دەروازە 

ئەم كتێبە چیرۆكێكی سەرنج ڕاكێشی هەیە، ساڵی (1975)ز بوو بەرێز اللورد بودینی (Lord BV Bounden) سەرۆكی زانكۆی (مانشستر بۆ زانست و تەكنەلۆژیا/ UMIST) چەند وتەیەكی جوانی فەرموو: (موسڵمانەكان فەرمانڕەوایەتی جیهانیان كردووە لە (ئیسپانیاوە بۆ چین) بۆ ماوەی چەندین سەدە و بونەتە هۆی كاریگەری دانان لەلایەنی ئابوری و شێوازی مامەڵە بازرگانیەكان لەبەشە جیاجیاكانی ئیمپراتۆریەتی رۆمانیدا). پاشان لە كۆبونەوەیەكی (اللوردات/ بەرزترین دەسەڵاتی یاسادانانی بەریتانیا) ڕایگەیاند: (پێویستە ئابوری بەریتانیا سود لە شێوازی ئابوری موسڵمانەكان وەرگرێت، چونكە باشترین بنەمای ئابوریە لەجیهاندا و ئەم بنەمایانەش لە قورئانەكەیانەوە بۆیان هاتووە كەبەر لە (1400)ە دابەزیوە. 

پاشان ئەوەبوو اللورد بودین هەستا بەدانانی "پەیمانگای مێژویی زانست و تەكنەلۆژیا و بازرگانی ئیسلامی"، بەهۆی ئەم پێشڕەویەوە من و كۆمەڵێ مامۆستا لەزانكۆی مانشستر بەڵێنی هاوكاریماندا لەگەڵی، بەڵام زۆر نەمایەوە و لە (1989)ز وەفاتی كردو و داهێنانەكەشی نێژرا لەگەڵی. بەڵام من لەپاش ئەوەوە هەوڵمدا لەو بوارەدا و بۆ شارەزابون لە كلتور و رۆشنبیری و شارستانیەتی نەتەوەكان سود وەربگرم، ئەوەبوو لەدەرەوەی زانكۆ چەندین پسپۆڕی شارەزام لەزانستە جۆر بەجۆرەكاندا بینی و بەهۆی ئەمەشەوە دەركم بەكۆمەڵێك شت كرد لەو بوارەدا. 

پاش چەند ساڵێك، ساڵی (1993) پڕۆفیسۆر (دونالد كاردویل) سەرۆكی بەشی (مێژوی زانست و تەكنەلۆژیا لە مۆزەخانەی زانست و پیشەسازی) لە مانشستر پێی وتم: سەلیم! "ناوی یەكەمم" 

(1000ساڵی لەدەست چوو لە مێژووی ئەندازیاری هەیە، كە بە سەدەی "تاریكی" ناودەبرێ، بەڵام زانیاریەكانی ئەم سەردەمە دیارنین و لەناو دەستنوسە عەرەبی و كۆمەڵێ لە كتێبخانە بەناوبانگەكاندا شاراونەتەوە، تۆ كە مامۆستای ئەندازیاریت و لەزانكۆیەكی ناوداری و عەرەبیەكی باش دەزانیت، بۆچی دەلاقەیەك ناخەیتە سەر ئەو تاریكیە؟!). پاشان دەستم كرد بە بانگەواز بۆ ئەم كارەم و ئەمەش بووە پاڵنەرێكی گەورەم بۆ كاركردن و لێكۆڵینەوە لەم بوارەدا و بووە سەرەتایەك بۆ چیرۆكی ئەم كتێبە. 

