مافی چارەنووسی باشووری كوردستان

بەشی یەکەم

گۆڕانكارییەكانی ناوخۆ‌و ناوچەكە‌و، پەرەسەندنەكانی كێشەی كوردستان‌و، قوڵبوونەوەی كێشەكانی عێراق‌و، گۆڕانی ئەم وڵاتە بۆ مۆڵگەیەكی تیرۆرو توندوتیژی‌و نالێبوردەیی، مافی چارەنووسیان سەبارەت بەنەتەوەی كورد بەگشتی‌و، بەتایبەتیش گەلی كوردستانی باشور، كردووە بەبابەتێكی فكری‌و سیاسی، ناوەندە فیكری‌و سیاسیەكە، گەرچی هێشتاكە قەوارەو زمان‌و جۆری تەرحكردن‌و ئیشبۆكردنەكان لەئاست ئەركەكانی قۆناغەكەو، ئەگەرە مژدەبەخشەكانی پێشمان‌و ئۆباڵە نەتەوەییە مێژوییەكەدا نییە، بەڵام لەهەموو حاڵەتێكدا هیچ كات بەئەندازەی ئێستا لەبەهرەمەندبوون لەم مافە نزیك نەبووین، بێ‌ ئەوەی ئەم گەشبینییە مانای  نەبینینی كۆسپ‌و بەربەستە نێوخۆیی‌و دەرەكییەكان بگەیەنێت.
كوردو مافی چارەنووس
هەڵبەت لەقۆناغی رابردوودا كورد چەمكی مافی چارەنووسی لەچوارچێوەیەكی سنورداردا بەكارهێناوە، هێزە ناسیونالیستیە كوردییە ناكامڵەكان، لەسۆنگەی جەبری سیاسی‌و سەربازی‌و، دڵڕەقی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی‌و، ستەمكاری دەسەڵاتە ناوخۆییەكان‌و، كاریگەربوون بەئایدۆلۆژیای چەپ‌و، سنورداری ئاسۆكانی خودی بزوتنەوە ناسیونالیستەكە‌و  بەئەنجامدانە ناسەربەخۆیی وەك ئامانجێكی سیاسی كار بۆكراوی ئاشكرا، بەتایبەتیش لەدوای جەنگی جیهانی دووەم‌و بەهێزبوونی رژێمەكانی ناوچەكە‌و، توندتربوونی ئابڵۆقەی سەر نەتەوەی كورد‌و گەلی كوردستان‌و، زاڵبوونی ماركسیزم بەسەر ناوەندە فیكری‌و سیاسییە كوردییەكەدا، بەو ئەندازەی ئەم مافە باسیش كرابێت‌و وەك دروشمێك لەهەندێ‌ قۆناغ‌و، لەلایەن هەندێ‌ هێزی  ناسیونالیستی كوردییەوە بەرزكرابێتەوە، بەگوێرەی پێویست نەبووە‌و، تەرحكردن‌و بەدروشم كردنەكەش تارادەیەكی بەرچاو  لەچوارچێوەی تێگەیشتنی  قوتابخانەی ماركسیستی‌و لینینیدا بوو، بۆیە چەمكەكەو میكانیزمەكانی بەدیهێنانی‌و، رەنگدانەوەكانی‌و، جۆری بەستنەوەی بەخەباتی چینایەتی‌و، چارەنووسی ململانێی نێو چینەكانی كۆمەڵگا، بەسیفەتی ئاراستەپێدەر، بەدۆست‌و دەستنیشانكردنی یەكێتی سۆڤیەتی‌و ئۆردوگای سۆشیالیزمی جیهانی جارانیش، بەشێك بوون لەكۆی، ئەو رۆڵەی چەپ لەئاراستەدان بەبیركردنەوە‌و رەفتاری سیاسی هێزە كوردییە چەپ‌و مەشرەب چەپەكاندا هەیبووە، بێ‌ ئەوەی