لەنێوان یاسای نێودەوڵەتی‌و دیفاكتۆ‌و واقیعی سیاسیدا ‌

بەشی پێنجەم

فاكتەرێكی ناوچەیی
گەر سەیری ئەم قۆناغەی سەرهەڵدانەوەی  كوردیش بكەین، دەبینین كورد وەك نەتەوە‌و، هێزی سیاسی‌و سەربازی، یەكێكە لەهێزەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، بەجۆرێ‌ كەفاكتەری كورد بۆتە یەكێ‌ لەپارسەنگەكانی سیاسەتی ناوچەیی، ئەم پێگە‌و رۆڵەش بەهۆی بوونی هەرێمی كوردستان‌و پەرەسەندنەكان لەكوردستانی باشور‌و، ئاڵوگۆڕەكان لەباكور‌و رۆژئاوا، لەئێستادا چەندقات بۆتەوە.
ئەگەر ئەمەش واقیع بێت، ئەوا كورد چی دی بابەتێكی بێ‌ قسە‌و ئیرادە زەوتكراوی نەزم‌و یاسای نێودەوڵەتی نابێت، هەروەها مەحكومكراوێكی ئازادی زەوتكراو‌و بێ‌ پشت‌و پەنا‌و لەپەلوپۆكەوتووی دۆخی نێودەوڵەتی نابێت‌و، ناچار نیە وەك نەتەوە بۆ دەیان ساڵا لەزیندانی ئەو قەوارە هاوچەرخانەدا بەرێتەسەر، كەبەسەریاندا بەزۆرە ملێ‌ دابەشكراوە، هەروەك بەوجۆرەی لەسەدەی بیستەمدا تاڵاوی ئەو زیندانی‌و جەزرە چەشتنەی بەخراپترین شێوەبینی.
ئەمڕۆ كورد لەگەڵا هێزە گۆڕانخوازە هەڵكشاوەكانی تری ناوچەكەدا، بەشداری لەگۆڕانكارییە جیهانییەكاندا دەكات‌و، هێزێكی باسیف، یاخود بەتێكدەر وێناكراو نییە ، بەڵكو وردە وردە دەبێت بەبەشێ‌ لەنەخشەی سیاسی‌و سەربازی‌و ئابوری ناوچەكە.
لەم دۆخەشدا، كورد هێندەی پێویستی بەوەیە بگەڕێتەوە بۆ(یاسای سروشتی) كە لەپشت زۆرێ‌ لەشۆڕشە دیموكراسیەكانی خۆرئاواوەبووە، پێویستی بەگەڕانەوە بۆ یاسای نێودەوڵەتی نیە، بوونی هێزێكی رێزلێگیراو‌و خۆسەلمێنەری كوردیش، دەستەبەری دووبارە خوێندنەوەی رێسا یاساییە نێودەوڵەتییەكان بەقازانجی دیاریكردنی مافی چارەنووس دەكات.
ئەوەی بۆ ئێمە لەباشوری كوردستاندا پێویستە لەپێناو گەیشتن بەمافی چارەنووس، تێپەڕاندنی ناكۆكی‌و دوبەرەكی‌و ریزپەرش‌و بڵاوی‌و یەكبوونی رواڵەتی‌و، تێڕوانینی خوار نەتەوەیی‌و، لەوانەش بیركردنەوەی حزبی‌و گرویی‌و ناوچەیییە.  ئەركێكی هەرە لەپێشینەی ئێمە لەم قۆناغەدا بریتییە لەسود وەرگرتن لەدەرفەتە پێشهاتووەكان، لەپێناو كۆتاییهێنان بەكێشەی سنورو گێڕانەوەی ناوچە كوردستانییە دابڕێنراوەكان كەگۆڕانكارییەكانی ئەم دواییەی عیراق‌و روداوە دراماتیكیەكانی ناوچە سوننە نشینەكان، هەلێكی مێژویی دەگمەنی خستۆتە بەردەستمان‌و، هی ئەوە نییە لەژێر هیچ پاساو‌و بیانویەكدا لەدەست بدرێت‌و، بەگێڕانەوەی ئەو ناوچانە بۆ سەر هەرێمی كوردستان تەواو نەبێت.
كەئەمەش چەندین رەهەندی ئیداری‌و دارایی‌و سیاسی‌و سەربازی‌و یاسایی‌و، دیبلۆماسی‌و، میللی‌و جەماوەری هەیە‌و، دەبێت لەهەر هەنگاوێكدا هەموو ئەو رەهەندانە رەچاوبكرێن.