لەپاش ئەو بانگەوازە كۆمەڵێكی باش لە هاوڕێیان و دۆستان دەوریان لێدام و دەستمان كرد بە هێنان و بردنی ئەو كتێبانەی لەبارەی داهێنانەكانەوە نوسرابون. یەكێ لەو كتێبانەش (گەشەی تەكنەلۆژیا لەسەرەتاكانی مێژووەوە تاوەكو ئەمرۆ)ی هەردوو نوسەر "أنتونی فیلدمان Anthony Feldman و بیتر فورد  "Peter Fordساڵی 1979ز لەلەندەن بڵاوكراوەتەوە لەلایەن كۆمپانیای (Aldus Books Ltd). ئەم دوو نوسەرە كتێبەكەیان وا نیشاندابوو كە ئەمە مێژووی گەشەی تەكنەلۆژیایە لە داهێنانی چاپەوە بۆ دۆزینەوەی پەنسلین (penicilin) بەڵام لەناوهێنانی مێژووی داهێنەرەكاندا و كاریگەریان بەسەر ئەو سەردەمەوە زۆر كەمو كورت بوو: 

ئیمبیدوكلیس (Empedocles 490- 430پ.ز)، دیموقریگوس (Democritus 460- 370پ.ز)، ئبقراگ (460- 377پ.ز)، ئەرستۆ (383- 322پ.ز)، ئەرخمیدس (Archimedes 287- 212پ.ز)، یوهانس گوتنبرگ (Johanns Guen berg 1400- 1468ز) پاشان ئەوانی تر وەك داڤینشی (Davinci) و .... 1600ساڵی بێ داهێنان لە ئەرخمیدسەوە بۆ گۆتەنبەرگ، داخرانێكی سەیر و سەمەرە و جێگای پرسیار.

ئەم نوسەرانە و چەندینی هاوشێوەی ئەوان، ساڵانی (450 – 1492)ز بە (سەدە تاریكەكان) و وەستانی زانست و شارستانیەت ناودەبەن و یان ناوی دەنێن بە (سەدەكانی ناوەڕاست)و (سەردەمی گواستنەوە) و (سەردەمانی بەربەری) هەروەها بە(سەدە ناڕونەكان)یش ناوی دەبەن. هەندێ كتێبیش دەورانی كەمی ڕۆمانی باس دەكەن، بەڵام   بەشێوەیەكی گشتی (1000)ساڵی بەندكراو دەهێڵنەوە و بە تاریك و ناڕونی دەناسێنن و ئەمەش لە پڕۆگرامەكانی خوێندندا ڕەنگی داوەتەوە و خزێنراوەتە مێشكی قوتابیانەوە كە هیچ داهێنانێكی تر بونی نیە. 

لە (27)ی ئۆكتۆبەری (1993)ز لە شانۆی (شیلدونیان) لە ئۆكسفۆرد گوێم لە وانەیەكی ئەمیر (تشارلز) (prince charles) وەلی عەهدی بەریتانیا بوو بەناونیشانی "ئیسلام و خۆرئاوا"، هەرچەندە وتەكانی پەنهانی و ناڕونیەكیان تێدا بوو، بەڵام بەشێوەیەكی گشتی كورتەی قسەكانی ئەمە بوو:   

(خۆرئاوا تێگەیشتنێكی تەواو هەڵەی دەربارەی سروشتی ئیسلام هەیە، هەروەك چۆن نەزانە بەمێژووی گەشە و شارستانیەتی جیهانی ئیسلامی. كاتێ‌ ئێمە گەشەی شارستانیمان وەستا، جیهانی ئیسلامی لە(ئاسیای ناوەڕاستەوە بۆ زەریای ئەتڵەسی) لەسەدە زێڕینەكانیدا بوو. چەندین زانا و هەڵكەوتە و مامۆستا و داهێنەریان بوو، بەڵام بەهۆی ململانێكانی ئیسلام و خۆرئاواوە ئەم داهێنانە بەدەست هاتوانەی ئەوان غەریب كەوتن و شاردرانەوە لەجیاتی ئەوەی ڕویەكی جوان بەو مێژووە بدەین).   

