بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله رب العالمين والصلاة والسلام على نبينا محمدٍ وعلى آله وصحبه.

خوێنەری بەڕێز:
 دڵ  چەق‌و مەركەزێكە كە ئینسان دەسووڕێنی‌و دەجوڵێنێ، چونكە ئیشی دڵ لە جەستەی ئینساندا وەكو ئیشی پاشایەكە لە وڵاتدا، هەروەكو چۆن كۆیلە گوێگر‌و گوێڕایەڵی گەورەكەیەتی‌و ناتوانێ لێی یاخی بێ، بەهەمان شێوەش جەستەی ئینسان گوێگر‌و گوێڕایەڵی دڵەكەیەتی‌و هەرگیز لێی یاخی نابێ، كەوابوو دڵ بەرنامە ڕێژی دەكات‌و فەرمان‌و داواكاریەكان دەردەكات كە دەوری ئەمیرێك دەبینێ، بەڵام جەستە جێ بەجێ دەكەن‌و تەنفیزی دەكەن‌و دەوری سەربازو جوندی دەبینن.بۆیە هەموو ئەو كارو گفتارانەی كە ئینسان بە ڕاوڵەتی ئەنجامی دەدات چ چاك بێ یان خراپ هەمووی لە دڵەوە تەوجیهات دەكرێ‌و ئاراستە دەكرێ‌و دادەڕێژرێ‌و ڕێكدەخرێ. چونكە خوای گەورە كە ئینسانی دروستكردووە، دوو هێزی پێ بەخشیوە‌و لە ناو دڵدا جێگیری كردووە:

 یەكەم: هێزێ كە بەهۆیەوە دەتوانێ چاك‌و خراپی پێ لێك جیابكاتەوە، كە پێی دەوترێ هێزی «العلم».
دووەم: هێزێك كە بە هۆیەوە دەتوانێ هەموو كارێكی پێ ئەنجام بدات لە چاك‌و لە خراپ كە پێی دەوترێ هێزی ئیرادە «الإرادە».
خودا ئەو توانیایەی بەخشیوە بەئینسان كە بتوانی فێری زانست‌و علم ببێ‌‌و لەو ڕێگەیەوە بگات بە ناسینی خودا‌و چاك‌و خراپ‌و حەق‌و ناحەق لێك جیابكاتەوە، دەستكەوتنی ئەو علمەش لەسێ ڕێگەوەیە، ڕێگەی بینین«بصر» كە چاو دەزگاكەیەتی‌و سەروكاری لەگەڵ جیهانی ماددەدایە، وە ڕێگەی بیركردنەوە‌و ئیستیلال‌و نەتیجەگیری «قلب‌و فۆاد»  كە دڵ دەزگاكەیەتی‌و سەروكاری لەگەڵ جیهانی غەیبیدایە، وە ڕێگەی «سمع» كە گوێ دەزگاكەیەتی‌و سەروكاری لەگەڵ وەحی دایە..
(وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ ۙ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ)
جا ئینسان لەم دوونیایەدا كە ئەو دوو جۆر ڕێگەو ڕێچكەی دێنە بەردەمی، هەریەكەیان سەرەتاو كۆتاییەكی هەیە، یان سەرەتاكەی خۆشەو كۆتایەكەی ناخۆشە، یان بە پێچەوانەوە،:
یەكەمیان: ڕێگای بەدبەختی‌و چارەڕەشیە: كە بریتییە لەو ڕێگایەی كە سەرەتاكەی شیرینیەكی كاتی‌و كەم‌و بڕاوەیە، بەڵام كۆتاییەكەی تاڵی‌و ئازارو ئەشكەنجەیەكی هەمیشەی نەبڕاوەیە كە ئەویش ڕێگای كوفرو خراپەكاریە.
 دووەمیان: ڕێگای خۆشبەختی‌و ئۆخژینی: بریتییە لەو ڕێگایەی كە سەرەتاكەی تاڵیەكی كەم‌و بڕاوەیە، بەڵام كۆتاییەكەی شیرینی‌و خۆشیەكی هەمیشەیی‌و نەبڕاوەیە كە ئەویش ڕێگای ئیمان‌و عەمەلی صالحە.
