ئهگهر بهشێك له مێژوی كۆنمان تێپهراندبێت كه پێكدادانی نێوان سوننه و شیعهی تێدا بوبێت ، ئهوه ئهتوانین بڵێین كه پێكدادان و تێكچرژانی مهزههبهكان له ناوچهكهدا و ههر لهسهردهمی كێبهركێی صهفهوی و عسمانیدا بۆ ماوهی پێش پێنج سهدهدا نهبووه .
بێگومان پێكدانانی مهزههبهكانیش چهند ساڵێكی خایهند بهدیاری كراویش له كاتی داگیر كردنی عێراق له ساڵی 2013 ، و هاتنی ژمارهیهك له هێزهكانی شیعه لهسهر پشتی دهبابهكانی داگیركهر بۆ ناوعێراق ، پێش ئهوهش كه ئێران پرۆسهی غهزو بكات و پڕوپاگهندهی كێبهركێی لهگهڵ "شهیتانی گهوره" ، دواتریش پهرهپێدان و گهشهپێدان به پێكدادان و له دوای ئهوهش زاڵبونی ئێران بهسهر عێراق و سوننهدا و بهرهنگاربونهوهی له دژی داگیركار ، و دواتریش هێزهكانی شیعه حهزیان كرد عهرهبی سوننه پهراوێز بخهن .
له دیارترین خاڵهكانی مێژو بۆ دوارۆژ له زیادبونی پێكدادانی مهزههبی بێگومان گرینگترین وێستگهی نوێنهرایهتیمان له روبهروبونهوهی ئێران لهدهستدا بهرامبهر هاوكاری كردنی بهشار ئهسهد له دژی گهلهكهی خۆی ، له راستیدا لهژێر سێبهری پێكدادانی گهلانی عهرهبی و ئیسلامی له لایهك و ههمو ئهو گهلانهی له دژی داگیركاری و گهندهڵی وهستانهوه به بههاری عهرهبی ناسرا .
لهههمان كاتیشدا زۆر جار رێبهری ئێرانی عهلی خامنهئی بههاری عهرهبی به "رابونی ئیسلامی" وهصف كردووه ، بهڵام كاتێك شهمهندهفهری بههارهكه گهیشته سوریا ههڵوێستهكه ههڵگهرایهوه ، و بو به پیلانگێری ئهمریكا و صههیۆنی بهسهر مهقاوهمهو بهرگریدا ، ئهوهش بووه هۆی تورهبونی زۆربهی زۆری سونیهكان له جیهانی عهرهبی و ئیسلامیدا .
كێشه له وهصفی سیستهمهكهدا نهبو كه رێگربێت یان نا ، ههروهكو زۆربهیان دهیانزانی وئینكاریان نهدهكرد و شهرمیشیان له وتهكه نهدهكرد كه ئێمه لهوانین ، ئهوهش بههۆی بونی رژێمهكانی ترهوه كه زۆرترین نزیكایهتی دروست ئهكات ، ئهگهر ئهویش ههڵنهگهرێتهوه له بارودۆخی فهرمی عهرهبی لهوهی تایبهته به ههڵوێست گرتنی له دهوڵهتی داگیركاری زایۆنی ، و داننان لهوهی ناونراوه به بریارهكانی شهرعیهتی نێودهوڵهتی .
ئهوه كێشه نیه ، بهڵكو نوێنهرایهتی وهصفی شۆرش ئهكات ، ئهگهر پیلان یان رابون بێت وهكو تهواوی رابونهكانی گهلان ، و شۆرشهكانیان له دژی گهندوڵی و داگیركاری ، وه ئینكاری ئهو دو حزب و تایفهیهش ناكرێت كه سیستهم خۆی گهندهڵه ، بهتایبهتی ئهوهی لهو ماوه زۆرهی بهشار ئهسهددا ههیه ، و لهههمانكاتیشدا تائیفیه ، ئهو شهوه تاریكهی بهسهر وتاری عهرهبی و سنورهكهیدا هاتووه ، و سوریهكان وبهتایبهتیش (بهدیاری كراوی سوننهكان) رازین به چیرۆكی بهرگری و رێگری نین ، لهبهر ئهوهی زوڵمیان لێ كراوه ناكرێت برواننه هیچ لایهنێك له لایهنهكانی باشه كه ناونراوه به ئازار .
لهم دواییانه )مهكسی( تهمهن 21 ساڵه بهردرا لهبهر ئهوهی بهسهر ئهسهدی نهمردا سهركهوت ، میراتی فهرمی بۆ حافز ئهسهد بو پێش ئهوهی به روداوێكی نادیار بمرێت ، و تاوانهكهشی ئهوه بو كه له پێشبركێی ئهسپ سواریدا بهسهر نهمردا سهركهوت ، و فراوانی رژێمی بهشار پیاوهكهی بهردا یان خۆی له عهقڵیهتی خۆسهپێنهرانه و تایفهگهری رزگار كرد ، ئهوهش نمونهیهك بو له نمونهكانی ئازایهتی پێشوی لهسهر گهورهترین ئازایهتی ههڵگیرساندنی شۆرش .