پێویستە قوتابی ڕابهێنرێ‌ بیربكاتەوە و ڕەخنە بگرێ‌ لەو جۆرە بیركردنەوەی دەڵێ 10سەدە تاریكی بوو لەئەوروپا و پاشان موعجیزە ئاسا ڕێنسانس دروست بوو، ئەمەش پێچەوانەی مەنتیق و تێگەیشتنە، چونكە داهێنان و دۆزینەوەكان بەسود وەرگرتن لەیەكتری بووە و بەبێ بونی پاڵنەری زانستی، پێشكەوتن و داهێنانەكان بەدی نەهاتون. 

پێش مردنی مامۆستا (كاردویل) بەماوەیەكی كورت وانەیەكی پێشكەشكرد لە (كۆمەڵەی ئەدەبی و فەلسەفی Literary and philosophical Society) بەناونیشانی (داهێنانی موسڵمانەكان لەبواری زانست و تەكنەلۆژیادا). كۆڕەكە بووە جێگای سەرسامی ئامادەبوان و مشتومڕی ئەدیبان و مامۆستایانی فەلسەفە و بەشداریەكی زۆریان تێدا كرد، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا وتەی ئەو كوڕە گەنجە زیاتر بووە جێگای تێڕامان كە وتی: (پێویستیمان بە شارەزایی زیاترە بۆ ئەوەی لە نهێنی گەشەی شارستانیەتی ئەمرۆ بگەین).  

نوسینی ئەم كتێبە جگە لەوەی ئاواتێكی خۆم و هەستكردنم بەبەرپرسیارێتی وەك مامۆستایەكی ئەندازیاری میكانیكی لەزانكۆیەكی جیهانی، ئەوە بوو كە دەوترا بە پاڵپشتی مێژونوسان بكرێتە شتێكی كرداری و هەوڵ بدرێت بكرێتە بەشێك لە زانكۆیەكی جیهانی لەبواری ئامێرە ئەندازیارییە كۆنەكان. دوای چەندین كۆبونەوە لەنێو چەندین پسپۆر و شارەزای بوارە جیاجیاكانی زانست بڕیاری دامەزراندنی كۆمەڵەیەكماندا بەناوی "سەندیكای زانست و تەكنەلۆژیا و شارستانیەت Foundation for Science, Technology and Civilization" كەرەستەی خاوی ئەم كتێبەش لەسایتەكەمانەوە دروست بوو كە پێكهاتبوو لە چەندین لێكۆڵینەوە و شیكردنەوەی لێكۆلەران بەپێی پسپۆرییەكەیان "www.Muslim Heritage.com". ئەم پەیجە ئەلكترۆنیە بووە یەكەم وێزگە و سەرچاوەی سەرەكی كە بە كۆمەڵێ زانیاری ورد و بنەڕەتی لەلایەن پسپۆڕانەوە ڕازێنرایەوە بەزمانی ئینگلیزیە و ڕۆژانە زیاد لە  "50000" خوێنەری هەیە لە جیهاندا بەهەموو قۆناغە جیاجیاكانیەوە. 

وروژاندنی بابەتی داهێنانی موسڵمانەكان لەبواری زانست و شارستانیەتدا و گرنگیپێدانی لەلایەن خەڵكی و كۆمەلًَەوە لەدوای (11ی سێبتمبەرەوە/ئەیلولی 2001) لەنیۆرك، كاتێ‌ بەلێشاو هێرش دەكرایە سەر موسڵمانان و ئیسلام، دوای دوو هەفتە لەو ڕوداوە شێرە ژنی بەهەڵوێستی مێژونوس خاتوو "كارلتۆن فیورینا Carleton Fiorina" سەرۆكی جێبەجێكار لە ڕێكخراوی "هیولیت باكارد Hewlett- Packard" وەكو بەرگریەك لەو هێرشانە لە كۆبونەوەیەكی بەڕێوەبەرانی بەشەكانی ڕێكخراو بۆ جیهانی ڕاگەیاند و وتی: 