هەڵبەت رەچاوكردنی رەهەندەكان مانای چاوەڕوانی‌و دوودڵی‌و دەرفەت لەدەستدان ناگەیەنێت، بەڵكو بەشێ‌ لەوان دەكەوێتە دوای بڕیاری گێڕانەوەكە‌و، دەچنە چوارچێوەی دووبارە داڕشتنەوەی پەیوەندی نێوان پێكهاتەكانی گەلی كوردستان، دور لەهەموو چەوساندنەوەو جیاكاری‌و بێ‌ مافی‌و ئیرادە زەوتكردنێك.
ئەركێكی گەورەی لەم جۆرەش، بەنیشتمانی كردنی دەزگاكان‌و بەتایبەتیش بەنیشتمانی كردن‌و پیشەییكردنی هێزی پێشمەرگە‌و هێزەكانی ئاسایشی ناوخۆی دەوێت، دەبێت لەگەڵا پشتیوانی بێ‌ درێغ لەهێزی پێشمەرگە‌و، هێزەكانی ئاسایشی ناوخۆ، هەرگیز چاو لەواقیعی بەحزبی مانەوەی تا ئێستای ئەم هێزانە نەپۆشین، چونكە بمانەوێت‌و نەمانەوێت بوونی هێزی چەكدار لەدەرەوەی وەزارەتی پێشمەرگەوە ئاماژەی مەترسیداری لەگەڵا خۆیدا هەڵگرتووە لەو ئاماژانەش:-
1-ئەم هێزانە لەگەڵا هەموو جەختكردنەوەكاندا ئەگەری ئەوەیان لێدەكرێت ببنە سەرچاوەی گرژی‌و لاوازكردنی بەرەی نێوخۆیی.
2-لەبەر جۆری بیروباوەڕی سەربازی‌و نەبونی ولائێكی نیشتمانی قوڵی سەرو حزبی‌و پەروەردەیەكی هاوچەرخ  لەرووی دڵنیایی كردنەوەی پێكهاتەكانی تر‌و پاراستنی سەروماڵا‌و ئازادیان، بە تەواوی گرەویان لەسەر ناكرێت .
3-دەبنە هۆكارێك بۆ بوونی ستراتیژی جیاواز، با لەرواڵەتیشدا ستراتیژێكی هاوبەش لەئارادا بێت
4-دەبێتە جێی تەماحی بەرامبەرەكان بۆ كاریگەری دروستكردن‌و راكێشانی ئەم هێز‌و ئەو هێز لەچوارچێوەی جەمسەربەندییە دژ بەیەكەكاندا.
5-ئەم هێزە لەسنوری دیسپلینی سەربازی‌و لاوازی پێگەیاندنەوە، ناوی پێشمەرگە تێكەڵا بەتاڵانی‌و بڕۆیی دەكات، كەبەداخەوە هەروەك لەسەر زاری هەندێ‌ بەرپرسی هەرێمەوە راگەیەنرا، كشانی هێزەكانی پێشمەرگە لەم جارەشدا بۆ شوێنپڕكردنەوەی سەربازگە چۆڵكراوەكانی  سوپای عیراق لەگەڵا ئەم دیاردەدا هاوڕابوو!!
هەرچۆنێك بێت بەهێزكردنی بەرەی ناوخۆیی رەهەندی سیاسی‌و ئابوری‌و كۆمەڵایەتی‌و دەرونی هەیە‌و چەندین شتی پێویستە لەوانەش:-
1- پڕكردنەوەی هەموو ئەو كەلێنانەی ئەگەری ئەوەیان لێ دەكرێت دوژمن لێیانەوە بێتە ژورەوە و ئاژاوە بنێتەوە.
2- بەهێزكردنی گیانی نیشتمانی‌و هاوچارەنووسی‌و، كۆبوونەوە لەدەوری  پرۆژەو ئاڵاو دروشم‌و داواكاری‌و نەخشەیەكی هاوبەشی سازان لەسەركراو.
3-دورخستنەوەی هێزە چەكدارەكان لەكێشمەكێشی سیاسی‌و حزبی.
4- دروستكردنی متمانەی بەهێز لەنێوان هاوڵاتیان‌و گەل‌و سەركرداریەتییە سیاسیەكەی‌و بەرپرساندا.
