لەڕاستیدا دیموکراسی لە عێراقدا هیچ بەرهەمێکی نەبووە بێجگە زیندووکردنەوەی رۆحی تایفەگەرایی و مەزهەبی و.. وا روولە پارچە بوونە بۆ سێ هەرێم .. بە مەرجێك کورد هاوکاری سوونیەکان بێت، نەبێتەوە بە سوری بەرلەشکری شیعە لە عێراقدا..
مالیکی نایەوێت هەرێمی سوننی جیاببێتەوە لە حوکومەتی ناوەند، ئەمە لە کتێکدایە ڕێك پێچەوانەی ئەو سیاستە سووننیەکان دووبارە دەبێتە کە ئەوان لە ساڵی ٢٠٠٣ بە دواوە دژی بیرۆکەی بە هەرێم کردن چەند پارێزگایەك بوون ئەوەی کە لە دەستوری فیدراڵی عێراقدا نوسرایەوە.. ئەو دەمە شیعەو کورد پشتیوانیان لەو سیستەمە کرد، بەڵام ئێستا مالیکی دژی ئەو بیرۆکەیە، چونکە هێزی سوونیەکان دابەش بوون بۆ دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق وشام هەندێکی تریان بەشدارن لە حوکومەت و پەرلەمان بەڵام پەراوێزن، هەندێکی تریان مالیکی خزاندونیەتە زیندان، یاخود رایانکردوە و حوکمی لە سێدارەدانی بۆ دەرکردوون..
لە ئێستادا سووننیەکان بە ئاشکرا لە زوڵم و پەراوێزکردنیان لە لایەن مالکیەوە بە ئاشکرا داوای بە هەرێم کردنی ناوچەکەیان دەکەن و داوایان کردوە کە بە گەرمو گوڕییەوە بەشداری هەڵبژاردنەکان ٢١٠٤ بکەن لە ئەنجامی ئەو هەموو زوڵە لەناوچە سونیەکان کراوە لەو بەیانامەیەدا مەجلیسی زانایانی عێراقی ئەهلی سوننە داوا دەکەن لە خەڵکی ناوچە سوننیەکە، ئەوەی سەرنجی منی راکێشا دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام هیچ رێگر نەبوو لە بەردەم هەڵبژاردنەکانی سوننەکان وەك ساڵانی پێشوو .. کەسی بە کافرو زەندیق و خیانەتکار ناونەبرد وەك رابردوو، ئەمەش ئەو دەرئەنجامە ئەخاتە روو کە عێراق بە روو پارچە پارچە بوونی حەتمیە، چونکە سوننەکانیش بڕوایان بە جیاکردنەوەی هەرێم هەیە..
ئایا ئاسانە سوننیەکانی بگەنە ئەو هەرێمە سەربەخۆیە؟
لە دەستوری عێراقیدا لە مادەی (١١٩) حەقی هەر پارێزگایەکە یاخود چەند پارێزگایەکە کە هەرێمێکی سەربەخۆ دروستبکات لەسەر داوی ریفراندۆم یان ئیستفتایەك بە دووڕێگا:
یەکەم: داوا لە سێ یەکی ئەندامانی ئەنجومەنی پرێزگا بکرێت کە ڕازی بن لەسەر دروستکردنی هەرێمێك لەو پارێزگایە..
دووەم: داوا لە دەکەسی هەڵبژێراوی ناو ئەنجومەنی نیشتیمانی ئەو پارێزگایە بکرێت بۆ دروستکردنی هەرێمێك..
هەڵوێستی ئەمریکا لەمەر پارچە پارجە بوونی عێراق؟
بیرۆکەی پارچە بوونی عێراق بۆ سێ پارچە بیرۆکەیەکی زۆر دێرینە و نوێ نیە بە گوێ لێکۆڵەرەوە و سیاسیە ئەمریکیەکان، دەمێکەیە لێکۆڵینەوە لەسەر ئەو دۆسێیە دەکەن .. ئەمریکا خۆشحاڵە بە پارچە بوونی، چونکە رۆژئاوا سروشتی وایە نایەوێت دەوڵەتی زلهێز هەبێت هەمیشە حەزی بە تایفەگەرایی و ناوچەگەری ..تاد.. هەیە، چونکە هەمیشە ئەم سیاستە لە قانزاجی رۆژئاوا دێتەوە بەتایبەتتریش ستراتیژی ئەمریکا.. لە ماوەی ڕابوردودا وەزیری دەرەوەی پێشوی ئەمریکا (هینری کیسنجەر) ئەم کەسایەتیە بیرمەندێکی ستراتیژیە، لە ساڵی ٢٠٠٦ دا بە ئاشکرا ڕایگەیاند: تاکە چارەسەری عێراق پارچە بوونیەتی بۆ سێ هەرێم کورد لەباکور و لە ناوەند سوننە و لە باشور شیعە، هەروەها کیسنجەر ئەودەمە ووتی : عێراق دەبێت چاوەڕوانی چارەنوسی یوغسلافیا بێت.!