(گەورەترین شارستانیەت لەجیهاندا دروست بوبێت و خاوەنی گەورەترین دەوڵەت بێت لە جیهاندا، كە لە زەریاوە بۆ زەریا و لەهەرێمی ئاووهەوای باكورەوە بۆ هەرێمی ئاووهەوای بیابانی هێڵی یەكسانی درێژبۆتەوە، بەسەدان ملیۆن بیروباوەر و ڕەگەزی جۆراو جۆری لەخۆی گرتووە، یەك زمانی ڕەسمی هەبووە و بۆتە پردێك بۆ بەستنەوەی هەموو وڵاتەكان بەیەكتریەوە. سوپایان لەچەندین نەتەوە و میللەتی جۆراو جۆر پێك هێناوە و بەهۆی باشی سوپاكەیانەوە هێمنی و ئاسایشی باڵی بەسەر ناوچەی ژێر دەسەڵاتیاندا كێشاوە كە هاووێنەی نەبووە پێشتر. بازرگانێتی ئەم شارستانیەتە لەئەمریكای لاتینەوە بۆ چین درێژبۆتەوە، لەگەڵ تەواوی ناوچەكانی دی نێوانیان. هەروەها ئەوەی ئەم شارستانیەتەی جوانتر كردووە و ڕازاندویەتیەوە گرنگیدانیان بوە بەلایەنی تەلارسازی و بیناسازی. زانایانی ئەم شارستانیەتە جەبر و لۆگاریتمیان دانا لەسەر بنەما ژمێریارییەكان و كۆدی ژمارەیان دۆزیەوە، هەروەها پشكنینی جەستەی مرۆڤیان كرد و  لەلایەن پزیشكەكانیانەوە چەندین چارەسەری نوێ دۆزرانەوە. لەبواری گەردونیشدا چەندین ناویان لەئەستێرەكان ناو، ڕێگا گەردونیەكانیان كەشف كرد و چەندین گەشتیان بەجیهاندا كرد بەهۆی شارەزاییان لەبواری گەردوندا. هەروەها كتێبەكەیان كە بەهەزارەها چیرۆكی ئازایی و ساحیری و فێڵ و جوامێری لەخۆگرتووە، فرە جۆری شیعرەكانیان و بەیتە غەزەلی و خۆشەویستیەكانیان، كە ئەو كات ئێمە ئەترساین بیر لەو شتانە بكەینەوە. 

ئەم ئوممەتە بەم بیرەوە گەشەی كردو پارێزگاری لەمانەوەی كرد، بەڵام دواتر پاش ئەوەی زانستەكەیان بۆ وڵاتانی دی گواستراوەو یەكێ لەوانەش سودی لێوەرگرت خۆرئاوا بوو، خۆشیان دەستیان تەنها بەلایەنی ڕەوشت و هەڵسوكەوتەوە گرت و بەمەش رۆڵەكەیان لەناو بیری مرۆڤەكاندا سرایەوە، ئەو شارستانیەتەش "شارستانیەتی جیهانی ئیسلامی"ە كەلە ساڵی (800- 1600)ز دەگرێتەوە، شارەكانی وەك (بەغداد، دیمەشق، قاهیرە، ئیستەنبوڵ) مەڵبەند و لانكەی گەشەی ئەم شارستانیەتە بون، لەناو ئەمەشدا چەندین فرمانڕەوای بەهێز و زانستخوازی تێدابوو لەوێنەی (سلێمانی قانونی).

لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە زۆر نەزانین بەگەورەیی ئەو شارستانیەتە و ئەو خزمەتەی پێشكەشی كردووە. بەشێك لەو پێشكەوتنەی ئەمرۆمان بەهۆی هەوڵەكانی ئەوانەوە بوو. پێشكەوتنەكانی بواری تەكنەلۆژیاش تەنها دەبێ لەچاوی زانا موسڵمانەكانی بواری بیركاریەوە ببینین).  