كێشهكه ئهوكاته زیاتر گهوره بو كه زۆرینهی شیعه رۆیشتن بۆ ناوچه عهرهبیهكان بۆ تهیدكردنی ئێران له ههڵوێستی له رژێمهكهدا ، وه زۆرترین لهخۆبوردنی گالتهجاریانه بهكارنههات له وتاری بهرگریكاری و قهدهغه كراو فهلهستینیهكان (تهنانهت زۆرینهی فهلهستینیهكانیش براوایان بهوه نهبو) ، بهڵام بۆ وتاری سوننهی تهقلیدی له هاوسۆزی لهگهڵ "دهستهڵاتدارانی ستهمكار" بهكارهات ، ئهگهر یهك وتاری یهكگرتوی باسكراو لهسهر دادپهروهری پێشكهش بكات ، ئهوه شیعه رهتی ئهكهنهوه ، و سورئهبن لهسهر شۆرش كردن بهسهر رژێمهكاندا ههرچهند قوربانی دانی بوێت له پشت بهستن به ئیمامی حوسێن ، وه وتاری ئێران و هاوپهیمانهكانی رۆیشتووه و داوای چارهسهری سیاسی ئهكهن ، بهبێ ئهوهی لهوێ رێككهوتنێك بۆ چارهسهری سیاسی ههبێت ، سهرهرای ئهوهی سهربازانی شۆرش بههۆی توانای رژێم قهناعهتیان بۆ دروست بو كه ئاسانتره لهناوبردنی له شۆرشی مهدهنی بۆ زۆرینهی سوننی كه ئهتوانن گهشهی پێبدهن بۆ عصیانی مهدهنی ، و راكێشانی زۆرترین رای گشتی جیهانی .
كهوانێك ئهكهینهوه شیعهی عهرهب یهكگرتون له بروانهبونیان به وتاری ئێران ، بهتایبهتی شیعهی عهرهبی دانیشتوی ئههواز ، كه ئازار ئهچێژن بهدهست جیاكاری و زوڵمهوه ، و ناوچهكانیان زیاتر له نیوهی بهروبومی سروشتی ئێران گهمارۆ دراوه .
بهو شێوهیه هاندانی مهزههبی له ناوچهكه بهرز بویهوه ، و بهچهند قۆناغێكی ناوخۆیدا گوزهری كرد ، وهكو ئهوهی له بهحرهین رویداوه و رژێمهكهی سونی توشی شۆرشی زۆرینهی شیعهكان بۆنهتهوه (تهبعهن رێژهییه ، و جیاوازه له بارودۆخی سوریا كه تائیفیهتی عهلهوی له 10% دانیشتوان پێك ناهێنن) وه له ههمانكاتیشدا له لوبنان حزبوالله له مایۆی ئازاری ساڵی 2008 زۆر بهگهرمی كردی ، وهكو وێستگهیهك بۆ بهكارهێنانی چهك له شهری ناوخۆدا لهدوای ئهوهی لهبهرامبهر رژێمی زایۆنیدا فهشهلی هێنا به رێككهوتنێك كه كۆتای به شهری یۆلیۆی تهموزی 2006 هێنا .
گومانی تێدا نیه ئهوهی ئێستا له شیعهی عهرهب بهدیاری كراوی له ههڵوێستیان بۆ پاڵپشتكردنی رژێمی سوریا ئێرانه ، ههرچهنده دواجار بهنارهحهتی و بهبێ دودڵی ههڵوێستی لهسهر وهرگرت ، هۆكارهكهشی شۆرشی ئیسلامی ساڵی 1979 بو به مهرجهعیهتێكی سیاسی و دینی بۆ شیعهی عهرهب ، تهنانهت ههندێكیان له ئهصڵی مهزههبی دهرچون و چونه ناو مهزههبی جهعفهری كه ئێران ئاواتی بو ، ههر وهكو حوسیهكانی یهمهنیش ئهوهیان بهسهر هات و له مهزههبی زهیدی چونه ناو مهزههبی دوانزهیی .
ئهوهش ئاشكرایه كه ئێران عهرهبی شیعه وا دانانێت كه چهندین صهدهیه له پاڵ سوننهی برایاندا ئهژین ، و ئهوان پێویستییان به پێكهوه ژیانه ، ئهگهر بهرژهوهندی نهتهوهیان پێش بخهن بهپێی پڕۆژهی درێژكردنهوهی ئیمپراتۆریهتی شێتانه بهسهر بهرژهوهندی رۆڵهكانی مهزههبدا ئهوه ناكرێت ئاشتهوایی لهگهڵ دهریای سوننهدا بكهن ، بهتایبهتی ئهگهر زۆرینهی رێژه له بهحرهین بێت ، یان كهمینه بێت وهكو له چهند وڵاتی تردا وایه .