5- هۆشیاركردنەوەی رای گشتی لەشێوازەكانی جەنگی دەرونی دوژمن‌و چۆنیەتی روبەڕووبوونەوەیان‌و، شانازیكردن بەناسنامەی نیشتمانییەوە .
6- لێكجیانەكردنەوەی مەسەلە نەتەوەییەكە، لەمەسەلەی دیموكراسی‌و روونی‌و عەدالەتخوازی، كە لەئێستادا هەریەكەیان ئەوی دی تەواودەكات‌و قابیلی لێكجیاكردنەوە نین.
7- بوونی چوارچێوەیەك بۆ تێگەیشتنی هاوبەش‌و هاوكاری‌و هەماهەنگی لەگەڵا هێزە كوردستانیەكانی پارچەكانی تر‌و چۆنیەتی یەكتر تەواوكردنیان بەمەبەستی بردنە پێشەوەی دۆزە هاوبەشەكە.
8- پێدانی زانیاری راست‌و دروست بەڕای گشتی بۆ ئەوەی پڕوپاگاندن‌و شایعەی بەرامبەر هاوڵاتیان چەواشە نەكات.
ئەو خاڵانەی سەرەوە تەنها چەند نموونەیەك بوون لەو شتانەی كە بۆ بەهێزكردنی بەرەی ناوخۆیی پێویستمان پێیانە.
هەر لەمیانەی زەمینەخۆشكردن بۆ نزیك بوونەوە لەمافی چارەنووس لەپاڵا ئەوەی لەپێشەوە ئاماژەمان پێكرد چەندین مەسەلەی تر بایەخی خۆیان هەیە لەوانەش:
- گرەوكردن لەسەر شۆڕشی گەلانی سوریا‌و روخاندنی رژێمی ئەو وڵاتە‌و هاتنەكایەی واقیعێكی نوێی كوردی لەو وڵاتەدا، چونكە بەروخانی رژێمی بەعسی سوریا وەك دوایەمین قەڵای پتەوی ناسیونالیزمی عەرەبی، بەشێ‌ لەگەمارۆ مێژوییەكەی سەر هەرێمی كوردستان‌و كوردستانی باشور  گەر بەتەواوەتیش نەڕوخێن بەحوكمی كۆمەڵێ‌ هۆكار زۆر لاوازدەبێت.
مافی چارەنووسی كوردستانی باشور
رێكەوتنێكی نوێی  كوردی -  عوسمانی- گەیشتن بەلەیەكگەیشتن‌و رێكەوتننامەیەكی كوردی- عوسمانی نوێ‌، كەمەبەست توركیایە، چونكە ئاڵوگۆڕەكانی توركیا سەبارەت بەئێمە  گرنگ‌و چارەنووس سازن، گۆڕانەكانی ناوخۆی توركیا كەجگە لەهۆكارە جیهانی‌و ناوخۆییەكان بەرهەمی خەباتی  مێژویی لیبراڵا ئیسلامیەكان‌و بزوتنەوەی ناسیونالیزمی كوردییە لەو پارچەیەدا، تارادەیەكی بەرچاو سەبارەت بەباشور توركیایەكی نوێی هێناوەتە كایەوە، بوونی هەرێمی كوردستانیش بەبەشێ‌ لەنەخشەی وزەی جیهانی‌و ئاڵاو گۆڕەكانی ناو عیراق، هێندەی تر پەیوەندییە دوولایەنەكانی فرە رەهەندتر كردووە‌و، متمانەو تێكەڵاوی بەرژەوەندییەكانی زێدەتر كردووە.