لە لێکۆڵینەوەیەکی سەنتەری ..سابان لە پەیمانگای بروکینگز بۆ لێكۆڵینەوەی سیاسی و ستراتیژی لە واشنتۆن؛ بەناونیشانی" بواری پارچەپارچەبوونی عێراق ئاسانە" ئەو لێکۆڵەرەوەی کە ئامادەی کردوە بە ناوی" جۆزیف ئیدوار" زۆر جەختی لەسەر ئەوە کردوە کە ئاسانە ئەو سێ کیانەی لێ دروستبکرێت چونکە هەموو عێراق بەو سێ پێکهاتە نەشازەیەوە لەسەربنەمای زەواجی سیاسی بونیاتنراون لە نێوانی سوننەو شیعە .. پاشان ئەوە روون دەکاتەوە کە دەڵێت: هیچ کێشەو هەڕەشەیەك بۆ سەر ووڵاتانی دراوسێیان دروست ناکات.
زۆرێك لە ئەکادیمیە بەناوبانگەکانی ئەمریکا ئەوەیان بۆ واشنتۆن و سیاسیەکانی ئەو ووڵاتە خستۆتە روو کە بیرۆکەی عێراقی یەکگرەتوو لە سیستەمی بیرکردنەوەیندا دەربهێنن، چونکە ئەگەر عێراق دابەش بکرێت بۆ سەر ئەو سێ پێکهاتەیە کوردو سوننەو شیعە، ئەوا زیاتر دەتوانن سود لە دامەزراوەکان وەربگرن لە بواری بەرێوەبردنی حوکومڕانی و سود لە یاسا و ئاین و دادگاکانی خۆیان ببینەوە، شەری وپێکادانو کوشتنو تەقینەوە کەم دەبێتەوە.. دەتوانرێت ئابوریەکی کۆمەڵایەتی لە نێوانیاندا دروستبکرێت.
لە ئێستادا ناراستەوخۆ ئەمریکا زۆر رەواج بە پارچە پارچە بوونی عێراق ئەدات بۆ سێ هەرێم، هەڵەبەت مەبەستم لە سەربەخۆی نیە، ئەمریکا مەبەستی بە سەربەخۆی هەرێمەکانە لەناو دەوڵەتی عێرقیدا، ئەمریکا ئەمەشی بە سەرۆکی هەرێم ووتوە لە ماوەی ڕابوردوودا، بەڵام سەرۆکی هەرێم داکۆکی لەسەر سەربەخۆی کوردستان کردبووەوە، بۆیە ئەمریکیەکان دوایان کردبوو لە "بارزانی" کە کێشەکانی بە گفتوگۆ و دانوستان یەکڵا بکاتەوە لە گەڵ حوکومەتی مەرکەزی.
هەڵوێستی ئێران و تورکیا لە مەڕ پارچە پارچەبوونی عێراق چۆنە؟
ئەوەی من هەستم پێکردوە لە عێراقدا؛ شیعەش بۆ خۆی چەند قوتابخانەیەکی فیکرو فەلسەفی جیاوازن، هەرگیز حیزبی دەعوا و ڕەوتی سەدری و مەجلیسی ئەعلا دانویان بەیکەوە ناکوڵێت.. لەگەڵ ئەوەشدا هەرسێکیان کە رای جیاوازیان هەیە، بەڵام کۆکن لەسەر ئەوەی "نەجەف" مەرجەعی شیعەیە، بەڵام ئێران لەڕاستیدا ئاخوندەکانی ئەمەیان ناوێت دەیانەوێت هەمیشە "قوم" مەرجەعی شیعە بێت، کەواتە لە راستیدا ئێران نایەوێت شیعەیەکی بەهێز دروست بکات لە عێراقدا، نوری مالیکی خۆی رەقەمێکی ئێرانیە، بەڵام بیرمەندیکی شیعی وەك "جاعفەری" کارەکانی مالیکی لەرووی پیادەکردنی ستراتیژی ئێرانەوە ناخوازێت، بەڵام لەرووی بانگەوازی شیعەگەریەوە هەموویان یەكن، پاشان لە رووی مەنهەجی کاری سیاسی و فیکری سیاسی زۆر دورن لەیەکترەوە، ئێران هەرگیز نایەوێت ووڵاتێکی زلهێزی پڕ لە تەکنەلۆجیای سەربازی لە بندەستییەوە بۆ زیت بکرێتەوە، بۆیە ئێرانیش حەز بەو