بۆیە ئینسان پێویستە بە هۆی  هێزی علمەكەیەوە تەماشایەكی ووردی سەرجەم ڕێگاكانی ژیان بكات كە لە دونیادا دێنە ڕێگەی‌و خاڵی سەرەتاو كۆتایی ئەو ڕێگایانەی لە پێش چاو بێ، وە بزانێ لە تەواوی ئەو ڕێگایانەی كە لە دونیادا دێنە ڕێگەی كامیان سەرەنجامەكەی دەیگەیەنێ بە خۆشبەختیەكی نەبڕاوە، وە كامیان سەرەتاكەی شیرینیەكەی كاتی بڕاوەیەو كۆتاییەكەی تاڵی‌و ژاڵیەكی هەمیشەیی‌و نەبڕاوەیە، وە كامیان سەرەتاكەی تاڵییەكی كەمی كاتی بڕاوەیەو كۆتاییەكەی شیرینی‌و خۆشیەكی هەمیشەیی‌و نەبڕاوەیە .
جا دوای ئەوەی ئەو ئینسانە ڕێگەی ئیمان‌و عەمەلی صالح لە ڕێگای كوفرو خراپەكاری جیاكردەوە، ئیتر لەسەر دوو ڕیانێك دەوەستێت‌و قەراردەگرێت كە یەكێكیان حەقە‌و ئەویتریان ناحەقە، ئیتر كاتی ئەوەیە بكەوێتە ڕێ‌و یەكێك لەو دوو ڕێگەیە هەڵبژێرێ، جا لە جیهانی واقعیشدا ناتوانێت هەردوو ڕێگەكە پێكەوە بگرێت، هەروەها ناشكرێ هیچیان نەگرێ، تەنها ڕێگە ئەوەیە یەكێك لەم دوانە هەڵبژێرێ‌و پێیدا بڕوات.. بۆیە كاتێك یەكێك لەو دوو ڕێگەیە هەڵدەبژێری ئەوە بە هێزێكی تر دەیكات پێی ئەوترێ هێزی«ئیرادە» كەواتە ئیرادە بریتیە لەو هێزەی ئینسان كە لە دوو ئیحتیمال یەكێكیان هەڵدەبژێرێ. بۆیە ئیتر ئەو ئیرادەیە لە دڵی ئینساندا ئەبێتە چەق‌و مەركەزێك كە تەواوی جەستەی ئینسان هەڵئەسوڕێنێ‌و تەوجیهی ئەكات كە چی بكات‌و چی نەكات. كەواتە بە هۆی ئیرادەكەیەوە كە خودا پێی بەخشیوە ئازادە لەوەی كە كام لەو ڕێگایانە هەڵدەبژێرێ، ئەو ڕێگایەی كە سەرەتاكەی شیرینە‌و كۆتاییەكەی تاڵە، یان ئەوەی كە سەرەتاكەی تاڵەو كۆتاییەكەی شیرینە (وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ ۖ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ).
نەفس‌و ئارەزووی ئینسان كورتبینانە دەڕوانێ بۆ شتەكان، ئەو شتەی كە سەرەتاكەی خۆشبێ‌‌و لەزەتی لێ بكات زوو هەڵپەی بۆ دەكات، بێ ئەوەی بیر لە سەرەنجامەكەی بكاتەوە.. بەڵام عەقل تێڕاونینی بۆ شتەكان پێچەوانەیە، بیر لە سەرەنجامەكەی دەكاتەوە نەك سەرەتاكەی، جا مرۆڤیش لە دونیادا هەمیشە لە نێوان ئەم دووانەدا كێشمەكێشم دەكات، كە مەیدانی تاقیكردنەوەیە بۆی، جارێك بەم لادا دەكەوێ‌و جارێك بەولادا دەكەوێ.
(وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ).
جا عەقڵ‌و ژیری نەشێواو هەمیشە ئەو ڕێگایە بە ڕێگای سەركەوتن دادەنێ كە سەرەنجامەكەی شیرین‌و سەرفرازی بێ، با خاڵی دەستپێكردنیشی كەمێك تاڵ‌و ناڕەحەت بێ، بۆیە دڵ ئەگەر بەو جۆرە لە عیلمەكەی عەقڵی سوودمەندبوو، ئیتر ئیرادەیەكی تێدا دروست دەبێ‌و ئەو ڕێگایەی لە دڵدا شیرین‌و خۆشەویست دەبێ‌و دەگرێتە بەرو پیادەی دەكات كە سەرەنجامەكەی شرین بێ. 
بەڵام ئەگەر كەسێك ڕێگای حەق‌و ناحەق لێك جیانەكاتەوە‌و لە هێزی عیلم‌و زانستەكەی سوودمەند نەبێ، یان ڕێگای حەق بە ناحەق ببینێ‌و ناحەقیش بە حەق تەماشا بكات، ئەوە توشی نەخۆشیەك بووە كە پێی ئەوترێ دەردی جەهل‌و نەزانین، كە ئەم نەخۆشیە وای لێدەكات سەرگەردان ئەبێ‌و حەق‌و ناحەق لێك جیاناكاتەوە، هەوەكو چۆن ئینسان جەستەی تووشی نەخۆشی ببێ ئیتر بەرگری لەشی نامێنێ‌و مەناعەی دادەبەزێ‌و هەموو سەرما‌و گەرمایەك كاریگەری تێدەكات، ئەگەر چارەسەری گونجاوی بۆ نەكرێ تەوازوونی جەستەی تێك دەچێت‌و شتی تاڵی لەلا شیرین ئەبێ‌و شیرینیشی لەلا تاڵ ئەبێ، بەهەمان شێوە ئەگەر كەسێك تووشی نەخۆشی نەزانین ببێ ئەوە بەرگری بەرامبەر شوبوهات نامێنێ هەموو شوبهەیەك كە ڕوو بە ڕووی ببێتەوە كاریگەری تێدەكات‌و شوێنەواری خراپ لەسەر مەنهەج‌و بیروباوەڕی جێدەهێڵێ، پاشان ئەگەر زوو خەمی خۆی نەخوات‌و چارەسەری ئەو دەردەی خۆی نەكات ئەو نەخۆشی نەزانینە لە دڵیدا تەشەنە دەكات تاوەكو تەواو ڕۆشنایی لە دڵیدا نامێنی‌و ئیتر حەق‌و ناحەقی لێ تێكەڵ ئەبێ‌و سەرەنجام وێڵ‌و سەرگەردان ئەبێ.. كە بە هۆیەوە بەرەو نەخۆشی شوبوهات پەلكێش ئەكرێ.
پاشان پێویستە ئەو عیلمەی  كە وەریگرتووە بگۆڕێت‌و بیكات بە خەصڵەت‌و صیفەتێكی جێگرو هەمیشەیی بۆ خۆی، واتە ئەو علمە ببێ بە حاڵ‌و صیفەتێكی ڕاسخ‌و خلوق بۆی، ئەگەرنا وەكو كەسێكی لێ دێ كە خواردن بخوات بەڵام هەزمی نەكات، ئەگەر ئینسان عیلمی دینی وەربگرێ، بەڵام نەیكات بە ئەخلاق‌و صیفات‌و عەمەلی صالح، ئەوە هیچ بایەخێكی نییە، بۆیە كوفر و ئیمان لەوەدا وەكو یەكن كە هەردووكیان علم‌و مەعریفەیان هەیە، بەڵام لەوەدا لەیەك جیادەبنەوە كە ئیمان علمەكە دەكات بە عەمەل، بەڵام كوفرەكە علمەكە ناكات بەعەمەل. هەربۆیە ئەگەر كەسێك  علمی هەبێ ‌و بزانێ حەق كامەیە‌و ناحەقیش كامەیە‌و چاكە چیەو خراپەش چییە، بەڵام ئیرادەیەكی تێدا دروست نەبێ بۆ ئەوەی كە شوێن حەق بكەوێ‌و حاشا لە ناحەق بكات‌و عیلمەكەی بكات بە عەمەل‌و ئەخلاق‌و صیفات بۆ خۆی، ئەوە ئەو پەڕی زوڵم‌و ستەمە كە ئینسان لەگەڵ نەفسی خۆیدا دەیكات، چونكە علم‌و مەعریفەی بۆ حاصڵ بووە بەڵام لەجیاتی ئەوەی بیكات بە كردار‌و صیفات، ئەیشارێتەوە‌و دەست دەكات بەشەڕكردن‌و دژایەتی ئەوەی كە باوەڕی پێیەتی.. كە ئەمەش وای لێ دەكات لەناو نەخۆشی شەهەواتدا دەگەوزێ.....