لێرەشدا بواری ئەوەمان هەبێت بچینە ناو باسی مافی چارەنووس لەفەرهەنگی (لینینیزم)دا، دەخوازم بڵێم، بەرزكردنەوەی دروشمی مافی چارەنووس لەچوارچێوەی كاریگەربوون بەئایدۆلۆژیای  چەپ‌و بەتایبەتیش چەپی شۆڕشگێڕدا، جۆرێ‌ لەتەم‌و مژاوی بوون‌و  ناكارایی بۆ عەقڵا‌و سیاسەت‌و بزوتنەوەی  ناسیونالیستی كوردی دروستكرد، خودی ئەم لێڵی ئایدۆلۆژی بوونی دروشمەكە‌و، دژ بەیەكبوونی لەگەڵا داخوازییە ئایدۆلۆژییە بنەڕەتییە سۆشیالیستییەكە، وایان كرد، لەپاڵا ئەو رۆڵە سازدانەی بەدروشمەكە سپێردرا، ئەم هێزانە كەمتر توانیان بەتێپەڕینی رۆژگار رەهەندی فراوانترو گەورەتر بەناوەرۆك‌و رەنگدانەوەكانی ببەخشن‌و، بیكەنە كەرەسەیەكی پەروەردەی سیاسی‌و ئاراستەكردنی رای گشتی‌و، هەوڵدان بۆ قۆستنەوەی دەرفەتەكان، بەقازانجی پیادەكردنی.
ئەگەر دروشمی مافی چارەنووس، لەچوارچێوەی لینینیزمدا بەپلەی یەكەم بەشێ‌ بووبێت لە ئامرازەكانی ململانێی ئایدۆلۆژی‌و سیاسی‌و سەربازی كۆمۆنیزمی جیهانی لەگەڵا جیهانی سەرمایەداریدا، بەتایبەتیش لەدوای جەنگی جیهانی دووەمەوە،وە لەمیانەی یارمەتیدانی  سۆڤیەت‌و بلۆكی رۆژهەڵاتی جاران بۆ هەندێ‌ بزاڤی رزگاریخوازی گەلانی بن دەست دژ بەئیمپریالیزم، شكڵی گرتبێت،  ئەوا ئەم مافە لەدەرەوەی بوونی  توانایەكی سەربازیی نیشتمانی‌و یارمەتی بێ‌ درێغی نێودەوڵەتی تاگەیشتن بەسەركەوتن، بۆ نموونە بەو جۆرەی لە(ڤێتنام)دا روویدا، میكانیزم‌و شێوازی تری پیادەكردنی روون نەبوو، چونكە جیهانی كۆمۆنیستی  ئەم دروشمەی بۆ گەلانی دەرەوەی خۆی هەڵدەبڕی‌و، وەك كارتێكی فشاری نێودەوڵەتی بەكاری دەهێنا‌و، لەناوخۆیدا بەرامبەر نەتەوەكانی  ناو قەڵەمڕەوی سۆڤیەت‌و، وڵاتانی تری سۆشیالیستی، وەك مافێ‌ بەفەرمی نەیدەناسی‌و هیچ نەتەوەیەك نەیدەتوانی بەپشت بەستن بەم مافە داوای رێزگرتن لەئیرادەی رۆڵەكانی‌و دیاریكردنی رێ‌‌و جێی سیاسی خۆی‌و، بەتایبەتیش جیابوونەوەو سەربەخۆیی، وەك باڵاترین فۆرمی پیادەكردنی ئەم مافە، بكات  .
وڵاتانی سۆشیالیست
لەبەر ئەوە واقیعی وڵاتانی سۆشیالیستی جاران ئاماژەبوو بەسەركوتكردنێكی بەرفراوانی نەتەوە بندەستەكان‌و بێ‌ بەشبوونیان لەمافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆیان، مۆدێلی سۆشیالیزم بۆ چارەسەركردنی كێشەی نەتەوەیی ئۆتۆنۆمی بوو.
