دهروازه
دروستكردنی بهرهیهكی یهكگرتوو له نێوان قیبتی و عهلمانیهكانی
میسردا راگهیهنرا ، كه ئامانجی ئهم بهرهیه كاركردنه له پێناو
ههڵوهشاندنهوهی شوناسی ئیسلامی و عهرهبی خهڵكی میسر، كه لهم
پیلانهشیاندا دهستی دهرهكی به ئاشكرا هاوكاریان دهكهن و ههموو
ههوڵێكی خوَیان خستووهته كار، لهسهر ئاستی ناوخوَو دهرهوهی
ولاَتهوه ههوڵ دهدهن فشار بخهنه سهر حكومهت لهپێناو
ههڵوهشاندنهوهی بڕگهی یهكهم و دووهمی دهستووری میسری، كه
ئهم دوو بهندهش پێداگری دهكهن لهسهر شووناسی ئیسلامی میسرو
بهپێی ئهم دوو بهنده ئایینی ئیسلام ئایینی فهرمی دهوڵهتهو
ههروهها ئاماژهش بهوه دراوه كه ئیسلام تاكه سهرچاوهی
یاسادانانه له ولاَتدا، درووست كردنی ئهم بهرهیهش بهخهبهر
هێنانهوهی مهترسی كهمینهكانه كه بهردهوام سهرچاوهی مهترسی و
ئاژاوه بوون لهناو جهرگهی دهوڵهتی ئیسلامی و كوَمهڵگا
ئیسلامییهكاندا،ههروهك ههوڵێكیشه بوَ بهخهبهر هێنانهوهو
بهكارهێنانی دوژمنانی ئوممهی ئیسلامی وهك كارتی فشار لهپێناو
ئهوهدا كه موسڵمانان كوَمهڵێك سازشیان له ئاستدا بكهن و، داوا
نابهجێ و نهخشهو پیلانهكانیان له ولاَتی موسڵماناندا جێ بهجێ
بكهن، گرنگترین ئهو بابهتانهی كه وهك كارتی فشار له دژی
موسڵمانان بهكاری دههێنن كێشهی فهلهستین و عێراقه، ئێمه لهم
توێژینهوهیهدا تیشك دهخهینه سهر ڕوَڵ و مهترسی كهمینه
ئایینییهكان لهناو دهوڵهتی ئیسلامی دا به درێژایی مێژوو، ئهمهش
له پێناو به ئاگاهێنانهوهی موسڵماناندا كه نهكهن بچووكترین سازش
له بهرانبهر ئهو كهمینانهدا بكهن؟ چونكه ئهوان بهردهوام له
ههوڵی خوَیان ناكهون له پێناو لهناو بردنی ئیسلام و موسڵمانان دا به
درێژایی مێژوو ...
* كهمینهكان و دهوڵهتی موسڵمانان
- لهم دواییانهدا زوَر قسه دهكرا له بارهی پهیوهندی موسڵمانان
لهگهڵ غهیری خوَیاندا كه هیچ جیاوازییهك ناكات ئهو پهیوهندییانه
لهگهڵ شوێنكهوتووانی ئایــــــــــــینه ئاســــمــانییهكان بێت یان
ئایــینـــهكانی دی كه دهست كردی مروَڤن، لێرهوه ئیدی چهندین
دهستهواژه لــهو بـــارهوه هـــاتـــنهئـــاراوه لهوانهش: ئاشتی
جیهانی، پێكهوه ژیانی ئایینهكان...هتد. كه ئامانجی سهرهكی له
هێنانی ئهم بوَچوونانه درووست كردنی گومان و دوو دڵییه لهناو
موسڵماناندا سهبارهت به بیرو باوهڕی ئیسلامی، یهكێكی تر لهو
دهستهواژه نوێیانهی كه لهم دواییانهدا سهری ههڵدا: (مصطلح
الآخر)ه، كه مهبهستهكهشیان لێرهدا ئهو كهمینانهن كه له
ولاَتانی ئیسلامییدا دهژیین و دوژمنی سهرهكی ئیسلام و موسڵمانانن و
ههمان كات لهناو جهرگهی كوَمهڵگا ئیسلامییهكاندا ژیان
دهگووزهرێنن، كه بێگـــومان به درێژایی مێژوو ئهم كهمینه
ئایینیانه به سوود وهرگرتن له چاوپوَشی و سنگ فراوانی دهوڵهتی
ئیسلامی له ئاستیاندا بهردهوام خهنجهری بێ وهفایی و غهدریان له
جهستهی دهوڵهت و ئوممهتی ئیسلامی داوه، وهك خوای گهوره
دهفهرموێت: (وهل جزاء الاحسان الا الاحسان).؟!!
لێرهوه دهمانهوێ توێژینهوهیهك بكهین سهبارهت به ڕوَڵ و
كاریگهری كهمینه ئاینییهكان له لاواز كردن و دواتر ڕووخاندنی
دهوڵهته ئیسلامی یه كاندا.
- بێگومان دژایهتی كردنی شهیتان و شوێنكهوتووانی بوَ ئههلی ئیمان،
دوژمنایهتییهكی بهردهوامهو درێژهی دهبێت ههتاكو شوێنكهوتووانی
ههردوولا بوونیان ههبێت ، وهك ڕوون و ئاشكرایه كه سهرئهنجامیش
سهركهوتن بوَ ئههلی ئیمانهو ڕوَژێك دێت كه پهروهردگار
زهوییهكهی له ئههلی شهیتان پاك دهكاتهوه دهیسپێرێ به بهنده
دڵسوَزو باوهڕدارهكانی له جیهان داو له پوَخڵهواتی شهیتان و
شوێنكهوتووانی خاوێنی دهكاتهوه.
- بهڵێ وهك له پێشهوه ئاماژهمان پێدا كێ بهركێی نێوان بهرهی
ڕهحمان و بهرهی شهیتان بهردهوام دهبێت تا ڕوَژی دوایی، بێگومان
ئههلی ئیمان شوێنكهوتووانێكی ههن كه بانگهشـه بوَ یهكتاپهرستی و
ڕهوشتی جوان دهكهن و كاری سهرهكی ئهم بهرهیه ههوڵدانه بوَ
دروست كردنی كوَمهڵگایهك بهو شێوهیهی كه خوا داوای دهكات،
ههروهك به پێچهوانهوه ئهركی سهرهكی شهیتان و شوێنكهوتووانی،
هاوبهش پهیدا كردنه بوَ خواو نانهوهی فهسادو خراپكارییه لهسهر
گوَی زهوییدا، ئههلی ئیمان مروَڤهكان دهخهنه سهر شاڕێگهی
ژیانــــــی نهبڕاوهو ههمیشهیی و بهرهو بهههشت به ڕێیان
دهكهن، به پێچهوانهوه شهیتان مروَڤهكان بهرهو لهناو چوون و
دوَزهخ ڕاپێچ دهكات، ئههلی ئیمان ئهوه فیـــــــَر شوێنكهوتووانی
دهكات و تێیان ئهگهیهنێت ئێمهی مروَڤ نابێت یاساكانی مروَڤ بوون
پێشێل بكهین، شهیتانیش مروَڤهكان له مروَڤایهتی دادهبهزێنێت بوَ
سهر ئاستی ئاژهڵ، لێرهوه پێویسته بگهینه ئهو باوهڕهی كه
خوَمان بوَ یهكێك لهم دوو ڕێگایه ساغ بكهینهوه، یان بهههشت
ههڵبژێرین یان دوَزهخ یان بهندهی ڕهحمان بین یاخود بهندهی
شهیتان (ماجعل الله لرجل من قلبین فی جوفه).
بهڵێ كێ بهركێی نێوان ئهم دوو هێزه بهردهوامهو
كوَتاییهكهشــــی بهسهركهوتنی ئههلی ئیمان بهسهر ئـــههـــلی
شهیتانداو پاشان خوای كاربهجێ وهك بهڵێنی داوه و دهفهرمووێ (إن
الارض یرثها عبادی الصالحون) میراسی زهوی بــهخـــاوهنـه
ڕاسـتـهقــینهكهی دهسپێرێت كه ئهوانیش ئههلی ئیمان وبهنده
ڕاستیهكانـــــــی خوان.
- پێویسته ئاماژه بهوه بكهین كه دژایهتی شهیتان و
شوێنكهوتووانـــی بوَ ئههلی ئیمان بهپێی كات و سهردهم و ههروهها
بهپێی جوَری ئامرازهكان گوَڕانكاری بهسهردا دێت، لهگهڵ
پێشكهوتنی زانست و تهكنهلوَژیادا شێوازی دژایهتی كردنی ئههلی
ئیمان پێشكهوتووهو گوَڕانكاری له ئامرازهكانی دژایهتی كردنی
مووسلماناندا كراوه ، لهبهر ئهوه بهپێی قوَناغ و سهردهمهكهش
لهسهر ئههلی ئیمان پێویسته كه له ئامرازی بهرهنگار بوونهوهی
ئههلی شهیتاندا، داهێنان و گوڕانكاری بكهن تا بتوانن لهبهرانبهر
شهیتان و شوێنكهوتووانی دا سهركهوتن بهدهست بهێنن، وه له ههموو
سهردهمێكدا چهك ههیه بوَ بهرگری له خـــوَ كردن، وهك دهزانین
چهكی سهردهمی كوَن شمشێرو شیــیــرو مهنجهنیق بووه، بهلاَم له
ئێستادا جیهان پێشكهوتنی گهورهی بهخوَوه بینیوه چهكی بهرگری
خوَی له فڕوَكهی جهنگی و مووشهك و لێزهرو...هتد. دهبینێتهوه.
له ڕابردوودا موسڵمانان له غهزاكاندا پاش پشتیوانی خوای گهوره
ئهگهر له جهنگێكدا دووچاری لاوازی هاتبن به بهكارهێنانی فێڵی
كاتی شهڕ توانیویانه جهنگهكه له بهرژهوهندی خوَیان كوَتایی پێ
بهێنن، بهلاَم لهم سهردهمهدا دهبینین دوژمنانی ئیسلام شێوازی
جهنگ كردنیان له ولاَتێكهوه بوَ ولاَتێكی تر جیاوازه، ههموو
نهخشهیهكی دوَزهخی بهكاردههێنن بوَ لاوازكردن و لهناو بردنی
ئوممهتی ئیسلامی، لهمڕوَماندا یهكێك له چهكه گهورهكانی دوژمنان
بوَ لاواز كردن و خستنی ولاَتانی ئیسلامی ئابڵووقهی ئابوورییه، كه
بهبێ هیچ جوَره زیانێكی گیانی زوَرترین سوود لهم شێوازی دژایهتییه
وهرگیراوه له دژی ئوممهتی ئیسلامی لهلایهن دوژمنانهوه،
چونكه به دانانی ئابڵووقهی ئابووری لهسهر ههر ولاَتێك دهتوانن
به ئاسانی و به بێ شهڕ ههموو مهرجهكانیان بهسهر موسڵماناندا
بسهپێنێنن، بهبــــێ ئهوهی دڵوَپێك خوێن بڕێژێن دهست دهخهنه
گهرووی موسڵمانان وهك بینیمان ئهم شێوازه له دژی (عێراق، ئهردهن،
میصر) بهكار هێنرا..