پێش چەند ساڵێك لەمەوبەر لەبەردەم كۆمەڵێ پاسەوان لەشاری "واتفورد Watford" باسم لەداهێنانی زانا موسڵمانەكان كرد لەبواری زانست و تەكنەلۆژیادا... پاش ئەوەی تەواو بوم لەبابەتەكەم خاتونێك كە سەرپەرشتیاری ڤیستیڤاڵەكە و بەرپرسی شارەكە بوو بە توڕەییەكەوە چەند پرسیارێكی لێكردم: 

موسڵمانەكان بۆچی تا ئێستا باسیان لەمە نەكردووە وەك چۆن گفتوگۆ لەسەر جیاوازییە ئاینی و سیاسیەكان دەكەن؟ وەك وتتان بەشدارن لەو شارستانیەتەی دروستبووە لەڕوی پێشكەوتنی زانست و تەكنەلۆژیاوە، بەڵام بۆچی تاوەكو ئێستا ئەم زانیاریانە نەچونەتە پرۆگرامەكانی خوێندنەوە؟ 

ژمارەیەك لەهاوڕێیان و دۆستانم چەند بابەتێكیان وەكو وانە لەبەریتانیا و ئەوروپا و دەرەوەش باسكردووە و بەشی خۆیشی كاریگەری هەبووە بەهەموو چینە جۆراوجۆرەكانەوە بەتایبەتی لەنێو چینی گەنجاندا زیاتر ڕەنگی داوەتەوە، بۆ وێنە لە"ڕێكخراوی گەنجان لە پەرلەمانی ئەوروپی برۆكسل" كە ڕێكخراوەیەكی غەیرە حكومیە كاریگەری زۆری هەبوو، كە لەنێویاندا زۆرێك هەن داهێنانی موسڵمانەكان لەبوارەكانی كیمیا و فیزیا و پزیشكی و زیندەوەرزانی و جەبر و ئەندازیاری و بیناسازی هونەر و كشتوكاڵ بەرز ئەنرخێنن و پێیان وایە هۆكارێك بۆ گەشەی بەرهەمێنانەكانی ئەمڕۆ پێشكەوتنەكانی زانا موسڵمانەكان بوو. 

گەنجانی موسڵمان لەئەوروپا پێویستە پێناسێكی نوێ بۆ خۆی دروست بكات كە ئەوروپیە و لەهەمان كاتیشدا موسڵمانە، خۆیشی بەبەشدار بزانێت لەو گەشە شارستانیەتەی بەدی هاتووە و هەوڵی پێشخستنی وڵاتەكەی بدات بەبێ گوێدان بەوەی ئەمە موسڵمانە یان غەیرە موسڵمان، هەروەها هەوڵی پەرەپێدانی كۆمەڵگاكەی بدات و چاكسازی تێدا بكات. 

یەكەم نیشاندانیش لەزنجیرەیەكی تەلەفزیۆنیدا بوو كە لەلایەن "ئادەم هارت- دیفیسAdam Hart- Davis"ەوە لە كەناڵی "BBC2" پەخشكرا، لەژێر ناونیشانی "هۆكارەكانی پێشكەوتنمان چی بوون" لەئەڵقەیەكی تەواویدا بەناوی "كاریگەرییەكانی جیهانی ئیسلامی چی بون لەسەر پێشكەوتنمان What the Islamic World Did for Us" لەبەرنامەكەدا چەندین ئامێر و كەرەستەی جوانی پێشكەوتنی موسڵمانەكانی لەبوارە جیاجیاكاندا بەدەرخستن بەتایبەتی باسی لەو بزوتنەوە زانستیە كرد كەلە ئیسپانیادا لەئەنجامی كاریگەری موسڵمانەكانی ئەوێ‌ دروست بوو.. بەڵام دواجار قبوڵكردنی ئەمە لەتێڕوانینی خەڵكیەوە كەمێ دژوارە و ئەو قسەمان ڕوبەڕو دەبێتەوە، كەوایە بۆچی لەنێو پڕۆگرامەكانی قوتابخانەدا ئەم بابەتە بەبۆشایی هێڵراوەتەوە؟!

