دیدو هەڵوێستەكانی(یەكگرتوو), چەشمەندازەكانی داهاتووی - وتاری لەپاش راپەڕینی ئازاری (1991)ەوە تا ئەمڕۆ، چالاكی سیاسی و كۆمەڵایەتی زۆر لە بەشە كوردستانی عێراقدا ئەنجام دران.. جۆرەها ڕەوت و حزب بە جۆرەها مەرجەعیەتی فیكرییەوە خەباتیان كرد، لەكەنار ئەم چالاكی و هەوڵانەدا ڕووداوی زۆر ڕوویاندا، لە ڕووداوی جوان و دڵخۆشكەرو ڕوو سوركەرەوە، تا ڕووداوی تاڵ و قێزەون و ئەسەفبار. *لە 23ساڵەی ڕابردووی هەرێمدا (هەڵبژاردن) بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی كوردستان كرا، جەماوەر بەشداری بەرچاوی كرد، لەپاڵ ئەوەدا - بە دانپێدانانی سەركردەی حزبە سەرەكییەكانی ئەو كاتە - (خروقات) و گزیكارییزۆر كرا، بەڵام بە بڕیاری نالەباری (فیفتی ـ فیفتی) پەردەپۆش كرا. جگە لەوەش زیاتر لەهەشت ساڵ هەڵبژاردنی دووەم لە وادەی خۆی دواخرا، بە بڕیاری حزبیی ئیرادەی جەماوەری دەنگدەری كوردستان بۆ ماوەی دوو خولی پەرلەمان, كرا بە قوربانی ئیرادەی حزبیی و, تەمەنی نەخۆشی پەرلەمان درێژكرایەوە. *لە 23 ڕابردووی هەرێمدا (حكومەت) پێكهێنرا، بەڵام لەپاڵیدا سیاسەتی حزباندنی ئیداراتو هێزەكانی پێشمەرگەو ئاسایش پەیڕەو كراو,خوێنساردانە كەنارخستنی هاوڵاتیانی بێ لایەن و لایەنگرانی حزبەكانی تر، بە پلانی درێژخایەن كرا. *لەگەڵ ئەو دوو دەسكەوتە قەدر نەزانراوەدا, زۆری نەخایاند(شەڕی ناوخۆ) هەڵگیرسا، كە ئەو كات دوو هێزی پێكدادەر ناویان دەنا (شەڕی سەرخستنیهەق و شەڕی لەناوبردنی خیانەت)، بەڵام هەموو هاوڵاتیان و هەموو چاودێرانی دوورو نزیك دەیانزانی كە(شەڕی دەسەڵات)و (شەڕی هێزسەپاندن) بوو. شەڕی یەكتر سفركردن و بەرامبەر نەخوێندنەوە بوو, شەڕی تێنەگەیشتن بوو لە ژیانی مەدەنیانە. شەڕی بیزاركەری گیانی شەهیدان و قوربانییانی خەباتگێڕو خۆبەخشی كوردستان بوو. *لە 23 ساڵەی رابردوودا ـ لەكەنار ئەو وێنە تاڵەدا ـ دەنگی ئاشتیخوازانیش هەبوو، هەوڵی ئاشتەوایی زۆردرا، میكانیزم و لیژنەو پلان و پێشنیارو پرۆژەی چاكسازیی زۆر خرانە ڕوو، كە هەموو جێی نرخاندن بوون، هێماو پاشماوەی هیواو دۆستایەتی و دڵسۆزیی بوون لەناو میللەتدا.(هەر یەكگرتوو بە نمونە چەندین پرۆژەی ئیصلاحیی پێشكەش كرد, كە یەكەمیان لە 27/6/1994 بوو, واتە تەنها چوار مانگ پاش ڕاگەیاندنی حزب !!), بەڵام ئەو هەوڵانەش قەدریان نەزانراو نەنرخێندران، بگرە تاكە پێودانگ و پێوەر بۆ چاكی و خراپی و ڕاستی و ناڕاستی لەلای لایەنانی دەسەڵات، چوونە بەرەی دوژمنانی لایەنێكیان بوو دژی لایەنی دووەمی بەرامبەری.. زۆر ڕاشكاوانەو بەجورئەتەوە گاڵتە بە دەستەواژەی(صوڵح) و (حیاد) و بێلایەنی و ناوبژیوانی دەكرا. *لە 23 ساڵەی ڕابردوودا داهاتە ئابوورییەكان گەشەیان كرد، هەندێ كارخانەی سادەو سەرەتایی كەوتنە ئیش، لەگومرگ و غەیری گومرگ سەرچاوەی دارایی هەرێم زیادی كرد.