- یهكێكی تر لهو چهكه ترسناكه نوێیانهی كه لهلایهن دوژمنانهوه
له دژی گهل و دهوڵـــهتـــه ئیسلامییهكان بهكار دههێنرێت
چهكێكه بهنـــــــــاوی (چهوساندنهوهی كهمینهكان یان كپ كردنی
ئازادییه ئایینییهكان) ههروهك دهبینین له ڕابردوودا ئهم چهكه له
دژی ههریهكه له سعــــودیــیــهو میصر بهكار هات. ئهوهی
ئاشكرایه لهم جهنگهدا میصر تا ڕادهیهك له سعوودیه زیاتر بهرگری
كرد، بهلاَم له پاش ماوهیهك له ژێر فشاری ئهمریكادا میصر ناچار كرا
بهخۆ بهدهستهوه دان و چهندین بڕیاری ناڕهوای بهسهردا سهپێنرا،
وهك ههڵوهشاندنهوهی هێڵی (ههمایوَن) و دامهزراندنی چهند
قیبتهیهك له وهزارهته گرنگهكانی میصردا، به نموونهش وهزارهتی
دارایـــی سپێردرا به یوسف غالی، پاشان قوَناغی ملكهچ كردنی میصر
پێی نایه قوَناغێكی نوێوه كه خوَی له دیاری كردنی ڕوَژی جهژنی
قیبتییهكاندا دهبینییهوه كه (7) یهنایهر به شێوهیهكی ڕهسمی
كرایه جهژنی قیبتهكانی میصرو له سهرانسهری ولاَتداو، ههروهك
ههوڵ و كوَششی قیبتییهكان بهردهوام بوو به ئاراستهی زیاتر ملكهچ
پێ كردنی حوكمهتی میصر لهبهردهم داواكارییهكانییاندا، تهنانهت
كار گهیشته ئهوهی كه قیبتییهكان داوا بكهن كه زمانی قیبتی به
وێنهی زمانی عهرهبی بكرێته زمانی فهرمی ولاَت.
- مایهی سهرسوڕمانه كه موسڵمانان له ئهنجامی نه شارهزاییان
بهرامبهر به ئایین و مێژووهكهیان، ئهو نموونانه دههێننهوه كه
گومان و توَمهتیان لهسهرهو پهرهشی پێ دهدهن، بهمهش دهكهونه
ململانێیهكی توندهوه بهناوی بهرگری كردن له ئیسلام، وه
كوَنگره دهبهسترێت بوَ بهرگری كردن له ئیسلام دژی ئهو هێرشانهی
كه دوژمنان دهیكهنه سهری، وه زانایان ئهو جوَره هێرشانه
بهرپهرچ دهدهنهوه بهو شێوهیهی كه ئێمه ههڵهكارو
تاوانباریین..؟!! ههڵوێستێكی ساده دهنوێنن كه تهئویل ئهكهن و
ڕاستییهكانی ئیسلام دهشێوێنن بهشێوهیهك ههستی پێ ناكهین.
ئهمهش كه پێشتر باسمان كرد لهو كاته كه ئینگلیز میصری داگیر كرد،
بهناوی پارێزگاری كردن له قیبتییهكان و ههروهها لهو بارهوه پڕو
پاگهندهیان بلاَوكردهوه، به ههمان شێوه زانایانی ئوممهتی
ئیسلامی و ڕیش سپییهكان خوَیان لهو بهرگری كردنه دوور خستهوه،
خوَزگه وا نهبووایه...؟!!! كاتێك شێخی ئهزههر نامهیهكی پێشكهشی
كوَنگرهی ئایینه جیهانییهكان كرد تیایدا هاتووه (ئیسلام له دڵی
موسڵماناندا ڕهگی بوغزو حقدی ئایینی ههڵكێشاوه له بهرانبهر
شوێنكهوتووانی ئایینه ئاسمانییهكانی تر، وه بڕیاری بوونی
زهمالهیهكی جیهانی داوه لهنێوان تاكهكانی مرَوڤـــدا له ڕووی
جوَرهوه، هیچ ڕێگرییهك نییه بوَ پێكهوه ژیانی ئایینهكان شان به
شانی یهكتـــر).وه دهكرێت بیــرو باوهڕی موسڵمانان ڕووبهڕووی هێرش و
دوو دڵی و گومان ببێتهوه.
- نامهوێ درێژه به باسهكهم بدهم بهڵكو بهتهنها ڕستهیهك پلان و
نهخشهی دوژمنان له دژی ئیسلام و موسڵمانان دهخهمه ڕوو كه ئهویش
ئهوهیه بهردهوام دوژمنانمان بهوه ئێمه تاوانبار دهكهن كه گوایه
ئێمه چهوسێنهرهوهی كهمینهكانی ناو دهوڵهتی ئیسلامین، بهڕای
ئهوانیش ئهم ههڵسوكهوته خراپهی موسڵمانان بهرامبهر كهمینهكان
لهوێوه سهرچاوهی گرتووه كه موسڵمانان لهڕوانگهی
بیروباوهڕی(العقیده الولاو والبراو)وه ههڵسوكهوت له گهڵ
كهمینهكان دهكهن ، بهڵام لێرهدا پرسیارێك دهوروژێنرێت كه لهسهر
موسڵمانانه كه وهڵامی بدهنهوهنهك كهسانی تر چونكه به
دڵنیایهوه دوژمنهكانمان هیچ گرینگی بهوه نادهن و هاوكارمان نابن ،
ههرچهنده زۆرترین بهڵگهش لهو ڕوانگهیهوه كۆبكهنهوه بێ سودهو
ئهوان هیچ دان به ڕاستیهكاندا نانێن و خۆیان بێ ئاگا دهكهن و
سهنگهری دژایهتی كردنی موسوڵمانان چۆڵ ناكهن. پرسیارهكه لێرهدا
ئهوهیه: ههڵوێستی كهمینهكان چییه سهبارهت بهو دهوڵهته
موسڵمانهی كه ئهوان له سێبهری دا بهبێ ترس ئهژیین..؟ وه بواری
پێكهوه ژیانی ئهو كهمینانه كامهیه، لهگهڵ مانای هاولاَتی
بوونی تهواو...؟
- ئایا ئهو كهمینانه مافیان ههیه له چوارچێوهی ئهو
دهوڵهتهدا،وه كار دهكهن بوَ بهرژهوهندی ئهو دهوڵهتهی كه
له ژێر سایهیدا به خوَشی ژیان دهگوزهرێنن..؟ یان ئهوانه تاپوری
پێنجهمن ولهدژی ئهو دهوڵهته موسڵمانهی كه پارێزگاری لێ دهكردن
و به هێمنی ژیانیان له ژێر سێبهریدا دهگوزهراند.
- ئهوان داوامان لێ دهكهن كه خوَشمان بوێن و وامان لێ بكهن وهك
موسڵمانان له دڵماندا بن پێش ئهوهی له جهستهماندا بوونیان ههبێت،
ئایا ئهوان بوَچی پرسیار له ههڵوێستی خوَیان ناكهن سهبارهت به
موسڵمانان...؟ ئایا به كتێبه مێژووییهكاندا گهڕاون سهبارهت به
كردهوهی كهمینهكان لهگهڵ موسڵماناندا...؟ ئایا له ڕووداوهكاندا
ههڵوێستییان چوَن بووه بهرامبهر موسڵمانان له كاتێكدا كه ئهوان
كهمینه بوون، وه له كوَمهڵگایهكی غهیری كوَمهڵگای موسڵماناندا
بوون...؟ وه چوَن ههڵس و كهوت و ڕهفتارییان لهگهڵ زوَرینهدا
كردووه...؟
- لێرهوه دهچینه ناو ڕووداوهكانی مێژووی ئیسلامهوه، بوَ زانینی
ئهندازهی ئهو تاوانانهی كه كهمینهكان ئهنجامیان داوه له دژی
ئهو كوَمهڵگاو ولاَتهی كه تێیدا ژیاون، لێرهوه ئاشناتان دهكهیـن
سـهبارهت بـه ڕوَڵـی ترسناكی كـهمینهكان له ڕوخاندنی زۆرێك له
دهوڵهت و میرنشینه ئیسلامیهكان به درێژایی مێژوو...
* كهمینهكان و ڕوَڵیان له كهوتنی دهوڵهتی (ئهندهلووس)ــدا
- له كاتێكدا كه ئهندهلووس لهلایهن موسڵمانانهوه فهتح كرا،
خهڵكهكهی كه له مهسیحی و ههندێ جوولهكه پێك هـاتبـوو، هیچ كات
موسڵمانان وهك داگیـركهرو چهوسێنهر ههڵس و كهوتیان لهگهڵ
دانیشتووانی ئهندهلووسدا نهكردووه، بهڵكو به پێچهوانهوه
بهردهوام سوپای ئیسلامی پارێزهری سهرو ماڵ و سهروهت و سامانییان
بووه، هیچ كات زوَریان لێ نهكراوه بوَ واز هێنان له دینهكهیان،
بهڵكو بهپێچهوانهوه زوَرترین ئازادی و سهربهستییان پێ دراوه له
ڕووی بیروباوهڕهوه، ئهمهش دهگهڕێتهوه بوَ فراوانی ئازادی بیرو
ڕا له ئیسلامی پیــــروَزدا، بهڵێ به نهرم و نیانی ههڵس و كهوت
كردنی سوپای ئیسلامی لهگهڵ خهلكی ئهندهلووسدا هوَكاری سهرهكی
بوو بوَ موسڵمان بوونی زوَربهی دانیشتووانهكهی بهبێ ئهوهی زوَر
له هیچ كهسێك كرابێت تا ئایینی خوَی بگوَڕێت و به زوَر موسڵمان
بكرێت..!بهڵێ ئیدی لێرهوه بههوَی ههڵسوكهوتی جوانی سوپای
ئیسلامی لهگهڵ دانیشتووانی ئهندهلووسـدا، زوَربهی خهڵكی
ئهندهلووس موسڵمان بوونی خوَیان ڕاگهیاندو بهم هوَیهشهوه
مهسیحییهكان بوونه كهمینه له ولاَتداو..! ههمان كات و لهگهڵ
ئهوهدا كه مهسیحییهكان بوونه كهمـینـه زوَر بـــــه خـوَشـی و
دڵـنـیـاییهوه ژیانیان دهبرده سهر، سهرو ماڵ و سهرووهت و
سامانیشیان لهژێر سێبهری حوكمهتی ئیسلامییدا پارێزراو بوو، ههروهك
له ناوچهو كوَمهڵگا گهورهكانی ئهندهلـــووسـدا به نموونهی
(قرطبه، اشبیلیه، طلیطله، بلنسیه، سرقسطه...)دا كهمینهی
مهسیحـــی نیشتهجێ بوون و لهلایهن بهرپرس و خهلیفـــــهی
موسڵمانانهوه زوَر ڕێزیان لێ دهگیــراو ههروهك زوَرێكیان له كوَشك و
شوێنه گرنگهكاندا بهرپرسیارهتییان وهرگـرتبوو.ئهم پێچهوانهیه
پێویست ناكات بخرێته بهر ڕوَشنایی بیرو باوهڕی (الولاء البراء)
لهنێوان مـوسڵماناندا، ههروهك ئهمه ڕێـگر نییه له گرتنی هاوڕێ له
نێـوان غهیری موسڵماناندا..).