بەجۆرێك كە تارادەیەك كودەتا رویداوە، چونكە توركیایەك كەلەسایەی حوكمی ناسیونالیستە  توندڕەوەكان‌و هەژموونی سوپا‌و كەمالیزمدا بەسەر سیاسەتی دەوڵەتدا، بەسەرسەخترین دوژمنی كورد دەژمێردرا، ئەمڕۆ بەیەكێ‌ لەدۆستە نزیكەكانی هەرێمی كوردستان دێتە هەژماردن، بەڵكو ئەو  توركیایەی كەئامادە نەبوو ناوی هێز‌و سەركردە كوردەكان، وەك هێز‌و كەسێتی سیاسی بێنێ‌‌و، بچوكترین خۆبەڕێوەبەری بەهەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆی دەزانی‌و، هەڕەشەی سەربازی دەكرد، ئەمڕۆ بەیەكێ‌ لەو بژاردانەی بەردەم باشور دادەنرێت، بۆ كەمكردنەوە لەكاریگەریەكانی داخراوبوونی جوگرافی كوردستان‌و دورەدەست بوونی لەدەریاوە بەڵكو بەحوكمی جوگرافیا‌و، گۆڕانكارییەكان‌و، پەرە سەندنەكان لەتوركیا‌و هەرێمی كوردستانیشدا، هیچ هەنگاوێكی جددی لەسەرەڕێی  نزیكبوونەوە لەمافی چارەنووسی باشوری كوردستان بێ‌ لەیەك تێگەیشتن‌و هەماهەنگی پێشوەخت لەگەڵا توركیادا، بەكارێكی ئاسان‌و عەقڵانی دانانرێت، هەڵبەت رەنگە ئێستا یەكێ‌ لەو قۆناغە دەگمەنانەی مێژوی ئێمەش بێت، كەرەهەندی سوننی بوونی زۆربەی كورد، بەجۆرێ‌ لەجۆرەكان بچێتە خزمەت پرۆژە نەتەوەییەكەو، گەیشتن بەئامانجە گەورەكەی سەربەخۆیی، بەڵام بەهەمان هەناسەی نەتەوەییەوە .
هەندێ‌ ئاماژە وادەردەخەن كەتوركیا زۆر بیر لەجێگرەوەی هەرێم بۆ خۆیان نەكەنەوە، چونكە جگە لەمەسەلەی دەستەبەركردنی  دڵنیایی وزە‌و، بازرگانی‌و، بەكارهێنانی هەرێم وەك پردێ‌  بۆ گەیشتن بەناوچەگەلێكی تری دەڤەرەكە، بەپێچەوانەی بیركردنەوە ناسیونالیستە بەرچاوتەنگەكەی پێشو، پێدەچێت سەركردە نوێكانی توركیا تاڕادەیەك گەیشتبنە ئەو قەناعەتەی كەبوونی هەرێمێكی بەهێزی كوردستان، بەڵكو دەوڵەتێكی سەربەخۆ لەباشور، نەك هەر مەترسی نییە بۆ سەر یەكپارچەیی ‌و ئاسایشی نەتەوەیی توركیا، بەڵكو دەبێتە توخمێكی كاریگەری چارەسەری كێشەی كورد لەوڵاتەكەیاندا، ئەم گۆڕانكارییەش بۆ گۆڕانی سیاسەتی دەرەوەی توركیا، لەداننان بەكێشەی كورد لەو وڵاتە‌و، نیاز نیشاندان بۆ چارەسەركردنی بەشێوەیەكی ئاشتیانە‌و، مامەڵەكردن لەگەڵا پەكەكەدا بەناونیشانە جیاوازەكانیەوە لەو نێوەندەدا، سەرچاوەی گرتووە.
كوردو ئاسایشی توركیا
واتە بەهەڕەشە دانانی كوردستانی باشور بۆ سەر ئاسایشی توركیا لەلایەن ناسیونالیستە كەمالیستەكانەوە، پەیوەندی بەنكولی كردنی ئەوانەوەبوو لەكێشەی كورد، چونكە نكولی كردن یەكسان بوو بەپێشگرتنی چارەسەری سەربازی‌و سەركوت، بەڵام لەهەمان كاتدا زانیویانە ئەوەی ئەوان خەریكی ئەنجامدانی بوون، پرۆسەی هەوڵدانی توانەوەی  نەتەوەیەك بووە‌و، كوردبوون‌و كێشەی كورد راستییەك بووە‌و هۆشیاربوون پێی، پارچەكان تر‌و بەتایبەتیش باشوریان بەمەترسی داناوە بۆ دووبارە گەشاندنەوەی پشكۆی ئەو ناسنامە سەركوتكراوە، لەكاتێكدا دەسەڵاتدارانی نوێی ئەنقەرە، بوونی هەرێمێكی كوردستانی خاوەن وزەو ئارام وەك هاوبەشێك‌و شانسێك بۆ خۆیان دەبینن، لەسۆنگەی سیاسەتی هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی كێشەكان لەگەڵا دەرودراوسێ‌‌و، سیاسەت خستنە خزمەت ئابوری‌و گەشەپێدان‌و، تێڕوانینێكی ستراتیژی بۆ رۆڵی توركیا لەداهاتووی ئابوری‌و سیاسی‌و ژیاری ناوچەكەدا.