ئۆتۆنۆمیش لەچوارچێوەی یاسای ئاساییدا جێگای دەبێتەوەو، واتای دیاریكردنی سنورەكانی دەسەڵاتی كەناری نەتەوەو ناوچە جیاوازەكانە لەلایەن ناوەندو گەلی سەردەستەوە، بەجۆرێك هەژموونی خۆی بەسەر تێكڕای دۆخەكەدا دەستەبەربكات، لەژێر كاریگەری ئایدۆلۆژیشدا كورد‌و بزاوتە ناسیونالیستەكەی بۆ ماوەیەكی دورودرێژ، بوونە هەڵگری ئەم دروشمە‌و، عەقڵی سیاسی كوردی لەچوارچێوەی ئەم مۆدیلەدا، گیری خواردو توانای گەشەكردنی لەخۆی زەوتكرد، ناسیونالیزمی كوردی، لەكاتێكدا لەرووی سەربازییەوە توانای رزگاركردنی خاك‌و تێكشكاندنی داگیركەر‌و، راگەیاندنی سەربەخۆیی یەكلایەنەی نەبوو، هەروەها لەكاتێكدا سەرەڕای هەموو پابەندی‌و خزمەتە ئایدۆلۆژییەكانی بەچەپ‌و لینینزم، سۆڤیەت‌و دنیای سۆشیالیزم، وەك دۆست‌و پشتیوانێكی ئایدۆلۆژی  سەركاغەزو ناو خەیاڵدانی ئایدۆلۆژیستە كوردەكاندا مانەوە‌و، رۆژێ‌ لەرۆژان ئەو پشتیوانیەیان لەكورد، نەكرد، كە توانای سەركەوتنی هەبێت، بەو جۆرەی لەهەندێ‌ گەلی تریان كرد، بەڵكو زۆرجار بەپاڵنەری بەرژەوەندییە ئابورییەكان‌و پێداویستییەكانی بەڕێوەبردنی ململانێكان لەگەڵا خۆرئاوا، دوژمنایەتی گەورەی شۆڕشی كوردستانیان كردووەو، لەزیاد لەپارچەیەكدا‌و، لەوانەش كوردستانی باشور، پشتیوانی رژێمەكان بوون، بۆ شكستهێنان بەئیرادەی بەرهەڵستكاری كورد‌و، راپەڕین و بزوتنەوە ناسیۆنالیستەكەی.
بزوتنەوەی ناسیونالیستی كوردی لەكوردستانی باشوردا بەهەڵبڕینی  دروشمی (دیموكراسی بۆ عێراق‌و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان) خۆی خستبووە دژ بەیەكی فیكری‌و بێ‌ ئاسۆیی سیاسییەوە چونكە:-
1- تەنها بەكورد ئەركێكی گەورەی وەك بەدیموكراتیزەكردنی ئەو رژێمانەی كوردیان لەمافەكانی بێ‌ بەشكردبوو، ئەنجام نەدەدرا‌و، هێزێكی دیموكراتی نیشتمانی بەهێزی سەراسەریش نەبوو كارێكی لەو جۆرە بكات.
2-كورد خۆی لەبزوتنەوەی چەپی  ئەو وڵاتە بەنامۆ نەدەزانی؟! بەڵكو كوردێكی زۆر لەناو بزوتنەوەی چەپی وڵاتەكانیاندا كاری سیاسیان دەكرد‌و، هەندێ‌ لەوانیش گەیشتنە پلەی سەركردایەتی‌و كەسی یەكەم.
لەكاتێكدا جەوهەری بزوتنەوەی چەپ لەسایەی جەنگی ساردا نادیموكراسی بوو، رۆژێ‌ لەرۆژانیش بەجدی دانی بەمافی چارەنووسی گەلی كورددا نەدەنا.
3-گەر قوڵا بیربكەینەوە، ئۆتۆنۆمی زیاتر لەچوارچێوەی رژێمێكی سۆشیالیستیدا مانای هەیە‌و، لەدەرەوەی ئەو چوارچێوەدا، وەك مۆدێل دووچاری چەندان كێشەی ئیزافی تر دەبێتەوە.