- هێشتا دهوڵهتی خیلافهتی ئهمهوی له ئهندهلووسدا شكستی
نههێنابوو، دهوڵهتێكی تهوائیفی شووم سهری ههڵدا له دژی ئیسلام و
موسڵمانان، گوَڕانكاری درووست بوو سهبارهت به ژیان و باروودوَخی
كـهمینهكان، بهشێوهیهك سوودیان وهرگرت له ئازادییهكی ڕهها له
پێش ههموو شتێكهوه، بهرپرس و پاشای هوَزهكان گرنگی زوَریان به
كهمینهكان دا، ههروهك ههوڵی زوَریان دا بوَ دڵنیا كردنهوهی
كهمینهكان و پارێزگاری كردن لێیان و بهدهست هێنانی ڕهزامـهندی
كـهمینهكان.
پاشاكانی (قرطبه، اشبیلیه، سرقسطه) له پێشبڕكێ دا بوون به
مهبهستی بهدهست هێنانی ڕهزامهندی كهمینهكان، ههروهك سیاسهتی
ڕازی كردنی كهمینهكان زوَر ڕوون و ئاشكرایه، لهبهر ئهوهی كه
ئیسپانیای مهسیحی لهو سهردهمهدا توانی سهركهوتن بهدهست بهێنێت
له ئهندهلووس داو بهتایبهت لهو جێگایانهی كه موسڵمانهكان تێیدا
بالاَدهســت بـوون، هـهروهك چهند هێرشێــك لهلایهن
ئیسپانییهكانهوه كرایه سهر مـوسـڵمانهكان بـهناوی شهڕی
(اســـــــتــــــــرداد).
- بێ گومان سهروَك هوَزهكان لهو كهمینانه دهترسان و بهوهی كه
بهردهوام ئهمانهیان به سهرچــاوهی ئاژاوهو مهترسی ناو دهبرد
بوَ دهسهلاَتیان، (بهنو عیباد) كه پاشای قورگبه بوو، زوَرترین
لێبوردنی دهنوواند له بهرانبهر كهمینهكاندا، وه پادشكانی تر وهك
عبداللهی كوڕی بهلقین، لهلایهن مهسیحییهكانهوه پشتگیری
دهكراو،وه ههروهها لهلایهن سوار چاكهكانی مهسیحی یهوه پشتگیری
دهكرا، ههروهك ئهم پاشایه ئاموَژگاری دهكراو به ههموو شێوازێك
یارمهتی ئهدرا له جهنگهكانی دا دژی موسڵمانان، ههروهها (ئیبن
هود) له باكووری ڕوَژههلاَتی ئهندهلووس دابوو،كهناوبراو زوَرترین
لێبووردنی ههبوو له نێو پادشای هوَزهكاندا بهرامبهر به
كهمینهكان، وه پشتی به هاوپهیمانی مهسیحییهكان دهبهست له ههموو
پروَژهیهكا دژی موسڵمانان، پێویسته بزانین (كیمبیادور) كه
پاڵهوانێكی فارسی مهسیحی بوو بوو به گهورهترین كارهسات بوَ
دهوڵهتی ئیسلامی له ئهنــــدهلـــووسدا، ههتا ئێستاش ئهو له نێو
پاڵهوانهكانی ئیسپانیادا به گهورهتـرین پـاڵهوان دێته ئهژمار.
- بهڵێ... كهمینهكان له ژێر سایهی دهوڵهتی موسڵماناندا له
ئهندهلووس زوَر به خوَشی ژیانیان بردووهته سهر، ههمیشه له
خوَشگوزهرانیدا بوون و بهردهوام دهوڵهتی ئیسلامی پارێزهری ههموو
مـــــــــافهكانیان بووه، له بهرامبهر خزمهت و چاكهكانی
دهوڵهتی ئیسلامی بوَ كــــــــــــــهمینهكانی ئهندهلووس، به
ههموو پێوهرێك دهبوو ئهو كهمینانه خوَشهویستی و پشتگیری خوَیان
بوَ ئهو كوَـهڵگاو دهوڵهته ئیسلامییه دهر ببـڕن...!! بهلاَم به
پێچهوانهوه بهرچهكرداری ئهوان له جیاتی نواندنی وهفاو ڕێز بوَ
ئهو دهوڵهته ئیسلامییه، كهوتنه نانهوهی ئاژاوهو نهخشهو پیلان و
ژههـر ڕشتن له دژی دهولـهتی مـوسلـَـمانـان له
ئهندهلووسدا....؟!!
- به دڵنیاییهوه لهم پیلانانهدا مهسیحییهكان هاوكارێكی سهرهكی
كهمینهكان بوون، ههروهك پادشای هوَزهكانیش هاوكارییان كردوون، هیچ
كات كهمینهكان بهو ڕوَحییهتهوه ههڵس و كهوتیان نهكردووه كه
ئهوان بهشێكن له كوَمهڵگای ئیسلامی ئهندهلووس و ئهوهیان لهبهر
چاو نهگرتووه كه بهردهوام ئهو دهوڵهته قوربانی داوهو خوێنی
سهربازه موسڵمانهكان ڕژاوه له پێناو پاراستـنی سهرو ماڵی
كهمینهكانداو هیچ كات ئهمانه پشتیوانی خوَیان بوَ دهوڵـهت
دهرنـهبڕیوهو به پێچهوانهوه بهردهوام چاویان لهوه بووه كه چ
كاتێك دهرفـهتیان بوَ بــڕهخسێ تا خهنجهری بێ وهفایی خیانهت له
دهوڵهتی ئیسلامی بدهن، ههروهكو له پیلانهكانیاندا لهلایهن
پادشاكانی ئیسپانیای مهسیحییهوه بهردهوام هاوكـاری كـراون بوَ
ڕووخــاندنی دهوڵهتی ئیسـلامی، لهم بارهوه گهلێك نموونـــــهمان
لهبهردهستدایـه،كــهدهیسهلمێنـن ئیسپانییـهكان به ههموو شێوازێك
هاوكاری و پاڵپشتی كهمینهكانی ئهندهلووس بوون له بوَ دژایهتی
كردن و ڕووخاندنی ئهو دهوڵهته ئییســلامییهو ئهمانهی خوارهوهش
چـهند نموونهیهكه لهو بارهیــهوه:
أ- گهماروَدانی ( قلمریه) له ساڵی 456ی كوَچی دا لهلایهن
مهسیحییهكانهوه: ههروهك لهم پیـلانهشدا كهمینهكان دهورێكی
گرنگیان بینی له هاوكاری كردنی ئیسپانییـه خاچ پهرستهكاندا،
ههروهك قهشه (دیـر) كه له (قلمریه)وه نزیك بوو، ههستا به كار
ئاسانـــــــــی كردن و هاوكاری كردنی سوپای ئیسپــانیهكان به
مهبهستی گرتنی (قلمریه)و سهرئــهنجــام (قلمریه) لهلایهن خاچ
پهرستهكانهوه داگیـركرا .
ب- كهوتن و داگیـر كردنی (طلیطله) له ساڵی 478ی كوَچی دا:
كهمینهكان له (طلیطله) بهردهوام له ههوڵداندا بوون بوَ نانهوهی
ئاژاوهو شهڕو پیلان گێڕان له ناو شاری (طلیطله)دا بهردهوام له
پهیوهندییدا بوون لهگهڵ (الفونسو)ی خاچ پهرستدا كه ناوبراو
سهروَكی خاچ پهرستـــــه ئیسپانییهكان بوو ههوڵی دهدا كه خهڵكی
(طلیطله) له دژی حوكمهت هان بدات و جوَرێك له بهرگری له دژی
حوكمهتی ئیسـلامی بهێنێـته كایهوه به ههمان شێـوه له پیلانی
ڕووخاندن و داگیـركـردنی (طلیطله)شدا كهمینهكـان دهورێكی بالاَیـان
بینی، سهرئهنجـام سوپای ئیسـلامی لـهو شارهدا تێك شكێـنراو
لهســهر دهستی (الفونسو) شاری (طلیطله) داگیــــر كـــرا، ئهمهش
له ساڵی 478ی كوَچی دا ڕووی دا.