هەر لە سەرەتاوە بڕیاری (986)ی نەوت بەرامبەر بە خۆراك گوڕی خستە چالاكی ئیدارات، لە پاش ڕژێمیشەوە نەوتی هەرێم بەرهەم هێنرا, بەڵام بە باشی ئەم سامانە بەگەڕ نەخرا. بە ملیۆنها دینارو دۆلار لە شەڕی ناوخۆدا خەرج كرا، بڕێكی باشی لە دەنگكڕین و قسە بڕیندا سەرف كرا، بە ئیعتیرافی هەردوو ئیدارە چەندین حاڵەتی گەندەڵی مالی و، حەیف و مەیل و، ناعەدالەتی و بێ سەروبەریی حیسابات لەسەر حیسابی خەڵكی ڕەش و ڕووتی كوردستانی لێكەوتەوە.. گەر باس لە چارەسەریش كرابێ، شەفافیەت نەبووەو، جەماوەر ئاگای لە بوارەكانی گەندەڵی و پاڵەوانەكانیان و، جۆری چارەسەرو مەیدانەكانی نەبووە. بێنازی و لێنەپرسینەوە، یا پشتگیری مەرجدار، رێگربوون لەگەشەپێدانیان و بە پیشەیی بوون و، لەخزمەتدابوونی توێژەكانی جەماوەر. *لە 23 ساڵەی ڕابردوودا (بزافی بازرگانیی) لە كوردستان جوڵەی باشی كردو, (بازاڕی ئازاد) كرایەوە، بەڵام شانبەشانی ئەوەش دەستێوەردانی حزبەكانی دەسەڵات درێژەی كێشا، لە ڕێی ڕاپسكاندن, یا سەپاندنی پشكی تایبەتی كۆمپانیای جۆراوجۆرو، دۆزینەوەی جۆرەها بازاڕی بەرهەمهێنان و گوێزانەوەی سەرمایە بۆ هەندەران, لە ڕێی تاكەكەس و كەسانی حزبی و, بگرە هەندێ حزبەوە, ئەمانە هەموو غەدرو نایەكسانیی زۆری لێ كەوتەوەو، پایەماڵكردنی زۆری مافی هاوڵاتیانی لەگەڵ خۆی هێنا. *لە ساڵی 2005 وە فۆناغ بە قۆناغ بزافی كاری ئۆپۆزسیۆن گەشەی كرد. لە چوار ساڵی ڕابردوودا بەرەیەكی بەهێزی ئۆپۆزسیۆن سەری هەڵدا, گوڕو تینێكی باش كەوتە ناو پەرلەمان, بەڵام ململانێی ناشارستانیی نەیهێشت وەك پێویست كەڵك لەویش وەرگیرێ و, وەك یەكێك لە نیشانەكانی گەشەی دیموكراتیی هەرێم وێنا بكرێ. ئەو موعارەزە كارایە چەندین پرۆژەو داواو پاكێجی ئیصلاحیی بۆ هەموو بوارەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوریی كوردستان, خستە ڕوو, بەڵام دەسەڵاتی حزبیی نەینرخاند. *لە ساڵانی ڕابردوودا یاسای جۆراوجۆرو باش و گونجاو لە پەرلەمان بڕیاردران، یان هەمواركران، بەڵام لەسایەی دەسەڵاتی حزبییدا كەمیان وەك پێویست جێبەجێ كران، یان زەمینەی جێبەجێكردنیان بۆ خزمەتی جەماوەر بۆ ڕەخسێنرا. *لە 23ساڵەی ڕابردوودا خەڵكی زۆر بەهرەی لە ئیمتیازاتی حكومەت برد، خەڵكی زۆر دامەزرێنران، بەڵام صەدان پسپۆڕو كەسایەتی ئەكادیمی و پرۆفیشناڵ بێبەش كران و, میللەت لە بەهرەو زانستیان بێبەش كرا. لەو ساڵانەدا بەهەزاران دۆنم پارچەزەوی دابەش كران، بە هەزاران كەس خانەنشینان كران, بەڵام لە زۆربەی حاڵەتەكاندا جیاوازیی خرایە نێوان هاوڵاتیان، ئەندام و دۆستانی حزبەكانی دەرەوەی دەسەڵات - بگرە بە هەزاران هاووڵاتی بێلایەنیش - بە بەرچاوی هەموو میللەت و هەموو حزبەكانەوە -مەحروم و بێبەش كران. * لە ساڵانی ڕابوردوی تەمەنی هەرێمدا, وردە ئەزموون و پرۆسەی دیموكراسی هاتنەئاراوە، لەهەندێ بوارو زەمینەدا هەڵبژاردن پەیڕەوكرا، چەندین ڕێكخراوەی ئەهلیی دامەزران. دروشمی زۆر سەبارەت بە (ئازادی و فرەیی و گفتوگۆو هاوژیانی و.. هتد) بەرز