4-خوێناوی بوونی شۆڕشەكان‌و قەوارەی ئەو قوربانی‌و وێرانی‌و كارەساتانەی لێیان كەوتبۆوە، بەپێوەری خەباتی گەلان‌و بزوتنەوەی رزگاری نیشتمانی، لەگەڵا دروشمێكی وەكو ئۆتۆنۆمیدا نەدەگونجا‌و سازگار نەبوو، چونكە ئۆتۆنۆمی گەر فۆرمێ‌ بووبێت بۆ دانپیانان‌و نەتوانەوەو مانەوە، ئەوا لەهەمان كاتدا چوارچێوەیەك بووە بۆ شێواندنی ناوەرۆكی ناسیونالیزمی كوردی‌و، بچوككردنەوەی خەونەكانی‌و، دووبارە دووچاربوونەوەی كوردەواری بەشاڵاوێكی تر لەشێواندنی فەرهەنگی‌و بزڕكانی ناسنامە.
5-بزوتنەوەی ناسیونالیستی كوردی بەهەڵبڕینی دروشمی ئۆتۆنۆمی، پیادەكردن‌و بەرجەستەكردنی مافی چارەنووسی لەم فۆرمە لەپەیوەندی‌و چارەسەری بەیەكەوە بووندا، لەقەتیس دابوو، واتە هەر لەپێشەوە مەبەستی مافی چارەنووسی بۆ بەرامبەر‌و گەلەكەشی رونكردبۆوە، كەئەویش ئۆتۆنۆمییە‌و فۆرمەكانی تری بەرجەستەبوونی  ئەم مافەی، لەوانەش دەوڵەت‌و سەربەخۆیی وەلاوە ناوە.
6-زۆر كەم نەبێت ناسیونالیزمی كوردی داوای راپرسی (ریفراندۆم)ی وەك میكانیزمێكی بنەڕەتی دیاریكردنی مافی چارەنووسی میللەتان نەدەكردووە، بەڵكو تەنها بۆ دیاریكردنی  چارەنووسی هەندی لەناوچە كێشە لەسەرەكان‌و دیاریكردنی سنوری ناوچەی ئۆتۆنۆمی پەنای پێ‌ بردووە .
ئەمەش هۆكاری خۆی هەبووە لەوانەش:-
-نكولی كردنی رێكخراوە نێودەوڵەتیەیەكان‌و یاسا‌و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لەكێشەی كوردستان‌و داننەنان بەشۆڕش‌و راپەڕینە كوردییەكان، وەك فۆرمێكی بەرهەڵستی رزگاری نیشتمانی گەلان.
-نادیموكراسی بوونی رژێمەكان‌و ملنەدانیان بۆ خواستێكی لەو جۆرە‌و تەماحە ناسیونالیستییە فراوانخوازەكانیان‌و، راستنەكردن لەگەڵا دۆزینەوەی چارەسەرێكی عادیلانە بۆ كێشەی كوردستان.
-لاوزای توانا سەربازی‌و سیاسیەكانی بزوتنەوەی ناسیونالیزمی كوردی‌و نەتوانینی سەپاندنی مەرجەكانی بەسەر بەرامبەردا‌و، دەرچوون لەوەی لەناوخۆ‌و دەرەوە وەك كارتێكی فشاری سیاسی سەرمێزی قوماری سیاسی نێودەوڵەتی‌و هەرێمایەتی مامەڵەی لەگەڵدابكەن.
-كاریگەربوون بەمۆدیلی سۆشیالیستی‌و سنورداربوونی خەیاڵی سیاسی‌و هەژاری مەعریفی‌و كێشە ناوخۆییەكانی  بزوتنەوە كوردییەكە.
ئەوەی لەپێشەوە زۆر بەخێرایی ئاماژەمان پێكرد، هەوڵدانێك بوو بۆ دەسنیشانكردنی، چۆنیەتی ئامادەبوون‌و جۆری مامەڵەی بزوتنەوەی كوردایەتی  لەگەڵا چەمكی مافی چارەنووس، كوردستانی باشوریش لەرووی مێژوییەوە ئەو پارچە بووە، زۆرترین رەنگدانەوەكانی  ئەم تێگەیشتنەی پێوە دیاربێت.