ج- جهنگه گهورهكهی ئهنــدهلووس له ســاڵی 519ی كوَچی دا ڕووی
دا: ئهم جهنگه ئهوپهڕی خیانهت ئهگهیهنـێ كه لــهلایهن
كهمیــــــنهكانهوه له دژی دهوڵـهتی ئیســـلامی ئهندهلووس
ئهنجام درا، لهكاتێكدا مهسیحییه هاوپهیـمانهكان ههسـتان بـه بانگ
كردنی (الفونسو)ی ئهرجوونی كه بهكهسێـكی شهڕهنگێـز ناسراوه له
ههمان كاتدا بههێـــزترین پاشای خـاچ پهرستهكان بـوو له سهردهمی
جهنگ و داگیـركاری ئهندهلـووسدا، وه بهڵێنیان پێدا بوو به
كوَكردنهوهی دهیان ههزار كهس لهوان له دژی دهوڵهتـی
ئهندهلووس، وه بهڵێنیان پێدا به یارمهتی دانی و پشتیوانی لێ
كردنی بهگیان و خوێن، بهڕاستی (الفــونسو)ی شهڕانگێــز ههستا بـه
ئهنجام دانی جهنـــــگه بهناوبانگهكــهی و ســـــهرئهنجام چوونه
ناو بنكهكانی ئهندهلووسهوهو دهستیان دایه بلاَوكردنهوهی
گهندهڵی و فهساد، ههروهها سهربـازانی كهمینهكان چوونه پــاڵ
هێزهكهی (الفونــــسو) لهكاتی ڕوَیشتنی سوپـاكهی دا بهناو ڕێگاكان
و دهروازهكـانی شاردا، بهلاَم به یارمـهتی و پشتیوانی خوای
پهروهردگار (الفونســـو)ی شهڕانگێـز لهو جهنگهدا شكستی هێناو
بهبێ ئومێدییهوه گهڕایهوه، ئیدی لهوه بـه دوا هیــچ بوَ
كهمینهكان نهمایهوه جگه له ههست كردن به ترسـناكی ئهو
ههڵـوێسـته خیـانهت كارانهی كه له دژی دهوڵهتی ئیسلامی
نواندییان، پـاشان دهیـان هـهزار له مهسیحییهكان ڕایان كردو
(الفونسـو) ش لهگهڵیان دا له ڕاكردنهكهدا بهشدار بوو و ماڵ و
سـهرووهت و سامانییان به جێ هێشـت.
- كهمینهكان به بهردهوامی له ئهندهلووسدا مایهی كارهسات بوون
بهسهر ولاَت و گهلهكهیهوه، سهرهڕای ئهو ههموو یارمهتی و
پاراستن و پارێزگـاری لێ كردنهی كه لهلایهن دهوڵهتی
ئیسلامییهوه پێشكهشیان دهكرا بهلاَم سهرئهنجام ئهوان بوونه
تاپـووری پێنجهم له بـۆ دوژمنــــان ئهمه لهلایهن مێژوو نووسه خاچ
پهرستهكانهوه دانی پیـــادا نراوه، لهوانهش (بیدلال) كه مێژوو
نووسێكی خاچ پهرسته و ناوبراودهڵێت: (ئهستێرهی هاوپهیمانهكان
جارێكی تر دهركهوت دوای ههڵوهشاندنهوهی دهوڵهتی ئهندهلووس و
سهرههڵدانی دهوڵهتهكانی سهر به هوَزه لاوازهكان، وهتوانییان
خزمــــهتی گهوره له بـهرژهوهندی خـاچ پهرستهكان پێشكهش بكهن و
ههروهك پهرهیان دا به كرداری هێنانی خاچ پـهرســــتـان بوَ
نـاوهوهی ولات)،بهڵكو ئازادی بوَ كهمینهكان پهرهی پێدرا،
سهرئهنجام دهست درێژی كرایه سهر موسڵمانهكان و سووكایهتی بـه
بنهچهیان كرا، ههروهك لـه نامه بهناو بانگهكهی (ئیبن جرسیا)دا
هاتووه، كه باس له بهرز كردنهوهی پلهو پایهی عهجهمهكان
(بیانییهكان) دهكات بــهسهر عهرهبدا كه لهساڵی(450)ی كوَچی
نووسیوییهتی، شایهنی باسه ئهم نامهیه پـڕییهتی له دژایهتی
كردنی ڕهگهزی عهرهبی، ههروهها باسـی سووكی سیفاتهكانیان و هیچ و
پووچـی ژیانیان و لادان و ڕوَچوونیان له ئارهزووهكانی سێكسی دا
دهكات، به كورتی سیفهتی عهرهبهكانی پێچهوانهی عهجهمهوه
باس كردووه بێ گـومان مهبهستی بووه كه لایهنی خراپی عهرهبهكان
بخاته ڕوو و باس لهوهش دهكات كه عهرهبهكان ئارهزووه
سووكهكانیان به بهرز ڕاگـرتـووه (بێ گومان هیچ لهم ڕهوشته
ناشرینانه له عهرهب دا بوونی نییهو بوختانه بوَ عهرهبهكان
كراوه)، وه بهرز ڕاگرتنـی ئارهزووه كهمهكانیان بهلاوه باش بووه،
ههروهك ڕوَچوونیان له زانستداو جگه لهمــــهیش، وه ئهو نامهیه
ئهنجامی سیـاسهتی لێـــبووردن و نهرم و نیانی لهگهڵ كهمینهكــان
دووباره بووهتهوه، ئهمه زانایانی ئیسلامی ناچار كرد كه سزایان
بدهن وهك چوَن باس كراوه لهلایهن گهورهتریـن فوقههای
ئهندهلووسهوه كه ئهویش ئیبن ڕوشد لجهد، لهكاتێكدا فهتوایهكی
دهركرد تیایدا داوای كـرد كه مهسیحییهكان له ئهندهلووسهوه
بگوێزرێنهوه بوَ مهغریـب، ئهمهش له ساڵی 521 كوَچی دا بوو له
سهردهمی (عهلی كـوڕی یوسـف) كه ئهو كات ئهمیری موسڵمانان بوو.
* كهمینهكان و هـاوكـاری مهغۆلهكان له دیمهشق
- بهردهوام مێـــژوو نـووسهكان داگیـر كردنی ولاَته ئیسلامییهكــان
لهلایهن مهغوَلهكانهوه دهگێڕنهوه بوَ هوَكاری ههڵگیــرساندنی
جهنگ له نێوان جهنگـیـز خـانی پاشای مــهغـوَلهكان و عهلائهدین
خـوارزمی سهركردهی موسڵمانان لهو سهردهمهدا، بهلاَم له ڕاستییدا
هوَكاری سهرهكـی داگیـر كاری مهغــــــــــوَلهكان بوَ ولاَتـانی
ئیسلامـی دهگهڕێـتهوه بوَ نهخـشه فێـلاَوییهكانی خاچ پـهرستان
كه بـهردهوام ترسیان له ئیسلام و موسڵمانان ههبووه، به ههموو
شێوازێك خاچ پهرستان ههوڵی ئهوهیان داوه كه مهغوَلهكان له دژی
ئیسلام و لاواز كردن و دژایهتی كردنی موسڵمانان بهكار بهێنن، به
درێژایـی مێـژوو ئهگهر نـهخشه دوَزهخیـیــهكانی دوژمنان نهبووایه
هیچ هێزێك توانای ڕووبهڕِوو بوونهوهی موسڵــــــمانانی نهدهبوو،
بهڵێ لهو كاتهشدا دووباره خاچ پهرسـتان كهوتنهوه پیلان گێـڕان
لهدژی ئیسلام و موسڵمانان ئهوهبوو خاچ پهرستان نوێنهری خوَیان
نارده لای مهغوَلهكان به مهبهستی هاوكاری كردنی مهغوَلهكان بوَ
ههڵگیــــرساندنی جهنگ له دژی موسڵمانان و داگیـر كردنی ولاَتانی
ئیسلامی..؟! بهڵێ خاچ پهرستان ههموو جوَره ئاسان كارییهكیان كرد له
بوَ مهغوَلهكان تا جهنگ له دژی ئیسلام و موسڵمانان بكهن و خاچ
پهرستان ههموو تواناو بهرههم و دهستهات و تهنانهت بهندهو بهكرێ
گیراوهكانی خوَیشیان خسته خــزمهتی مهغـوَلهكانهوه له پێناو
ههڵگیرساندنی ئهو جـهنگه، مهسیحییه سهر سهختهكانی ئیسلام
ئافرهتیان وهك چهك بهكارهێنا كه توانیان لهو ڕووانگهوه
مهغوَلهكان له خشته ببهن و ئافرهته خاچ پهرستهكان كاریگهری
زوَریان دهكرده سهر مهغوَلهكان بوَ درێژهدان به جهنگهكه،
مهغوَلهكانیش بهردهوام لهگهڵ ئهو ئافرهتانه ڕایان ئهبووارد،
ئیدی هێرشی مهغوَلهكان بوَ سهر ولاَتی ئیسلام به شێوهیهك بوو
تهڕو وشكی بهیهكهوه سووتاند، وهك كوللهیهكی زوَر دایان بهسهر
ولاَتی ئیسلامی داو تهڕو وشكیان بهیهكهوه سووتاند، هێرشی
مهغوَلهكان بوَ سهر ئوممهت و خـاكی ئیسـلام درێژهی كێشا تا
سهرئهنجام خهلافهتی عهبباسیان ڕووخاند له ساڵی 656ی كوَچــی
دا،وه له مـانگی سهفـهری 658ی كوَچی دا شاری دیمهشقیشیان داگیـر
كرد، دواتر دار دهستێكی خوَیان كرده والی دیـمهشق كه ناوی (إبـل
سیـــــــان) بوو، ناوبراو یهكێك بوو له گهورهكـانی ئایینی
مهسیـحی، ئیدی لێرهوه كاریگهری خاچ پهرستهكانمان بهسهر
مهغوَلــهكـانهوه بوَ دهردهكهوێت كه به ئاشكراو له سهرهتاوه
دیار بوو كه مهغوَلـهكان چهكێكن به دهستی خـــــاچ پهرسـتــانهوه
بوَ دژایهتی كردنی ئیسـلام و ڕووخـاندنی خهلافهتی ئیسلامی، بهڵێ
(إبیل سیان)ی سهرسهخت لهگهڵ گهورهكانی ئایینی مهسیحییدا چهندین
كوَبوونهوهی ئهنجام دا، كه ئهم مهسیحییانـه لهو كــاتهدا
كهمینهیهك بوون لهناو دهوڵهتی ئیسـلامیدا، له بـهرامبـهر ئهو
ههموو خزمهتـهی دهوڵهتـی ئیسـلامی دا دهچوون دهستـیان لهگهڵ
نـــاحـهزانی ئیسلام دا تێكهڵ دهكـرد به مـهبهسـتی ڕووخاندنی
دهوڵهتی ئیسـلامی هاوكـاری دوژمنـان بوون له داڕشتـنی نهخشـهو
پیــــلانی دوَزهخیدا، (هل جزاء الاحسان الا الاحسان) .؟
له پـاش كوَبوونهوهی (إبیل سیان) لهگهڵ گهورهكانی ئاییـنی
مهسیحیدا دواتـر كڵێـــساكانی بـهسـهر كردهوهو بهڵێنی پێدان كه
دهوڵهتێكیان بوَ دابمـهزرێنـێ، ههر بهم بوَنهیهوه وهڤدێكی
مهسیحییهكان سهردانـی هـوَلاكوَیان كردو كوَمهڵه دیارییهكی زوَر
به نرخیان پێشكهشـی هوَلاكوَ كردو له بهرامبـهردا داوای ئهمان و
پارێزگاری مهسیحییهكانیان ئاراسـتهی هـوَلاكوَ كرد، شایانی باسه له
دهرگای (تووهــــــا)هوه ڕوَیشتنه ژوورهوهو ههموویـان به
درووشمی (ئایینی ڕاست دهركهوت كه ئایینی مهسیحییه) خاچییان بهرز
كردبووهوه ئهم درووشمهیان به دهنگی بهرز دووباره دهكردهوهو
سهرزهنشتی ئایینی ئیســلام و شوێنكهوتووانیان دهكردو هاوكات
دوڵچـهی پڕ له خهمر (مــهی)یان به دهستهوه بوو له كاتێكدا
بهلای دهرگای مزگهوتهكاندا تێپهڕ دهبوون دهیان پرژاند بهسهر
دهم و چاو و جل و بهرگی موسڵمانانی بهردهم مزگهوتهكانداو له ناو
بازاڕو دوكانهكانیشدا ههر بهو شێوه ناشیرینه خهڵكیــــــان ئازار
ئهدا،وتار بێژهكهیان دووكان به دووكان دهگهڕاو باسی شته چاكهكانی
ئایینی مهسیحی دهكردو دروَو بوختانی له دژی ئیسلام و موسڵمانان
بلاَو دهكــردهوه، پاشان چوونه كڵێسای مهریهمهوهو زوَر به
توندی له خهڵكیان ئهداو شانازیشییان بهو ڕهفتارانهیانهوه دهكرد،
بهڵێ ئهوان نیازیان وههابوو كه درێژه بهم حاڵهتهو ئهم
سیاسهتهی مهغوَلهكان بدهن له ترساندن و ڕووخاندنی مزگهوت و
قوتابخانهو سهرجهم شوێنهوارهكانی تری ئیســـــــــلام، وه له
كاتێكدا موسڵمانان ڕهخنهیان لهم سیاسهتهی مهغوَلهكان گرت و بوَ
ئهو مهبهسته سهردانی (إبیل سیان)یان كرد بوَ گهیاندنی سكالاَو
ناڕهزایی خوَیـان لهو حاڵهته، ناوبراو دهستی كرد به سووكایهتی
كردن به وهڤدهكهی موسڵمـانان و سهئهنجام دهری كردن و هیچ گوێی
بوَ داخوازییهكانیان نهگرت، بهڵێ ئهمه بهشێكه له ههڵوێست و
ڕهفتاری كهمینهكان له بهرامبهر دهوڵهتی ئیســـلامی دا، به
درێــژایـــــــی مێژوو ئهگهر بچووكترین دهرفهتێكی بۆ ڕهخســــا بێت
هیچ سڵییان لهوه نهكردووهتهوه كه دهست لهگهڵ ناحـهزانی
ئیســلام دا تێكهڵ بكهن بوَ لێدانی موسڵـمانان و داگیـر كردنی ولاَتی
ئیسلامی...؟!!