(  وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ ۖ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا)
زوڵمەكەی بەهۆی نەخوشی شەهواتەوەیە‌و جەهلەكەشی بەهۆی نەخۆشی شوبهاتەوەیە.
بۆیە خوای پەروەردگار فێری كردووین كە بەردەوام لە نوێژەكانماندا داوابكەین لە خودا كە ڕێنونیمان بكات بۆ ڕێگای ڕاست، كە ئەو ڕێگە ڕاستەش كەسانێك پەیڕەوی دەكەن‌و پێیدا دەڕۆن كە خودا بەهرەمەندی كردوون بە نیعمەتی ناسینی حەق‌و شوێنكەوتنی كە عیلم‌و ئیرادەی سوودمەندە.. نەك ڕێگای ئەو كەسانەی كە حەق دەناسن‌و شوێنی ناكەون‌و ئینكاری لێدەكەن وەكو جوولەكە، وەنەك ڕێگای ئەو كەسانەش كە كوێرانە ملی ڕێگا دەگرن‌و ئاگایان لە سەرەتا‌و كۆتایی ڕێگا نییەو وەكو گاورەكان گومڕابوو. (اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ     صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ).
خوێنەری بەڕێز:پێویستە ئەوەش بزانی كە دڵی ئینسان هەرگیزاو هەرگیز ئەو دوو هێزەی لێنابڕێت، دڵێك نییە ئەو دوو هێزەی تێدا نەبێ، ئیتر ئەو كەسە موسڵمان بێ، یان ناموسڵمان.بۆیە ئەگەر ئینسان هێزی عیلم‌و زانستەكەی لە ناسینی ڕێگای ئیمان بە خوا‌و حەق‌و ڕاستیدا بەكارنەهێنا، ئەوە ئەو هێزە بە ناسینی غەیری خوا‌و شتی ئەفسانە‌و ناحەقەوە خەریك ئەبێ‌و سەرەنجام سەرگەردان ئەبێ..وە ئەگەر هێزی ئیرادەكەیشی لە جێ بەجێكردنی ئەو شتانەدا بەكار نەهێنا كە خودا پێی خۆشە‌و لێی ڕازییە، ملی ئەو ڕێگایەی نەگرت كە خودا بۆی دیاری كردووە پێیدا بڕوات، ئەوا لە جێ بەجێكردنی ئەو شتانەدا خەریك ئەبێ كە خودا پێ ناخۆشەو لێی ناڕازییە‌و، ملی ڕێگای كوفر‌و شیرك‌و بیدعەو تاوان‌و سەرپێچی دەگرێت..
( ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن والإنس لهم قلوب لا يفقهون بها ولهم أعين لا يبصرون بها ولهم آذان لا يسمعون بها أولئك كالأنعام بل هم أضل أولئك هم الغافلون ) 
دواكارم لە خوای حەكیم‌و كاربەجێ بە عیلم‌و عەمەلی صالح بەهرەمەند‌و ڕێزدارمان بكات... ئامین.