مافی چارەنووس‌و ئێستای باشووری كوردستان
باشوری كوردستان، هەر لەبیستەكانی سەدەی رابردووەوە، بەجۆرێ‌ لەجۆرەكان خاوەنی قەوارەی جوگرافی‌و كەسێتی فەرهەنگی‌و سیاسی خۆی بووە، خودی دەستەواژەی (كوردستانی باشور) كەدەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاكانی سەدەی رابردوو، ئاماژەیە بەبوونی هۆشیاریەكی نەتەوەیی بەواقیعی پارچەپارچەبوون‌و دابەشكردنی خاك‌و نەتەوەو، رەتكردنەوەی ئەو واقیعە‌و، هەموو ئەو هەوڵە نێوخۆی‌و كۆلۆنیالیستی‌و نێودەوڵەتیانەش كەهەوڵی سەپاندنی ئەو واقیعە‌و، سڕینەوەی كوردستان‌و نەتەوەی كوردییان لەسەر شانۆی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا داوە، مەسەلەی كێشەی ولایەتی موسڵا‌و راپرسی كۆمەڵەی گەلان‌و، رەتكردنەوەی هەندێ‌ شاری كوردستان(لەوانەش كەركوك)‌و سلێمانی بۆ چوونە پاڵا دەوڵەتی تازە دامەزراوی عێراق، واقیعی مێژویی ئەم پارچەی، لەپارچەكانی تر لەهەندێ‌ روەوە جیاكردۆتەوە.
هەڵگیرسانی شۆڕشێكی سەراسەری‌و گەورەی وەك شۆڕشی ئەیلول‌و، دواتر درێژەدان بەشۆڕش لەفۆرمی تردا، كارەساتی جینۆسایدو قەوارە وەحشیانەكانی دڕندایەتی رژێم‌و بەعس بەرامبەر بەكورد‌و شۆڕشەكەی‌و، سەرەنجام روودانی جەنگی كەنداوی یەكەم‌و دووەم‌و سەرهەڵدانی راپەڕین‌و روخانی رژێم‌و  هاتنەكایەی هەرێمی كوردستان لەچوارچێوەی دۆخی نوێی دوای هەرەسهێنانی  رژێمی لەناوچووی عێراقدا‌و، پەرەسەندنەكانی حوكمڕانی هەرێم‌و، پەیوەندییەكان بەدەرودراوسێ‌‌و شۆڕشەكانی ناوچەكە، بەسەریەكەوە، كوردستانی باشوریان خستۆتە بەردەم واقیعێكی نوێوە، واقیعێك كە:-
(‌أ)خەون‌و ئامانجەكانی گەورەتركردووە .
(‌ب)دەرفەتی نوێ‌ی بۆ پیادەكردنی مافی چارەنووس‌و، مانۆڕی سیاسی خستۆتە بەردەم گەلی كوردستان.
درێژەكێشانی، كێشەكانی نێوان هەرێم‌و بەغدا‌و چارەسەر نەبوونیان‌و، زیاد لەجارێ‌ چاوسوركردنەوەی بەغدا لەهەولێر‌و، ئاماژە بەلەشكركێشی  لەناوچە كوردستانییە دابڕاوەكاندا‌و، لەم دواییەشدا، سزادانی ئابوری‌و نەناردنی موچەی فەرمانبەران‌و، دژایەتیكردن بۆ فرۆشتنی نەوت، كارێكیان كردووە، نوخبەی سیاسی‌و مەدەنی لەجاران بەجدیتر  بیر لەپەنابردن بۆ مافی چارەنووس بكەنەوە، كەواتە ئەگەر قسەكانمان كورت بكەینەوە دەتوانین بڵێین لەبەر كۆمەڵێ‌ هۆكار مەسەلەی بیركردنەوە لەمافی چارەنووس‌و گەڕانەوە بۆ گەلی كوردستان بۆ دیاریكردنی  جۆری پەیوەندی خۆی لەگەڵا  بەشەكە تری عێراقدا، بۆتە بابەتێكی جدی تر بەبەراورد لەگەڵا هەر كاتێكی تردا، لەو هۆكارانەش ئەمانەی خوارەوەن:-
1-ئەنجامدانی جینۆساید دژ بەگەلی كوردستان‌و، رابردووی پڕ لەخوێن‌و كارەسات‌و، دژایەتیكردنی كورد‌و، بزوتنەوە ناسیونالیستەكەی‌و، هەوڵدان بۆ سەركوتكردنی هەمەلایەنەی كۆمەڵگای كوردستان‌و، لەپەل‌و پۆخستنی.