*كه مینهكان و ڕۆڵیان له هاوكاری كردنی فهرهنسیهكان وهێرشكردنه سهر میصر و داگیركردنی .
- بێگومان لهناو میصریشدا كهمینهكان ههمیشه سهرباری ئهو ههموو
خزمهتهی دهوڵهتی ئیسـلامی بوَیان، به بهردهوامی بیریان لهوه
كردووهتهوه كه چوَن بووارێك بوَ خوَیان بڕهخسێنن تا خهنجهری
خیانهت و بێ وهفایی له دهوڵهتی ئیسلامی بدهن، ههر لهبهر
ئهوه بهردهوام كهمینهكانی میـصــر ههوڵیان داوه كه خوَیان له
دهوڵهتی موسڵمان و كوَمهڵگای میصر جیا بكهنهوهو بهردهوام ههستی
جیاخوازییان بوَ خوَیان پهره پێداوهو كاریان لهسهر ئهوه كردووه
كه وهچهكانی پاش خوَشیان لهسهر ئهوه ڕابهێنن كه ئهمان بهشێك نین
له كوَمهڵگهی میصریی و كیان و بوونی خوَیان دهوێت، بهڵێ وهك له
پێشهوه ئاماژهمان پێدا كهمینهكانی میصریش بهردهوام له دووی
بوارێك گهڕاون تا بتووانن له پشتهوه خهنجهری غهدرو بێ وهفایی
له دهوڵهتی ئیسـلامی بووهشێنن، ئهو دهوڵهتهی كه چهندین سهده
كهمینهكان له سایهی دا به ئازادی و سهربهستی تهواوهوه
ژیانیان بهسهر بردووه، له دیارترینی ئهو خیانهتانهی كه
كهمینهكان ئهنجامیان دان هاوكاری و كار ئاسانی كردنی ئهوان بوو بوَ
فهڕهنسییهكان لهكاتی داگیر كردنی میصردا له ساڵی 1213ی
كــــــــوَچی دا، كه بێ گومان هوَكاری داگیــر كردنی میصر
دهگهڕایهوه بوَ كوَمهڵێك پاڵنهری ئابووری و سیاسیی و بازرگانی
كه ڕاستهوخوَ ئهم هێرشهی سهر میصر خزمهتی بهرژهوهندی خاچ
پهرستانی دهكرد، ههمان كات فهڕهنسییهكان لهكاتی ئهنجام دانی
هێرشهكهدا ههستیان بهوه دهكرد كه گهلی موسڵمانی میصر زوَر
خوَڕاگرانهو بهتوندی دژی ئهم هێرشه دهوهستیتهوهو ئوَپوَسزیوَنی
خوَیان له دژی هێرشهكه ڕادهگهیهنن، لهبهر ئهوه
فهڕهنسییهكان بیــریان له چارهسهرێك – بدیل – ێك كردهوه تا
بههوَیهوه بتووانن له ئاستی ناڕهزایهتی و تووڕهیی و نیگهرانی
گهلی میصری كهم بكهنهوه، بوَ ئهمهش ڕاستهوخــوَ پهنایان بوَ
كهمینهكانی میصر برد تا هاوكارییان بن له گونجاندنی باروودوَخهكــه
بهئاراستهی بهرژهوهندییهكانی فهڕهنسی یهكان به دڵنیاییهوه
فهڕهنسییهكان سهركهوتنیان به دهست هێنا له بهكارهێنانی
كهمینهكان بوَ گهشتن به ئامــــــــانج و بهرژهوهندییهكانیان،
ئهوه بوو دهست بهجـێ كهوتنه جێ بهجێ كردنی پیلانهكانیان به
كهمینه مهسیحییهكانی ناو میصر، سهرهتاش وهكو سهرباز له
ڕیزهكانی سوپادا كهمینهكانیان وهرگرت ئهو كهمینانهی كه
سهردهمانێك زوَر به هێمنایهتــی له خاكی میصردا ژیاینان بهسهر
بردووه..!! ئهمڕوَ ڕاستهوخوَ خوَیان كرده دار دهستی دوژمنانی ئیسلام
و موسڵمانان، دیارترینی ئهو كهسانهی كه لهو كاتهدا به ڕهمزی
خیانهت و بێ وهفایی دهناسرا (یهعقووب حهننا) بوو كه له پێشهوهی
ئهو كهسانهدا بوو ههستان به خیانهت كردن له خوودی ولاَتهكهی
خوَیان له سهردهمی نوێ دا (عصر الحدیث)، ئهم خاچ پهرسته نا
پاكــــه ههستا به درووست كردنی كهتیبهیهكی سهربازی تایبهت به
مهسیحییه میصرییهكان كه ڕاستهوخوَ لهلایهن ئهفســــهرانی
فهڕهنساوه مهشقیان پێ دهكرا لهسهر شێوازی پێشكهوتووی ئهوروپاو
ههموو جوَره چهكێكی سهربازی پێشكهوتوو هاوكارییان دهكردن.
ههمان كات دامركاندنهوهی شوَڕشهكانی گهلی میصری خرایه ئهستوَی
ئهم كهمینه بهكرێ گیــراوانه، (یهعقوب حهننا)ی به كرێگیراویش
لهلایهن فهڕهنسییهكانهوه پلهی (جهنهڕاڵ)ــی پێ بهخشـــرا،
ههروهك نازناوی فهرماندهیی كهتیبه قیبتییهكانی ســوپــای
فـهڕهنسـی پێ بهخــشـرا.
- ههروهك هێزهكانی سوپای فهڕهنسا به ئاشكرا هاوكاری میلیشییاكانی
یهعقووب حهننای قیبتی ییان دهكرد له دامركاندنهوهی شوَڕشی
یهكهمی قاهیره له ساڵی 1213ی كوَچی و شوَڕشی دووهمی قاهیرهی
ساڵی 1214ی كوَچی، كه سهگێك بهناوی (كلبیر) به یهعقوب حهننای
ڕاگهیاند چی پێ خوَش بێت له دژی خهڵكی قاهیره درێغی نهكات ئهم
ڕێ پێدانهش لهپاش دامركاندنهوهی شوَڕشی دووهمی قاهیره هات،
یهعقووب حهننای نا پاكیش ههستا به نانهوهی پشێوی و نا ئارامی و
تالاَن كردنی سهرووهت و سامانی ولاَت و ڕووخاندنی مزگهوتهكان و بێ
ئهدهبی كردن بهرامبهر پیروَزییهكان و... هتد. به كورتی (یهعقووب
حهننا) تاوان گهلێكی ئهوتوَی له میصردا ئهنجام دا كه پێنووس شهرم
ئهكات له نووسینیان..
- پێویسته ئاماژه بهوه بكهین كه یهعقووب حهننای قیبتی و كهتیبه
سهربازییه قیبتییهكهی سهرهتایهكه بوَ ئهو حاڵهتهی كه له
مێژووی میصردا بهناوی (فیتنهی تائیفی) ناسراوه، بهلاَم مایهی
سهرسووڕمانه كه له پاش ئهوه یهعقووب حهننا لهلایهن
قهشهكانهوه بهڕێزهوه ناودهبراو له میصردا ئاهـــهنگی بوَ ڕێك
دهخرا به شانازییهوه دهیان وت یهعقووب حهننا جیهادی له دژی
موسڵمانان كردووه، لهوهش مایهی سهرسووڕمان تر ههڵوێستی مێژوو
نووسه مهسیحییه هاوچهرخهكانه كــه بهردهوام بهڕێزو سوپاسهوه
كارهكانی یهعقووب حهننای خاچ پهرستی ناپاك ههڵدهسهنگێنن: به
نموونه ئهوه دهقی وتهیهكی د. لویسه كه ناوبراو نووسهرێكی
بهناوبانگی خاچ پهرستانهو بهوه ناسراوه كه زوَر دژایهتی
موسڵمانان دهكات و ناوبراو سهبارهت به یهعقووب حهننا دێته گوَو
دهڵێت: ئهو ڕوَڵ و كاریگهرییهی كه له ماموَستا یهعقووب حهنناوه
پێشكهشی فهڕهنسییهكان كرا له دژی عوسمانییهكان به هاوكاری و
دهست بارێكی ئهوهنده گهوره سهیر دهكرێت كه شایهنی ئهوهیه
له پاداشتی دا پهیكهرێكی له زیو بودرووست بكرێت و له گهورهترین
گوَڕهپانی قاهیــرهدا دابنرێت و لێی بنووسرێت كه ئهمه یهكهمین
كهسێكه داوای سهربهخوَیی میصری كردووه له چهرخی نوێدا...؟!!