هەربۆیە بەپێویستمان زانی لەپاش ماوەیەك هەستین بە دانانی سایتێكی ئەلیكترۆنی تایبەت بەو بوارە و كتێبێكیش لەو بارەیەوە لە پێشانگای تایبەت بە شیكردنەوەی چیرۆكی پێشكەوتن و داهێنانەكانی زانا موسڵمانەكان لەدروستكردنی شارستانیەتدا بەدەربخەین  تاوەكو خەڵكی باشتر ئاڵوگۆرەكان هەرس بكەن و لێی تێبگەن. ئەم نمایشگایە و پێشانگایەش لەژێر ناونیشانی (هەزار و یەك داهێنان و داهێنانكاری لە شارستانیەتی ئیسلامی و كاریگەری لەسەر جیهانی ئەمرۆمان 1001Inventions: Discover the Muslim Heritage in Our World) بوو، بۆیە بۆ بەستنەوە و بەرچاو ڕونی زیاتر لەسەر كتێبەكە سایتێكی نوێمان دانا بەناونیشانی: (www. 1001inventions.com). 

ئەم كتێبە یەكێكە لەپڕۆژەكانی "هەزار و یەك داهێنان و داهێنانكاری" و بە هەوڵێكی زۆرەوە هاتۆتە بەرهەم و هەوڵێكی تاك لایەنە نیە و هەموو ئەوانەی لەسەرەتای كتێبەكەوە ناویان هێنراوە هەوڵیان تێدا داوە. 

كتێبەكە بەشێوەیەكی چێژ بەخش نوسراوە، كە ژیانی ئێستا پەیوەست دەكاتەوە بەهەوڵی زانا موسڵمانەكانەوە لە حەوت بەشدا، كە دابەشكاریەكەی پێچەوانەیە لەگەڵ پێشانگای (هەزار و یەك داهێنان و داهێنانكاری)، ئەوانیش بریتین لە: (ماڵ، قوتابخانە، نەخۆشخانە، بازار، شار، جیهان، گەردون) هەموو ئەمانە لەچەندین لایەنی جۆراو جۆردا نمونە و هەوڵی زانا موسڵمانەكانی تێدا خراوەتە ڕوو. 

ئامانجە سەرەكیەكانی ئەم كتێبە

- بەرزكردنەوەی ئاستی تێگەیشتنی 100ساڵ لە (سەدەی حەوتەمی زاینی بۆ سەدەی حەڤدەیەمی زاینی) شارستانیەتی ئیسلامی. 

- تێگەیاندن و بەرز نرخاندنی دۆزینەوە و داهێنانەكانی زانا موسڵمانەكان و دیاربونی جێ پەنجەیان لە گەشەكردنی زانست و تەكنەلۆژیای جیهانی ئەمڕۆدا. 

- ببێتە هەوێنێك بۆ گەنجانی موسڵمان و پاڵنەرێك بێت بۆیان تا لەم نمونانەوە هەوڵی داهێنانكاری بدەن لەزانست و ئەندازیاریدا. 

- گرنگی پێدانی لایەنەكانی ڕاگەیاندن و هاندانی لەسەر پێشكەوتنەكانی زانست و داهێنانەكان و دووركەوتنەوە لەبەدەرخستنی ململانێ دینی و لێكترازانەكان. 

- ببێتە پێناس و هۆكارێك بۆ ڕێزگرتن لەكلتور و ڕۆشنبیریمان و یەكگرتوویی لەنێوماندا دروست بكاتەوە. 

هیوام وایە بە هاوكاری خوێنەران هەندێ لەو ئامانجانە بپێكین 

                                    پڕۆفیسۆر/ سلیم الحسنی، نوسەر و سەرپەرشتیار 

                         سەرۆكی سەندیكای زانست و تەكنەلۆژیا و شارستانیەت (FSTC)