ئەوەی ئەم كرانەوەش بۆ لیبراڵا ئیسلامییە حوكومڕانەكانی توركیا ئاسانتر دەكات، هەوڵدانیانە بۆ ئاشتكردنەوەی توركیا لەگەڵا مێژوی خۆیدا، بەتایبەتیش مێژوی سەردەمی عوسمانی كەكورد بەشێكی سروشتی ئیمپراتۆریەتەكە بووە‌و، بەئەڵقەیەكی هاوبەشی مێژووی میللەتانی ناوچەكە دادەنرێت، لەو مێژووەشدا كورد تارادەیەك لەچوارچێوەی رێكەوتنانەیەكدا بووە بەشی لەئیمپراتۆریەت، ئەم باكگراوندە مێژووییە‌و، شكستخواردنی مۆدیلی (دەوڵەتی- نەتەوە) لەسەر شێوزی كەمالیزم، یارمەتیدەرێكی ترە بۆ داڕشتنەوەی پەیوەندییەكان لەنێوان هەردوو نەتەوەی (كورد‌و تورك) لەسەر بناغەیەكی هاوسەنگ، كە دادپەروەری‌و هاوكاری بێنێتە دی، هەستیش دەكرێت بەشی لەنوخبە سیاسییە حوكمڕانەكەی توركیا چاوەڕوانیەكی وای بۆ ئایندەی پەیوەندییەكانی هەردوو نەتەوە هەبێت، لەسایەی هەستكردن بەسەربەخۆیی‌و كەسێتی‌و رۆڵا‌و بەشداری سەرجەم نەتەوەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست‌و دابڕان لەگەڵا قۆناغێكی تاریك‌و پڕ لەناسۆر‌و ناعەدالەتی سەدەی بیستەمی ناوچەكەدا، كەكورد تیایدا گەورەترین قوربانی بوو، بەڵكو كورد بەتەواوی مانا قوربانی سەدەی بیستەمی خۆرهەڵات بوو.
گەر لەم روانگەیەشەوە رێگرییە مێژوییەكانی گەیشتن بەمافی چارەنووسی گەلی كوردستانی باشور هەڵسەنگێنینەوە، هەست دەكەین بەحوكمی گۆڕانكارییەكان لەئاستە جۆراوجۆرەكاندا، لەبەردەم دۆخێكی نوێی پەیوەندی ئێمەو وڵاتانی هەرێمەكە‌و زلهێزەكانی دنیاداین.
مەبەستمان ئەوەیە، ئەگەر جاران لەسایەی باڵادەستی ناسیونالیزمێكی توندڕەوی فەرمانڕەوا نادادپەروەرەكان‌و، دەرهاویشتەكانی جەنگی سارد‌و، سروشتی دابەشبوونی كوردستان، چاومان لەوە بووبێت لە رێی  دەستڕاگەیشتن بەناوەندێكی هێزی جیهانییەوە، هەندی لەئابڵۆقە هەرێمایەتیەكە لەسەر خۆمان كەم كەینەوە‌و، ئەم دەوڵەت یاخود ئەوی دی، هەڵوێستێكی هەندی نەرم بنوێنێ‌، ئەوا ئەمڕۆ ئاراستەی كاركردنەكان تارادەیەك پێچەوانە بۆتەوە‌و، دەتوانرێت لەرێی هەندێ‌ لەوڵاتانی هەرێمەكە‌و لەوانەش توركیاوە، كار لەسەر گۆڕینی هەندێ‌ سیاسەتی هێزە جیهانییەكان‌و لەوانەش ئەمریكا بكرێت، هەندێ‌ جاریش هەڵوێستە هەرێمایەتیەكە بەهۆكاری بەرژەوەندی ئابوری‌و، دووبارە خوێندنەوەی ئەزموونی مێژوی هاوبەشی، گۆڕانكارییە ئایدۆلۆژیەكان‌و، جێگۆڕكێی نوخبەكان، لەخۆنزیككردنەوە لەكورد، پێش هەڵوێستە نێودەوڵەتیەكە دەكەوێت، بۆ نموونە هەڵوێستی توركیا لەمەڕ فرۆشتنی نەوتی هەرێم لەهەڵوێستی ئەمریكییەكان پێشكەوتووترو ئازایانەتر‌و راشكاوانەتربوو.