- پێویسته ئهوه بخهینه ڕوو كه تا ئێستاش له میصردا باس له
چوَنییهتی هاوكارییهكانی یهعقووب حهننا دهكرێت بۆ فهڕهنسیهكان
له كاتی داگیركرد میصردا..
* كهمینهكان و ڕوَڵیان له كهوتنی دهوڵهتی عوسمانیدا
- ههمووان لێرهدا به تهواوهتی لهو ڕوَڵه ناپاكهی كهمینهكان
تێگهیشتن كه به درێژایی مێژوو خستوویانهته گهڕ له دژی دهوڵهته
ئیسلامییه یهك له دوای یهكهكان، ئهو دهوڵهتانهی كه له ژێر
سایهی دا كهمینهكان ژیاون و بههێز بوون و گهشهیان كردووه، بهڵێ
به درێژایی مێژوو كهمینهكان (جوولهكه، گاور) له بهرامبهر
پاراستنیان و چاكهكانی دهوڵهتی عوسمانی بوَ ئهوان، به
پێچهوانهوه له بری ئهوهی ئهو دهوڵهته به موڵكی خوَیان بزانن و
بیپارێزن ههستاون له پشتهوه خهنجهری غهدرو بێ وهفاییان لێ
داوه..!! بهڵێ ئهوه ئهوروپای خاچ پهرسته كه بهردهوام
پێداگرییان كردووه لهســــهر ههڵگیــرساندنی جهنگ له دژی
دهوڵهتی عوسمانی، له پێناو گهیشتنیان بهو ئامانجهش ههوڵیان دهدا
لهناو جهرگهی دهوڵهتی عوسمانی دا ئاژاوهو فیتنه بهناوی
شوَڕشهوه بهرپا بكهن.؟! بهتایبهت كاریان لهسهر ئهوه دهكرد كه
له ڕێی كهمینهئایینییهكانی ناودهوڵهتی عوسمانییهوه ئاژاوهی
ئایینی ناو دهوڵهت پهره پێ بدهن و لهو ڕووانگهوه كاریان ئهكرد تا
دهوڵهت لاواز بكهن و پاشان به یهكجاری له ناوی ببهن،به
دڵنیاییهوه ئهوروپاو ڕوَژئاوا چهكی سهرهكییان بوَ بهدهستهێنانی
ئهم ئامانجهیان بهكارهێنانی كهمینهكان بووههتا پیلانهكانیان له
ڕێی ئهوانهوه لهناو جهرگهی دهوڵهتی ئیسلامــی دا جێ بهجێ
بكهن كه بێ گومان كهمینهكانی ناو دهوڵهتی عوسمانی زیاتر له
جوولهكهو گاور پێك هاتبوون، ئیدی ئهم كهمینه ناپاكانه ههرگیز
ئهمهیان لهبهر چاو نهبوو كه به بهردهوامی لهلایهن
سوڵتانهكانی دهوڵهتی عوسمانییهوه هاوكاری دهكران و به ههموو
شێوهیهك له مهترسی ناوخوَو دهرهكی دهیانپاراستن، تهنانهت
زوَرێك له سوڵتانهكان بوَ ئهوهی كهمینهكان بیر له خیانهت
نهكهنهوه ئافرهتیان لهو كهمینانه خواستبوو، بهلاَم كهمینهكان
ههر بهردهوام بوون له جێ بهجێ كردنی نهخشه دوَزهخییهكانی
ناحهزانی ئیسلام و موسڵمانان له پێناوی ڕووخاندنی ئهو دهوڵهته
ئیسلامییهدا، لێرهدا پێویسته ئاماژه به ڕوَڵی گهورهو سهرهكی
جوولهكهكان بكهین له ڕووخاندنی دهوڵهتی عوسمانی دا، بهلاَم
ئهمهش ئهو ناگهیهنێت كه له ڕوَڵی گاورهكان كهم بكهینهوه
لهنانهوهی ئاژاوهو دوو بهرهكی و ترس لهناو ئهو دهوڵهتهدا،
بهتایبهت گاورهكان ڕوَڵی كاریگهرییان بینی له درووست كردنی
پهیوهندی له نێوان پیاوانی ئایینی لهگهڵ سهروَك و پاشاكانی
ئهوروپاو ڕوَژئاوادا بهتایبهتی ڕووسیا، ئهمهش له دهقی نامهیهكی
بهڵگهنامهیی گرنگدا ڕوون ئهبێتهوه كه لهلایهن بهتریرك
(جریجوریوس)هوه نێردراوه بوَ قهیسهری ڕووسیا.!! لهو نامهیهدا
چوَنییهتی ڕووخاندنی دهوڵهتی عوسمانی ڕوون كراوهتهوه كه له
نامهكهدا ئاماژه به ههڵگیــرساندنی ئاژاوهی ناوخوَیی كراوه وهك
خاڵی دهست پێ كردنی ڕووخاندنی ئهو دهوڵهته، كه تیایدا ئاماژه
به چوَنییهتی مراندنی ڕوَحی ئیمانی و مهعنهوی كراوه لهناو
موسڵماناندا، ههروهك ئهو هۆكارانهش دیاریكراون كه یارمهتی
دهرن بۆ یهكگرتوویی موسڵمانان و سهركهوتنیان بهسهر دوژمناندا[عقیده
الولاوالبراو]
*خستنه ڕووی ڕوَڵ و كاریگهری كهمینـــــــهكان به(گاور وجوولهكهوه) له ڕوخاندنی دهوڵهتی عوسمانیدا
-یهكهم:ڕوَڵی گاورهكان له كهوتنی دهوڵهتی عوسمانی دا:
- دهوڵهتی عوسمانی بهردهوام پارێزهری مافی گاورهكان بووه
ئهمهش لهو ڕووانگهوه سهرچاوهی گرتووه كه ئهوان بهشێك بوون لهو
دهوڵهته ئیسلامییه ههر لهبهر ئهوهش بووه كه لهناو دهوڵهتدا
پلهو پایهو بهرپرسیارێتییان پێ سپێردراوهو ههمان كات له
جهنگهكاندا بهشدارییان كردووهو بههرهمهند بوون له ئاسایش و
هێمنایهتی و خێرو بێری دهوڵهتی عوسمانی، كـــهمینه گاورهكان له
سایهی ئهو دهوڵهتهدا ئهرك و مافیان ههبووهو زوَر به خوَش
گوزهرانی له سێبهری موسڵماناندا، ژیانیان بردووهته سهر، گاورهكان
لهگهڵ ڕووخاندنی دهوڵهتی عوسمانی دهستیان كرد به زیاد كردنی
نفووزی خوَیان، ههروهك كهوتنه بلاَوكردنهوهی بیرو بوَچوونه
(افكار) ڕوَژئاواییهكان، بهتایبهت له سهرهتای سهردهمی سوڵتان
مهحموودی دووهمهوه كه ناوبراو بواری بوَ گاورهكان كردهوه تا به
ئارهزووی خوَیان لهناو موسڵماناندا ژههری خوَیان بڕێژن و تا
سهرئهنجام گاورهكان كهوتنه كێ بهركێ كردن لهگهڵ ئهو كوَمهڵگا
ئیسلامییهداو لهلایهكی دیكهوه ناوبراو دووهم هوَكارێكی سهرهكی
بوو كه تووانی بیرو باوهڕی (خوَش ویستن و ڕق لێ بوون) (عقیده الولاء
والبراء) لهناو كوَمهڵگای ئیسلامییدا بسڕێتهوه، ناوبراو له یهكێك
له وتهكانی دا ئهڵێ: من نامهوێ ههر موسڵمانان لهناو مزگــهوت و
گاورهكان له كهنیسهو جوولهكهكان له پهرستگادا بمێننهوه، به
پێچهوانهوه من دهمهوێ كوَمهڵگا بهبێ جیاوازی ئایین به
ئاراستهی خوَش گوزهرانی دا ببهم بهشێوهیهك ههموو تاكهكانی
كوَمهڵگا بهبێ جیاوازی ههست بهوه بكهن كه مافهكانیان دابین
كراوه...!!! لهبهر ئهوه گاورهكان لهسهردهمی ئهودا ئازادییهكی
له ڕادهبهدهرییان ههبوو، كه به دڵنیاییهوه ئهمهش زیانێكی زوَر
گهورهی دا له دهوڵهتی عوسمانی، لهپاش ئهویش سوڵتان عبدالمجیدی
دووهم هات كه ساڵی 1860 مردووه، ناوبراو تهمهنی شانزه ساڵ بووهو
پاشان زوَر كاریگهر بووه به ڕوَژئاوا، ههروهك (مستهفا پاشا ڕهشید)
لهو كهسانه بووهكه كهوتووهتهژێركاریگهری ڕوَژئاواو كه (خگ شریف
جلخانه) دهركردووهو تیایدا ئاماژهی به یهكسانی ئهرك و مافی
(موسڵمان بێ باوهڕی) كردووه.!!! له پاش ئهوه خهتی ههمایوَنی هات
بهدوایدا كه لهههشت خاڵ پێك هاتبوو، پێداگری لهسهر ئهوه دهكرد
كه یهكسانی له نێوان موسڵمانان و بێ باوهرانِدا بكرێ له ڕووی
ههموو ئهرك و مافێكهوه..؟!! ئیدی ئهمه بووه هوَكاری ئهوهی كه
(عقیده الولاء والبراء) به تهواوی لهناو كوَمهڵگای ئیسلامی ئهو
سهردهمهدا ههڵ بگیــرێ، لهگهڵ ڕادهی ئهو ههموو ئازادی و
سهربهستییه بێ سنوورهدا كه بووه هوَكاری كووژاندنهوهو مراندنی
بیروباوهڕی خوَش ویستن و ڕق لێ بوون (عقیده الولاء والبراء) ئیدی
دهبێت پهرچه كردار چی بێت له بهرامبهر ئهو ههموو
تهنازولانه..؟!! ئایا ههست بهوه دهكات كه ئهمه بهشێكه لهو
نیشتمانهی كه جیاوازی ناكات لـه نــــیـَـوان ئـهم و بـێ
باوهڕێـكدا..؟ بـه دڵـنییاییـهوه نـهخێــــــــــر..؟!!
