەوجوداتی دروستكراو، وەك "كائینات" كە ئەمانە تازەن چونكە زەمان "كات" لە پێش ئەماندا هەبووە.
دووەم: بوونی خوا، كۆنە و هەرهەبووە، زەمان لە پێشیدا نەبووە.
سێیەم: گەردوون، ئەمەیان لەنێوان مەوجوداتی دروستكراو و خوای گەورەدایە.
سەرچاوە/ د.أحمد محمد عوف: صناع الحضارە العلمیە فی لااسلام