توركستانی رۆژهەڵات یەكێكە لەدەوڵەتە ئیسلامیە به ناو سەربەخۆكان، كە توانی سەربەخۆیی خۆی وەربگرێ لە چینی شیوعی لەساڵی 1949ز. لەپاش نزیكەی 40ساڵ نوسەر و ئەدیبی موسڵمان "دكتۆر نجیب گەیلانی" (خواعەفوی بكات) نوسینێكی بڵاوكردەوە بەناوی "شەوەكانی توركستان" تیایدا باسی كێشەی موسڵمانەكانی كرد لەوڵاتی توركستان لەگەڵ چینە شیوعیەكاندا.
چین بەهەمیشەیی لەهەوڵی ئەوەدا بووە لەماوەی باڵادەستی خۆی بەسەر ئەو وڵاتەدا كە كلتور و رۆشنبیری خۆی بەسەر گەلی توركی لە توركستاندا زاڵ بكات بەڵام خەڵكەكەی لەهەوڵی سەربەخۆیدا بوون و دەستبەرداری ناسنامەی ئیسلامی خۆیان نەبوون.
لەشاری قاهیرە لەلایەن نوسەری شارەزا "دكتۆر عزالدین ئەلوردانی"ەوە كتێبێك نوسرا كە بۆتە سەرچاوەی بابەتەكەی ئێمە بەناوی "توركستانی رۆژهەڵات و چین- پێكدادانی دوو شارستانیەتەكە"
ئەم كتێبە باس كردنە لە مێژووی سیاسی توركستانی رۆژهەڵات و ململانێی شارستانی دوور و درێژی لەگەڵ چیندا، كە ئەم وەك ناسنامەیەكی ئیسلامی و توركی و چینیش وەك خاوەن ناسنامەیەكی شیوعی و ئیلحادی.
لێرەوە ئەچینە سەر باسەكەمان كە باسكردنە لە مێژووی ئەم وڵاتە و پاشان ململانێ و دژایەتیەكانی لەلایەن شیوعیە خوێن رێژەكانی چینیەوە:
وەك ڕوونە خوێن ڕشتنی موسڵمانان بەدرێژایی سەدەی بیست و بیست و یەكدا كە پێشكەوتوترین سەردەمەكانی پێشكەوتنی مرۆڤە بۆتە شتێكی ئاسایی و وەك ئەوەی كەسی موسڵمان مرۆڤ نەبێ و هەستی ئازار پێگەیشتنی نەبێ ، نمونەی ئەمەشمان بینیوە و بەردەوام دەیبینین لەوڵاتانی عەرەبی بەگشتی و وڵاتانی "بۆرما و ئێران و ئۆگەندا و شیشان و ئەفغانستان و پاكستان و بۆسنە و هەرسك و كشمیر و .." كە بە سەدان ملیۆن خوێنی موسڵمان ڕژاوە و دەتوانین بڵێین خوێناویترین مێژووی موسڵمان ئەم دوو سەدەیە بووە كە سایەی خیلافەتیان لەژێردا نەبووە.
هاتنی ئیسلام
....................
چونی موسڵمانان بۆ ئەم وڵاتە لەپاش فەتحكردنی وڵاتەكانی فارس و خوراسان و ئەفغانستانەوە دێت كە مێژووەكەی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی ئومەوییەكان كە بەچوار چار تەواوی وڵاتەكە فەتحكرا و یەكەمین رۆشتنی موسڵمانەكانیش لەژێر سەركردایەتی سەركردەی موسڵمان "قوتەیبیەی كوری موسلمی باهیلی"بوو، تاوەكو ئەوەبوو لەساڵی 95ك پایتەختی شارەكە كە كاشغر بوو فەتحكرا. لەدەورەی یەكەمی عەباسیشدا ئەم وڵاتە بووە بەشێك لەدەوڵەتی عەباسی بەڵام بەهۆی هاتنی خاقان سوڵتان "ستوق بغراخان"ەوە فەرمانرەوای وڵاتەكە بەرەو ئیسلام و بون بەموسڵمانبونی زۆرێك لە دەسەڵاتدارەكانی شارەكان توانرا ئاینی ئیسلام بكرێتە دینی رەسمی وڵاتەكە و قورئان وەربگێرێتە سەر ئەو زمانە و بەسەدان مزگەوت و قوتابخانەی ئیسلامی تێدا دروست بكرێ و بەچەندان زانا و پشپۆری شارەزای لێدەركەوێ وەكو نمونەی "بوخاری و موسلیم و ئیبن سینا و فارابی و بیرونی و خوارزمی و ..." بەتەنها لە كاشغەر 300مزگەوت بنیاتنراون و ماوەی 900ساڵە خاوەنی حوكمی ئیسلامیە و یەكێكە لەوڵاتە ئیسلامیەكان لە جیهاندا.