- گاورهكان بهردهوام پاڵپشت و هاندهروو ورووژێنهری شوَڕشهكان بوون،
ئهمهش به ڕوونی له شوَڕشه بهناوبانگهكهی یوَنان دا دهردهكهوێت
كه له ساڵی 1821 بهرپا كرا..!! ئهگهر یهكێك بپرسێت ئهم شوَڕشه
له سهردهمی كێ دا بوو..؟ بێ گومان له سهردهمی سوڵتان مهحموودی
دووهم دا بوو كه ناوبراو دهرگای به ڕووی گاورهكاندا كردهوه تا به
ئارهزووه خوَیان لهناو ولاَتی ئیسلام دا تهڕاتێن بكهن و نهخشهو
پیلانهكانیان جێ بهجێ بكهن، لهم شوَڕشهدا گاورهكان له ولاَتی
خوَیانهوه بهرهو یوَنان كوَچیان كرد بوَ بهشداری كردن لهو شوَڕشهدا
دژی دهوڵهتی عوسمانی، بـــهڵێ گاورهكان له ههموو
شوێنێكهوهكوَچیان كرد بهرهوبوَ یوَنان له پێناو دژایهتی كردنــی
ئهو دهوڵهته ئیسلامییهو نههێشتنی دهسهلاَتی عوسمانییهكان لهناو
خاكی یوَنان دا، به دڵنیاییهوه ئهو شوَڕشه بووه هوَكاری لاواز
كردنی دهوڵهتی عوسمانی و سهرئهنجام عوسمانییهكان بههوَكاری ئهو
شكستهوه تهنازولیان كرد له بوَ ڕووسیای قهیسهری و عوسمانییهكان
بهو هوَیهوه دهستیان ههڵ گرت له زوَرێك له ناوچهكانی ژێر
دهسهلاَتییان و دایان به ڕووسیا، ههروهك به هوَكاری ئهو شكستهوه
بوو كه ولاَتی شام و میصر لهو دهوڵهته ئیسلامییه دابڕان و
سهرئهنجام ئهو دوو ناوچهیه كهوتنه ژێر ڕكێفی بهكرێ گیراوێكی
وهك مـحـمــد علــــی پاشا.
- ههروهك به ههمان شێوه ئهو ڕوَڵه به ڕوونی له شوَڕشه
بهردهوامهكانی گاورهكاندا دهردهكهوێت له ئهرمینیاو جوَرجیادا،
كه بــــــهردهوام وهك دوژمنێكی سهرسهخت سهیری دهوڵهتی
عوسمانیـان دهكردوڕزگـــار بوونیان لهو دهوڵهته به پێویست دهزانی.
به ههمان شێوه ئهو ڕوَڵهی گاورهكان دهردهكهوێت له شوێنی
ئاههنگ گێڕانی ماسوَنییــهكانـدا، كه هێنابوونیانه ناو ولاَتی
ئیسلامهوه كه ئهمهش هاوكات بوو لهگهڵ هێرشی فهڕهنسییهكان بوَ
سهر میصر، پێویسته ئاماژه بهوه بدهین كه ئهم (محافلانه)
لهلایهن گاورهكانهوه هێنرانه ولاَتی ئیسلامهوهو ئیدی لهوه به
دووا ئهفكاری (عهلمانی و قهومی) هێنرانه ناو كوَمهڵگای
ئیسلامییهوهو له ڕاستییدا ئامانجی سهرهكییان له بلاَوكردنهوهی
(بێ ڕهوشتی، ئازادی ئافرهت، دیموكراتی، یهكسانی ئافرهت و پیاو،
بلاَوكردنهوهی بێ دینی و، سهرههڵدانی پارتی عهلمانی و قهومی)
لهناو خاكی ئیسلامدا تهنهاو تهنها ئهمانه نهخشهو پیلان بوون بوَ
لێدانی ئیسلام و مـوسڵمانـان و سـڕیـنـهوهی (عــقیده الولاو
والبراو) لهناو موسڵماناندا، بهڵێ فیكری قهومی عهرهبی له
بــنهڕهتدا له بهیرووتهوه سهری ههڵدا لهسهر دهستی كوَمهڵه
گاورێكی وهك (بـطـرس الــبـستانی، ابراهیم الیازجی)و غهیری ئهمانیش
كه ئهم كهسانه له گاوره بهناو بـانگهكانی ئهو سهردهمهی
بـهیرووت بوون....
- دووهم: ڕوَڵی جوولهكه له كهوتنی دهوڵهتی عوسمانیدا
- ئهگهر گاورهكان ڕوَڵێكی گهورهیان ههبێت له كهوتنی دهوڵهتی
عوسمانی دا، بێ گومان جوولهكهكان خاوهنی ڕوَڵێكی گهورهو پیس ترن
لهو خیانهته مێژووییهدا..؟!
ئهمهش لهبهر ئهوه بوو كه گاورهكان پشتیان به سیاسهتی شوَڕش و
هێز دهبهست كه ئامانجی سهرهكییان تێك شكاندنی دهوڵهت بوو له
ڕووی سهربازییهوه، بهلاَم جوولهكهكان به پهنهانی كاریان دهكرد
له ناو جهستهی دهوڵهتی ئیسلامی دا بهردهوام وهك خوَرهیهك له
كهمین دا بوون له بوَ ڕووخاندنی ئهو دهوڵهته ئیسلامییه، ههروهك
هیوایان دهخواست كه ههموو ڕێكخراوهكان و بیرو بوَچوونه ڕووخێنهرهكان
بهو بوَنهیهوه بوَ ماوهیهكی دوورو درێژ له ههوڵدابن بوَ
ڕووخاندنی ئهو دهوڵهته مهزن و گهورهیهی جیهان، سهرهڕای ئهو
ههموو چاكانهی كه عوسمانییهكان بهرامبهر جوولهكه كردیان، ئهمهش
له سهردهمی سوڵتان سلێمانی قانوونی دا بوو كه له ساڵی (974)ی
كوَچی دا كوَچی دوایی كرد، پێویسته ئاماژه بهوه بدهین كه
دادگایهكی پشكنین دانرا له ئهندهلووس بوَ موسڵمانان و
جـــــوولهكهكان، لهو دادگایهدا سهدان ههزار جوولهكه دهركراو
ههموو ولاَتان ڕهتیان كردهوه كه پێشوازییان لێ بكهن ئهوهش به
هوَكاری خراپی كردارو ناوبانگییان لهشهڕهنگێزی و
خـــــــــراپهكـــــــاریی دا، سوڵتان سلێمان لهگهڵ ژنێكی جوولهكهدا
هاوسهرگیـــری ئهنجام دابوو بهناوی (ڕوكسلان) ئهو وای له سوڵتان
سلێمان كرد كه پێشوازی له جوولهكهكان بكات و لهناو ولاَتدا جێگهیان
بكاتهوه، تهنانهت ڕێك كهوت لهسهر ئهوهی ڕووخسهتیان بدات به
جێگــــیر بوونیان له ولاَتدا دواتر له ئهنازوَل نیشتهجێ بوون و
بهتایبهتی له (ئهزمیــر، سلانیك، أدرنه)دا نیشتهجێ بوون،
جوولهكه به ڕێژهیهكی زوَر سهربهخوَیی خوَیان وهرگرت و پلهو
پایهی گرنگیشیان پێ درا، ههروهك سهرووهت و سامانی زوَرییان هاته
دهست و دهوڵهمهند بوون و زوَر به ئازادی و خوَش گوزهرانییهوه
ژیانیان دهگوزهراند..؟!! دهبێت وهلاَم دانهوهی ئهوان بهرامبهر
ئهو چاكانه چی بێت..؟ وه چوَن ههڵس و كهوت لهگهڵ دهوڵهت و
كوَمهڵگاكهیان كردبێت..؟!!
جوولهكهكان دهستیان كرد به پێكهێنانی كوَمهڵێكی تایبهت به خوَیان
مهبهستیان تێكدانی بیروباوهڕی موسڵمانان و بانگهشه كردن بوَ
كوَكردنهوهی جوولهكهكان له سهرتاسهری ناوچه جیا جیاكانی
جیهاندا، بوَ ئهوهی قوودس بكهنه بارهگای سهرهكی خوَیان و
ئهوانهی كه ناسراون به جوولهكهی دوَنمه (الیهودیه الدونمه)
بانگهواز كهرهكهیان (شتبای زیفی) بوو كه ناوبراو بانگهشهی
پێغهمبهرایهتی دهكرد، فهرمانهكانی خوَی به ئهوروپاو شام و
میصردا بلاَو دهكردهوهو ههروهك بهردهوام وهفدی جوولهكهكان
دههاتنه لای و بوَ ئهوهی شوێنی بكهون، كاتێك دهوڵهتی عوسمانی
به نیازی سزادان شتبای زیفیان گرت، بانگهشهی بوَ ئیسلام كردو وای
نیشاندا كه ئهو كهسێكی موسڵمانهو ناوی خوَی نا (محمد البواب). وه
داوای له دهوڵهت كرد كه ڕێگهی پێ بدات تا جوولهكهكان بانگ بكات
بوَ ئهوهی موسڵمان ببن، شتبای زیفی له ژێرهوهو به نهێنی
جوولهكهیهكی تهواو بوو، بهردهوام كاری له بهرژهوهندی
زایوَنییهكان به شاراوهیی ئهنجام دهدا، ههروهك له ڕوواڵهتیشدا
خوَی به موسڵمانێكی دڵسوَز نیشان ئهداو وا خوَی به كوَمهڵگا
دهناساند كه ئهو سهربازێكی دڵسوَزی ئهم ئیسلامهیه ناوبراو
بزووتنهوهكهی خوَی نــاو نا (یهودیه الدونمه) كه ئهم پارتهش
بزووتنهوهیهكی سیاسی بوو بهرهنگاری دهوڵهتی عوسمانی دهكرد
زیاتر لهوهی بزووتنهوهیهكی ئایینی بێت،واته خوَی وهك پارتێكی
ئایینی نه دهناساند،.