2-بوونی مافێكی زەوتكراو  لەنەتەوەی كورد‌و گەلی كوردستان‌و، ئیرادەیەكی نەتەوەیی بۆ گێڕانەوەی ئەو مافە‌و، گەورەبوونی خەونەكانی كورد‌و، پەرەسەندنی كێشەی كوردستان.
3-سەرنەكەوتنی فیدراڵیەت وەك فۆرمێكی دەوڵەت‌و حوكومڕانی‌و چارەسەرنەبوونی  كێشەی كورد لەباشوری كوردستان لەو چوارچێوەدا‌و، سەرهەڵدانەوەی مەیلێكی ناوەندخوازی بەهێز لەلایەن بەشێ‌ لەنوخبەی دەسەڵاتدارەوە.
4-چارەسەرنەبوونی كێشەكانی نێوان هەرێم‌و بەغدا‌و، فراوانبوونی بێ‌ متمانەیی نێوان هەردوولا‌و، گرەوكردنی بەغد لەسەر كات بۆ بێ‌ ناوەرۆككردنی داواكارییەكانی  لایەنی كوردی‌و، سەپاندنی دیفاكتۆی نوێ‌ بەقازانجی خۆی.
5-نیمچە شكستخواربوونی دەوڵەتی عێراق‌و چارەسەرنەبوونی كێشە جۆراوجۆرەكانی‌و، قوڵبوونەوەیان‌و، دەستێوەردانی دەرەكی‌و، لاوازی ئیرادەی بەیەكەوە ژیانی ئاشتیخوازانە لەنێوان پێكهاتەكانی.
6-بەلەرزە كەوتنی ئەو واقیعەی  لەسایەی ( سایكس بیكۆ)ی شوم، لەدوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە دروست بووبوو، كورد لەو نێوەندەدا (80)ساڵا زیندانی‌و، چەوساندنەوە‌و، مەرگەساتی بەسەردا سەپێنرا. كە ئەمەش ئابڵۆقەی مێژویی سەر نەتەوەی كورد‌و گەلی كوردستان لاواز دەكات .
مافی چارەنووس لەنێوان پاڵپشتی یاسای نێودەوڵەتی‌و توانای بەدەستهێنانیدا
لەئێستا‌و ساڵانی رابردووشدا، كۆمەڵێ‌ هەوڵی ئەكادیمی‌و سیاسی لەئارادابوون، كەویستوویانە لەرێی لێكۆڵینەوەی زانستییەوە، بیسەلمێنن كورد وەك نەتەوەیەك، لەچوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیدا، مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆی هەیە، لەم دواییەشدا رەهەندێكی ئیسلامیشی چۆتە سەر‌و، هەندێ‌ ناوەندی ئاینی دەیەوێت لەرێی پەنابردن بۆ فەتوا دەركردنەوە، بیخاتە روو، ئەم مافە مافێكی رەوایە‌و ئیسلام‌و شەریعەتی ئیسلامی  هیچ رێگرییەك لەم روەوە ناخەنە بەردەم هەوڵەكانی كورد بۆ بەدەستهێنانی مافەكە.