لێرهدا هیچ جیاوزییهك نیه كه شیعه زیاتر بهرههمی زوڵمهكهی له وڵاتدا بهر ئهكهوێت ، بهڵام بههاری عهرهبی مژدهی دهوڵهتی هاوڵاتی هێنا كه یهكسانی لهنێوان ههمواندا دابین ئهكات بهبێ جیاوازی مهزههبی و تایهفی ناوچهگهریهتی ، ئهووهش گهیشتنه به یهكێك له ئاواتهكان ، كه بههاری عهرهبی بههۆی پاڵپشتی كردنی ئێران بۆ سوریا ئێرانی كوشت ، و ئێران لهلایهن رژێمه عههرهبیهكانی ترهوه توشی لێدانێكی زۆر بهئازار بویهوه ، بونه دوژمنی ئێران لهوانهش میصر بویه دوژمنی ئێران ، لهگهڵ پیلانگێران بهسهر تهواوی شۆرشهكانی یهمهن و تونس و لیبیا .
بهوشێوهیه ئێران صیراعی مهزههبگهرای به شێوهیهكی شێتانه تهقاندهوه ، و شۆرشی عهرهبی سوننهش بهسهر مهزههبگهری مالیكیدا گڕی گرت و له رێگهی خۆپشاندانی ئاشتیهوه دهستیان پێكرد كه بووه هۆی زیاتر گهرمكردنی بههاری عهرهبی ، بۆ ئێرانیش ئاسان نهبو بهبێ پاڵپشتی هێز بڵاوهیان پێبكات ، وه یارمهتیدانی ویلایهتهكانی تر بۆ مالیكی بووه هۆی تهقینهوهی ڕاپهرینی جهماوهری ، بهڵام ئهم جارهیان به ئاشتی نا بهڵكو بهچهك ، وه ئێران بهرهو هاوكاری لهگهڵ ئهمریكا رۆیشت ، ، بهڵام بۆ روبهروبونهوهی مهترسیهكانی تیرۆر نا وهكو بانگهشهی بۆ ئهكرد ، بهڵكو له پێناوی پهراوێزخستن و گهمارۆدانی زیاتری عهرهبی سونه بو .
كاتێكیش تاران و هاوپهیمانهكانی وتارێكی ناڵكارهیان بهكار دههێنا ، لهبهرامبهریشدا مومارهسهی مهزههبگهراییهكی ئابروبهرهیان ئهكرد ، وه شۆرش له عێراق بهرگێكی تایفهگهری لهبهر كرابو ، وه كۆبونهوهی مهرجهعهكان له نهجهف و ئێران هۆكارێك بو بۆ زیادبونی گهیشتن به لوتكه له هاندانی بارودۆخهكه بهرهو ئاگرتێبهردانی پهیوهندیهكانی نێوان سونه و شیعه له ناوچهكه بهگشتی .
ههروهها پێویسته به گرینگیهوه ئاماژه بهو بهشهی ئێران له وێرانكاری بۆ پێكهوه ژیان لهگهڵ تایفهكانی تردا بكهین ، بهو ههڵوێستهی لهو كاتهدا هانی كهمینهكانی تریدا ههمان ههڵوێست له ژێر ترسێكی زۆردا بگرنهبهر ، ئهوهش لهو كێشانه زیاتر نهبو كه توشی دهریای ئیسلامی سوننه ببویهوه .
ههركاتێكیش شهرهكانی تایفهگهری و مهزههبگهرای قورس و تاڵ و زیان بهخشه ، كهسیش نازانێت بهشێوهیهكی ورد ئهو ململانێیه تاكهی درێژه ئهكێشێت ، بهڵام دڵنیاین لهوه كه مێژوو له كۆتایدا ئێران دهگێرێتهوه بۆ عاقلبون و وازلێهێنانی له لۆژیكی سهركهشی و ئهو غروریهی كه چهندین ساڵه پهیڕهوی ئهكات ، ههرئهوهش بو كه وای لێكرد مجازهفه بكات و بهخێرای دهست بخاته ناو عێراق و سوریا و بههیچ شێوهیهك له شێوهكان نهكشێتهوه ، بهڵام نابێت ئه قوربانیدانه بهكهم سهیر بكرێت كه به گشتی خهڵك داویهتی ، سهرهرای ئهوهی كه شیعهی عهرهب چونه ناو دوژمنایهتی كردنیان و لهگهڵیان ئهوهش ئاسان نهبو ، تهنانهت ئهگهر ئێران گهرایهوه بۆ قۆناغی بالغبون ئهو كات ئهكرێت لهسهر ههمو دۆسیه ههڵپهسێراوهكانی ناوچهكه لێی تێبگهین و لێكتێگهیشتن ههبێت .