سێ هەرێمە سەربەخۆیە دەکات، چونکە رازی نیە لە ئاداکردنی ئەومامەڵەیەی کە مالیکی دەرحەق بە سوننە دەیکات، دەزانێت سونیەکان لە شیعە تورە دەکەن ئەمەش لە بەرژەوەندی ئێران نیە، لەبەر ئەوەی هەر چواردەوری بە سوننەوە لکاوە دەیەوێت ئاشتیان لەگەڵدا بپارێزێت بە سوننیەکان بڵێت دوژمنی هاوبەشمان رۆژئاوایە، هاوکاری سونیەکانیش دەکات کە بە رایگشتی سوننی بڵێت.. ئەوەتا من هاوکاری ئیسلامیەکانی ئۆپۆزسیۆنی عێراق بووم بۆ ڕوخاندی رژێمی دیکتاتۆری سەدام و هاوکاری حەماسە..هتد، ئەمە دەبێتە هۆکاری ئەوەی کە ئێران بە سروشتی خۆیو ستراتیژی دەرەوەی حەز بەو سێ هەرێمە سەربەخۆیانە دەکات، ئێران دڵخۆشە بەوەی حوکومەتی هەرێم و بەتایبەت یەکێتی سنوری ئێرانی زۆر بە باشی پاراستوە.
تورکیا- بە درێژایی مێژووی عێراق هەمیشە ناکۆکی هەبووە لەگەڵیدا کەمتر ئاشتەوایان کردوە، هەندێك بەرژەوەندی ئابوری لە ئاستی یەکتر بێدەنگی کردوون.. تورکیاش سیاسەتی دەرەوەی لەسەر ئەوە دامەزراوە کە ووڵاتانی بچوك وەك لۆژیکی ماسی و حووتەکە قوت ئەدا دەمەزراندوە، لە دوای نوسینی کتێبکەی ئەحەمەد داود ئۆغڵو کەباس لە ستراتیژی داد گەشە دەکات وەك عوسمانلی نوێ خۆی نمایش دەکات بۆم دەرکەوت کە تورکیا تەماعی وولایەتی موسڵی هەر ماوە ، بێجگە لەوەش پاراستنی سنوری تورکیا لە لایەن هەرێمەوە بەتایبەت پارتی کارێکی بێووێنەی بۆ کردوە لەدەست ڕێکخراوێکی بەتوانی وەك پەکەکە پارستویەتی، لەولاشەوە ئەو هەموو کۆمپانیا زەبەلاحانەی تورکیا ئێستا لە هەرێمدا کار دەکات کە لە مێژووی تورکیادا ئەوبەرژەوەندیە ئابوری و ئاسایشیانەی بەخۆیەوە نەدیوە.
دەرئەنجام: پێویستە هەرێم و حیزبەکانی ناوماڵی خۆیان ڕێك بخەن ئەگەر بیری نەتەوەی لایان پێشەنگە.. ئەوا ئێستا لەبارە بۆ دارشتنی دامەزراوەکانیانی هەرێم بە سەربەخۆی کردنی هەرێمەکەیان بە ڕچاوکردنی ناوچەدابڕواوەکان ئەویش تەنها نەفەس درێژی نێوان حیزبەکان دیاری دەکات.. کە ئێستا شانۆی سیاسی و ئابوری و ئاسایشی کوردستان لە دەستی ئەو سێ حیزبەدایە دەتوانن ڕێکەوتن لەسەر ئەو ستراتیژیە گەوەریە بکەن پارتی و گۆڕان و یەکێتی ، بە بەشدارکردنی لایەنەکانی تری وەك ئیسلامیو.. حیزبە بچوکەکانی دەوروبەریان مەجلیسێکی نەتەوەی یاخود گۆنگرەیەکی نەتەوەی یان سەنتەرێکی ستراتیژی گەورە کە ببێتە دروستکردنی بڕیار بۆتان یان زیاتر دەسەڵات لە سەرۆکی هەرێم وەربگرێتەوە بدرێتەوە پەرلەمان بۆ ئەوەی کەمتر ئەو بڕیارە چارەنوس سازانە بەدەست کەسەیەتیەکانەوە بێت .. زیاتر گەل بڕیاری لەسەر بدات کە پەرلەمان بڕیاریدا ئەوکات هەموولایەك جێبەجی دەکەن، ئەگەر نەتوانرا ئەوا وەك یاسا دەمێنێتەوە.