شوێن
........
ئەم وڵاتە دەكەوێتە ناوەڕاستی ئاسیای ناوەڕاستەوە و لەباكورەوە ڕوسیا و لە رۆژئاواوە كازاخستان و قیرغیستان و تاجیكستان و ئەفغانستانە، لە باشوریش پاكستان و كشمیر و تبت و لە رۆژهەلاتیشەوە چینی گەلی و لە باكوری رۆژهەلاتیشەوە مەنگۆلیای گەلی.
ڕوبەر
......
هەرچی سەبارەت بە ڕوبەرەكەشیەتی لە دەوروبەری "1.828,417"كم چوارگۆشەیە و ، ئەم روبەرە 650هەزار كم چوارگۆشەی بیابانە و 91هەزار كم چوارگۆشەی دارستانە.
دانیشتوان
.............
سەبارەت بە دانیشتوانیشی بە 25ملیۆن موسڵمانی تورك مەزەندە دەكرێ
زمان
.....
زمانیان توركیە بە شێوە زارە جیاوازەكانیەوە و %30ی وشەی عەرەبی تێدایە.
مێژووی خوێناوی ئەم وڵاتە
..................................
یەكەم ڕوبەروبونەوە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی چینیدا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1759ز، كە سەرەرای 1ملیۆن شەهیدیاندا بەڵام هەر بەردەوامبون سەرانی چینی لە فەرمانرەوایی كدنی ئەم وڵاتە دوای 42جار لەروبەروبونەوە دواجار ساڵی 1863ز گەلی موسڵمانی ئەم وڵاتە رزگاریان هاتوو و "یعقوب بك"یان كردە فەرمانڕەوا و ماوەی 16ساڵ فەرمانرەوایی كرد. بەڵام لەپاش ماوەیەك بەهۆكاری بردنی ئەم وڵاتە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ڕوسیە و دەست بەسەراگرتنی لەلایەن بەریتانیەكانەوە هانی چینیەكان درا بۆ دوبارە و سێبارەی دەست بەسەراگرتنەوەی وڵاتەكە. ئەوەبوو لەساڵی 1876ز جارێكی دی دەستی بەسەرداگیرایەوە. پاش دامەزراندنی كۆماری چینی لەساڵی 1911ز هەوڵی سەربەخۆییاندا بەبەردەوامی تاوەكو ساڵی 1933ز بەڵام پاش ماوەیەك دوبارە شكستی خوارد و لەساڵی 1944 دەستیان پێكردەوە بەڵام ئەمجارە روسیاش هاوشانی چین بەربونە گیانی ئەم وڵاتە و لەئەنجامدا یەك ملیۆن كەسیان تێدا كوشت.
دەسەڵاتی "چین"ی شیوعی
....................................
ئەم وڵاتە لەدەورانی شیوعیە چینیەكاندا بووە گۆمی خوێن هەموو وڵاتەكە دابەشكرا بەسەر 450سەربازگەی كاری بەزۆر كە ژن و پیاوی دەگرتەوە، پیاوان و ژنیان لەیەكتر جیاكردەوە، پیاو لەهەفتەیەكدا بۆی هەبوو تەنها چەند دەقیقەیەك خێزانەكەی ببینێ، ژنیش تەنها سێ رۆژ مۆڵەتیان ئەدا دوای مناڵبونی و دەبوایە بگەرایەتەوە سەر كار. پاشانیش دەستیاندایە گۆرینی سیستم و بەرنامەی خەڵكی بەجێبەجێكردنی چەندین كاری نامرۆڤانەی تر لەوانە:
1. بەرەسمی رایانگەیاند كە ئیسلام لە یاسای وڵاتدا لادەبرێت.
2. لابردنی دەرسی ئاین لە خوێندنگەكاندا و وتنەوەی وانەی ئیلحادی لەجیاتی.
3. داخستنی 28هەزار مزگەوت و 18هەزار قوتابخانەی ئاینی.