كرانەوە، بەڵام بەڕاستی لە گۆڕەپانی واقیعدا كەمتر رێز لە پرەنسیپ و مومارەسە ڕاستەكانی دیموكراسیەت گیرا، زۆر كەم بوار بە غەیری رێكخراوەو دامەزراوەی غەیری دەسەڵات درا، زۆركەم پشتیوانی بێ مەرج و یارمەتی بێ بەرامبەرو سەلامی بێ مەڵامەت، بەدی كرا. *لەو ساڵانەدا میدیای ئەهلیی - ناحكومیی گەشەی باشی كرد, بواری ڕۆژنامەنوسیی لەڕووی چەندایەتییەوە فراوان بوو, بەڵام دەیان ڕۆژنامەنوس بوونە قوربانی و, لە جێی سوودوەرگرتن لەڕەخنەو كارە باشەكانیان, بە گوللەو تیرۆر وەڵام درانەوەو, سەرەنجام قەزای هەرێم و داواكاری گشتی و پرۆسەی دادوەریی, كەوتنە ژێر پرسیار. ئەمانە ئاماژەیان پێكرا بەشێك لە (ڕووە گەشەكان) و (دیوە ڕەشەكان)ی دوو دەیەی ڕابردووی هەرێم بوون، هەموو راستین و زیادەڕەوییان تێدا نییە، ئەگەر دەمارگیری حزبی و حەساسیەت بهێڵی، كەس نكوڵی لێیان نییەو، كەس نیە دەركی نەكردبن، یا بە شێوەیەك لە شێوەكان تاڵاوی نەچەشتبن. لەو زەمین و زەمانە دوو دیوو دوو حاڵەت و دوو فاقەیەدا (یەكگرتووی ئیسلامیی كوردستان)یش وەك یەكێ لە حزبە بەرچاوو چالاكەكانی هەرێم، وەك دۆستێكی هەموو لاو جەماوەرو, خەمخۆری ئەزمونەكەی هەرێم، وەك یەكێ لەلایەنە خاوەن جەماوەرەكانی كوردستان، چالاكیی خۆی نواندو, میصداقیەتی خۆی سەلماندو، بەپێی بۆلوان و توانایی و لێهاتنی كادیرو لایەنگرانی، بەشداریی هەموو بوارەكانی كرد، هەر لەكاری خێرخوازی و، خزمەتگوزاری و، ئاوەدانكردنەوەی كوردستانەوە, تا هەوڵی چاكسازیی و چالاكیی كۆمەڵایەتی، تا پەروەردەی لاوان و، هۆشیاری ئیسلامیی هاووڵاتیان، تا دەگاتە چالاكی سیاسی و، بەشداریی ئیدارەو پەرلەمانی هەرێم و چوونە هاوكێشە سیاسییەكان و، بەشداری كۆنگرەكانی موعارەزەو، پرۆسەی ڕوخاندنی ڕژێمی بەعس و, چوونە مەجلیسی حوكم و ئەنجومەنی نیشتمانی عێراق و حكومەتی عیراق و.. هتد. بۆیە لەم كەش و هەوا نوێیەدا یەكگرتووی ئیسلامیی كوردستان بە پێویستی دەبینێ كە درێژە بە خەباتی مەدەنییانەی خۆی بداو, لە پرۆسەی هەڵبژاردنی نوێنەرانی عیراق و ئەنجومەنی پارێزگاكاندا, بەشداریی كاراو چالاكانە بكاو, پێی وایە كە ساڵانی داهاتوو قۆناغی جیاوازو هەستیار ترە لە قۆناغە ڕابوردووەكان. یەكگرتووی ئیسلامیی پێی وایە كە دەبێ بۆ قۆناغی داهاتوو هەموو هەوڵە دڵسۆزەكان چڕ بكرێنەوە لە ئیصلاح و چاكسازیی سیستمی ئیداریی هەرێم و, پڕكردنەوەی كەلێنە بەرچاوەكان و, نەهێشتن یان كەمكردنەوەی كەم وكورتییەكان و, بەدامەزراوەكردنی نیمچە دام و دەزگاكان, بەو پێیەی كە دەبێ لەبیری تۆكمەكردنی پێگە بنچینەییەكانی دەوڵەتداریدا بین.. بەو هیواو هیممەتەشەوە یەكگرتووی ئیسلامیی لە دوا كۆنگرەیدا (هەنگاونان بەرەو بەدەوڵەتبوونی كوردستان)ی كردە خاڵی یەكەم لە خاڵەكانی ستراتیژی خۆی. بۆیە پێی وایە ئەم ئەركە گەورەیە هاریكاریی و, كاری هاوبەش و, لێكحاڵیبوونی زیاتر لە جاران و, وەلانانی ناكۆكییەكان و, یەكخستنەوەی هەوڵەكانی دەوێ.