لەئێستادا رێكخراوی تایبەتی بۆ ئەم پرسە دروستبووە، لەوێنەی رێكخراوی (ستاندەر بۆ پرسی بەدەوڵەتبوونی كوردستان)، كە تاكو ئێستا كۆمەڵێ‌ چالاكی ئەنجامداوە، هەڵبەت پێش هەموو ئەمانەو  لەدوای روخانی رژێم لەعێراق  بزوتنەوەیەكی چالاك بەناوی(بزوتنەوەی راپرسی (ریفراندۆم) لەكوردستان بەدەستپێشخەری كۆمەڵێ‌ رۆشنبیر‌و كەسایەتی نیشتمانی سەری هەڵدا(نوسەریش ئەندامی دەستەی باڵای بوو)‌و لەساڵی (2005)یشدا هاوكات لەگەڵا هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكەی عێراق، ریفراندۆمێكی نافەرمی ئەنجامدا بۆ خستنەرووی ئیرادەی  گەلی كوردستانی باشور  بۆ دیاریكردنی مافی چارەنووس‌و سەربەخۆیی. كە لە 8/98 ی بەشدارانی راپرسییەكە دەنگیان بەسەربەخۆیی دابوو، بەڵام گۆڕانكارییەكان لەئێستادا، لەئاستی ناوخۆ‌و جیهاندا، لێمان دەخوازن سەر لەنوێ‌ تەرحكردنی مافی چارەنووس بەو جۆرەی لەرابردوودا هەبووە، لەروانگەی ئەو گۆڕانكاریانەی لەدوای روخانی بلۆكی خۆرهەڵات‌و، جەنگی كەنداوی یەكەمەوە رەنگدانەوەكانی جیهانگیری، بەسەر رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان‌و، یاسای نێودەوڵەتی‌و، میكانیزم‌و شێوازی هاتنەكایەی دەوڵەتە نوێكان‌و گەیشتن بەسەربەخۆیدا هاتووە، هەڵبسەنگێنینەوە‌و پێدابچینەوە. بۆ ئەوەی خۆمان لەهەندێ‌ چوارچێوەی یاسایی‌و ئەكادیمی وشك‌و هەندێجاریش تارادەیەك بەسەرچوودا قەتیس نەدەین  یاخود لانی كەم بەئەندازەی خۆی قەوارەی پێ‌ بدەین‌و ئەو هەوڵا‌و تەرحانە، بەپاڵپشت‌و تەواوكەر سەیربكەین، نەك چوارچێوەی بنەڕەت بۆ دەستپێك‌و هەوڵدان‌و ئاراستەكردنی تواناكان‌و، دیاریكردنی میكانیزم‌و هەنگاوەكان‌و، خوێندنەوەو دەستنیشانكردنی بەربەست‌و راڤە‌و دەستنیشانكردنەكان، واقیعی سیاسی‌و ئیداری‌و ئابوری‌و سەربازی هەرێمی كوردستان‌و دەرهاویشتەكانی جیهانگیری‌و گۆڕانكارییە گرنگەكانی ناوچەكەش، بژاردەكانی لەم روەوە فراوانتر كردوین‌و، دەستمانیان زیاتر كردۆتەوە، هەڵسەنگاندنەوەكانیش لەو روەوە گرنگن كەدەرفەت‌و دەرەتانی زۆرتر دەخەنە بەردەستمان‌و، بژاردەكانمان فراوانتر دەكەن‌و، لەهەندێ‌ تارمایی‌و وەهمی  بەبەربەست نیشاندراو رزگارمان دەكەن‌و، بەمتمانەبوونێكی زیاتر بەخۆ‌و، تێگەیشتنێكی قوڵتر بۆ ئەو هەلانەی گۆڕانكاریەكان هێناویاننە كایەوە، بەرەو بەدیهێنانی ئامانجەكان دەڕۆینە پێشەوە، گرنگیشە مەسەلەی مافی چارەنووس هەر لەسەرەتاوە نەكەین بەكێشە‌و ئیشكالیەتێكی یاسایی‌و دینی‌و، لەوێوە بۆ پرسەكە بگەڕێینەوە، بەڵكو هەوڵی خەمڵاندنی دیدگایەكی تایبەت بەخۆمان لەسەر چۆنیەتی بەدیهێنانی  بدەین .