4. گەران و پشكنینی هەموو ماڵەكان و سوتاندنی هەموو ئەو كتێبانەی بۆنی ئیسلام و ئاینیان لێدەكات كە سەرجەمیان دەگەشتنە 730هەزار.
5. پەرەیاندا بە كۆری لادینی لەسەر ئەم بابەتانە "ئیسلام تلیاكی خەڵكی" و "ئیسلام و خزمەتكردن بە ئیستعمار" و "ئیسلام داهێنەری گۆرانی عەرەب" و "ئیسلام دژی زانست"
سەردەمی دوای ماوتسی تۆنگ
.........................................
ساڵی 1978كاتێ ماو مرد، دوای خۆی بەناوی ریفۆرم و چاكسازیەوە كەمێ موسڵمانەكان بۆ ماوەی چەند ساڵێ دەزگا ئەمنی و ئاسایشی و سوپا كۆڵیان لێیاندابوو بەڵام هەرزوو دەستیان پێكردەوە بەسیاسەتە بۆگەنەكەیان ئەویش چەند بریارێك بوو لەوانە:
1. پێویستە مەلایان ببنە جاسوسی حكومەت و لەهەموو شتێكیان ئاگاداربن و وتار و قسەكانیان سنوردار كردن.
2. داخستنی 235مزگەوت و 50قوتابخانەی دینی بەتەنها لە كاشغەر و سنورداركردنی نوێژی بە كۆمەڵ بەتەنها بۆ رۆژی جومعە و دوو جەژنە ئاینیەكە.
3. نابێ بەهیچ شێوەیەك خێزان مناڵەكەیان پەروەردەی دینی بكەن و لەسەر ناسنامەی بنوسن موسڵمان.
لە 5ی ئەبریلی 1990 گوندی بارین لە ناوچەی ئاقتو لە باشوری كاشغەر بەتەنها هەستابون بە نۆژەنكردنەوە و گەورەكردنی مزگەوتەكەیان تەواوی گوندەكەیان بۆردمان كردوو خەڵكەكەیان دەستبەسەركرد كە نزیكەی 60ین كوشتن و هەزاریان برینداركردن و باقیەكەی تریشیان رەوانەی نەخۆشخانەكران.
لایەنی ئابوری خەڵكی ئەم وڵاتە بەدەست شیوعیەكانەوە
....................................
شیوعیەكانی ئەم وڵاتە چەندین رێگای جۆراوججۆریان گرتە بەر بۆ ئازاردانی موسڵمانان لەوانەش لایەنی ئابوری بوو كەوایان لەخەڵكی ئەم ولاتە كرد ببنە پلەی كۆتایی لەروی ئابورییەوە بەوەی كە پارەی ساڵەی هەر تاكێك 50دۆلار بێت و نەهێڵرێ بەچیچ جۆرێ رێگە بدرێ كاری بازرگانی و كارێ بكەن كە داهاتیان بەرز بكەنەوە، زیاتر كاری پاككردنەوە و كارگوزاریان پێئەدان. لەبەرامبەریشدا حكومەتی چینی كەرەستەی خاوی خۆی لەوێ دەستەبەردەكرد وەك یەكێ لەبەرپرسەكە چینیەكانی ئەم ولاتە ئەڵێ كە لە %80ی كەرەستەی خاویان لەم ولاتە دابین دەكەن.
ئەم وڵاتە گیرۆدەبووە بەدەست دەسەڵاتدارانی چینیەوە بەوەی كە زۆربەی كارەكانیان داوەتە دەست چینیەكان نزیكەی 20ملیۆن چینیان كردۆتە پەنابەر و هەمەكارەی ئەوێ و بەمەش سالانە رێژەی موسڵمان و خەلكە رەسەنەكەی بەرەو كەمبونەوە دەروات و ئەوەی زیاتر ئەم رێژەیەی كەمكردووە سنورداركردنی مناڵ بونە كە چینیە دەسەڵاتدارەكان نزیكەی سەدهەزار مناڵیان لە سكی دایكیاندا بە جۆرەها شێواز لەبەین بردووە بەناوی سنورداركردنی مناڵبون "تحدید النسل".
سەرچاوە/
1. د.عزالدین الوردانی: ترسكتان الشرقیە و الصین صراع حضارتین
2. سایتی أحوال المسلمین