- وهك لهپێشهوه ئاماژهمان پێدا شتبای زیفی به پاڵپشتی
جولهكه پارتێكی دامهزراند،ئهم پارته چهندین جار به شێوهیهكی
كارا بهشدار بووه له ڕووخانـــدنی دهوڵهتی عوسمانی دا:
أ- ڕووخاندنی بهها ئیسلامییهكان له كوَمهڵگاو ناوچهكانی ژێر
دهسهلاَتی دهوڵهتی عوسمانی داو كاركردن بوَ بلاَوكردنهوهی بێ
باوهڕی و بیری ڕوَژئاوایی، ههروهها بانگهشه كردن بوَ خوَ ڕووت
كردنهوهی ئافرهتان و تێكهلاَو كردنی پیاوان و ژنان به تـایـــبـهت
لــــه خوێندنگهو زانكــوَكاندا.
ب- جوولهكهی دوَنمه ڕوَڵێكی كاریگهریان ههبوو بۆ سهرخستنی
دوژمنهكانی سوڵتان عبدالحمید، ههروهك جوولهكهی دوَنمه دهستی كرد
به جم و جووڵ له ناوچهی سلانیك بوَ دوورخستنهوهو لادانی سوڵتان
عبدالحمید له كورسی حوكم، ههر ئهمان بوون كه بیری لاوه
موسڵمانهكانیان ژههراوی كردو ههروهها چوونه ڕیزهكانی سوپای
عوسمانییهوه به مهبهستی تێكدانی ئهو سوپایهو كوَنتڕوَڵ كردنی
سوپاكهو جێ بهجێ كردنی پیلانهكانیان.
ج- جوولهكه كاریگهرییان ههبوو بهسهر كوَمهڵهی (الاتحاد
الترقی)ییهوهو به ئارهزووی خوَیان تهحهكومیان بهسهرئهو
كوَمهڵهیهدا ئهكردو،وهكو بوكهڵهیهك به ئارهزووی خوَیان دهیان
جوولاَنـــــدو ههڵیان دهسووڕان، ههتاوهكو پیلانه گلاَوهكانیان
سهبارهت به لابردنی سوڵتان عبدالحمید جێ بهجێ بكهن و دهستووری
عهلمانیش پیاده بكهن له ولاَتدا.
د- شوێنی ئاههنگی ماسوَنییان لهناو دهوڵهتی عوسمانی دا دامهزراند،
وه درووشمی ههڵخهڵهتێنهرییان بهكارهێنا وهك (ئازادی، ڕووبهڕوو
بوونهوهی چهوساندنهوهو بلاَوكردنهوهی دیموكراتی) بوَ سهرنج
ڕاكێشانی ساویلكهكان و گرنگی دان به بیری ڕووخێنهر.
وا دادهنرێت (شتبای زیفی) كه له ساڵی 1678 زایینی كوَچی دوایی كرد
یهكهم كهس بێت بانگهشهی ئهوهی كردبێت كه فهلهستین بكرێته
نیشتمانێكی نهتهوهیی بوَ جوولهكه، ههروهك به دامهزرێنهری
ڕاستهقینهی زایوَنی جیهانی دادهنرێت له پێش (تیوَدوَر هرتزل) به
300 ساڵ، پێویسته ئاماژه بهوه بدهین كه مستهفا كهمال دهدرێته پاڵ
ئهو كوَمهڵه جوولهكه پیسانهی كه دهزانین ماوهی ڕوَڵی ئهو بوَ
تێك شكاندنی خهلافهتی عوسمانی بوو.
- (موئیز كوهین)ی جوولهكه دادهنرێت به دامهزرێنهرانی فكری
نهتهوهیی (الطورانی) وه كتێبهكهی كه دهربارهی نهتهوهی
(الطورانی) نووسیوییهتی، كتێبێكی پیروَزه سهبارهت به سیاسهتی
(الطورانی) كهخهلافهتی عوسمانی ڕووخاند، ههروهها فیكری
كوَمهڵگای ئیسلامی پووچهڵ كردهوه، وه جوولهكهكان جهخت لهسهر
ڕوَڵی خوَیان دهكهنهوه له تێك شكاندنی خهلافهتی عوسمانی دا
ئهویش به ناردنی یهكێك له گهوره پیاوانی جوولهكه بریتی بوو له
[ئیمانیول قراصو] كه ناوبراو یهكێك بووله سهركردهكانی ئیتیحادو
تهرهقی، بوَ ئهوهی سوڵتان عبدالحمید تهسلیم بێت به بڕیاری لهسهر
كار لابردنی ئهمهش وهكو توَڵه سهندنهوهیهك لهوهی كه سوڵتان
عبدالحمید ڕهتی كردهوه جوولهكه له فهلهستین دا نیشتهجێ بكرێ.
- ئهمه چاو پیا خشاندنێكی خێرا بوو بهسهر ڕووداوهكانی مێژوودا كه
لهوانهیه له مێشكی موسڵمانـــــان دا بوونی نهبێت لهم كاتهدا،
ههروهك له پێشهوه له مهسهلهی (الولاء والبراء)دا ڕوونمان
كردهوه، بهلاَم واقیعی ئێستاو مێژووی نزیك پڕییهتی لهو
ههڵوێستانهی كه بهڵگهمان بۆ دههێننهوه لهسهر ڕاستی ههڵوێستی
كهسانی تر له كوَمهڵگای موسڵماناندا، ههروهك له خوارهوه بۆ یاد
خستنهوه به نووكه قهڵهمێك ئاماژهی پێ دهدهین:
* ئهوهی بهروَكی موسڵمانهكانی تری گرت به نموونه وهك ئهو
كارهساتانهی بهروَكی كوردستانی خوَمان و پارچهكانی تری گرتووه
لهبهر ئهوه بووه كه داوای مافی چارهنوس و سهربهخوَییمان
كردوهه،،ههروهها ولاَتانی (بوَسنهو ههرسك)و قهسابخانهی شیعهكان،
كه بهسهر موسڵماناندا هات لهسهر هیچ شتێك نهبوو تهنها تاوانیان
ئهوه بوو كه ویستوویانه دهوڵهتێكی تایبهتیان ههبێت كه درووشمی
ئیسلامی ههبێت.
* ئهوهی كه ڕووی دا له ولاَتی كوَسوَڤوَو مهقدوَنیا.
* ههروهها ئهوهی ڕووبهڕووی موسڵمانانی بهش مهینهتی شیشان
بوویهوه له ئاوارهیی و دهربهدهری و كوشت و بڕیان لهلایهن
ڕووسیای داگیــر كهرهوه.
* وه ئهوهش كه ڕووی دا له باشووری سوودان و باشووری نهیجیریاو ساحل العاج و ئـــهســیـوبـیاو ئهریتریا.
* ههروهها ههموو ئهو ڕووداوانهی كه له لوبنان دا ڕوویان داو
سهرجهمی ئهو خیانهته گهورانهی كه كراون بوَ پێك هێنانی سوپای
خاچ پهرستان به سهركردایهتی (ئهنطوان لهحد).
- ئێستاش وهك به چاوی خوَمان دهبینین لهسهر دهستی كهمینهكان و
له شوێنه جیاوازهكانی جیهاندا خوێنی موسڵمانان به ناڕهوا دهڕێژرێت و
لهبهر چاوی ڕێكخراوهكانی مافی مروَڤ و نهتهوه
یهكگرتووهكانهوه ستهمیان لێ دهكرێت، ئهمه له كاتێكدایه كه ههر
ئهم كهمینانه سهدان ساڵ له ژێر ڕهحمهتی حوكمی ئیسلامی دا به
ئارامی و ئاسوودهیی ژیانیان بردووهته سهرو ههموو مافهكانیان بوَ
دابین كرابوو..؟؟!!
- له ماوهی ڕابردووداو له دیراسهیهكی مێژوویی كورت و خێرادا، به
ورد بوونهوه له ڕووداوه مێژووییهكانی كوَن و هاوچهرخ، كوَمهڵه
كارووبارێكی گرنگمان خسته ڕوو سهبارهت به كهمینهكــــان و
ههڵوێستیان له بهرامبهر ئهو كوَمهڵگه ئیسلامییهی كه جێگای
گهشهو ژیان و زیندهگی ئهوان بووهو لهو كوَمهڵگهیهدا ههموو
جوَره ئازادییهكیان ههبووه، وا له خوارهوه به كورتی له چهند
خاڵێكدا ئاماژه به ههڵوێستی كهمینهكان دهكهین بهرامبهر
كوَمهڵـگــای ئیســـــــــلامـی لــــهوانهش:
یهكهم: كهمینهكان له ژێر سێبهری دهوڵهتی ئیســـلامی دا زوَر
به ئازادی و سهربهستی ژیانییان دهگوزهراند تا ئهو ڕادهیهی كه
لهگهڵ موسڵماناندا له ماف دا یهكسان بوون و دهوڵهت هیچ كات ئهوانی
جیا نهئهكردهوه لهو كوَمهڵگا ئیسلامییه له ڕووی ئهرك و
مافهكانهوه، دهتوانین بڵێین له سایهی دهوڵهتی ئیسلامی دا
بچووكترین ههڕهشه ڕووبهڕووی كهمینهكان نه دهبوویهوه، تهنانهت
له مێژوودا بهڵگهیهك توَمار نهكراوه كه بیسهلمێنێ ڕوَژێك له
ڕوَژان موسڵمانان سهرزهنشتی كهمینهكانیان كردووه، تهنانهت
موسڵمانان ئهوهنده به باشی ههڵس و كهوتیان لهگهڵ كهمینهكــــان
دا كردووه كه ئهمه بووهته هوَكاری موسڵمان بوونی زوَرێك له
كهمینهكان، ههروهك ئهوه به ڕوونی دهبینرێت له سهردهمی ئهبوو
عوبهیدهی كوڕی جهراح دا كاتێك والی (حمص) بوو ڕهفتار جووانی ئهو و
موسڵمانان بهرامبهر گاورهكان هوَكار بوو تا زوَربهی گاورهكان
موسڵمان بوونی خوَیان ڕابگهیهنن..
دووهم: كهمینهكان سهرباری ئهو ههموو چاكهو نهرم و نیانی و
هاوكارییهی كه لهلایهن دهوڵهتی ئیسلامییهوه پێشكهشییان دهكرا
ههرگیز ئهمهیان لهبهرچاو نهگرتووه هیچ كات خوَیان به تاكێكـــــی
ئهو كوَمهڵگایه نهزانیوه، تهنانهت بهردهوام خوَیان له
كوَمهڵگای موسڵمانان جیا كردووهتهوهو بیری جیا خوازی و
جیابوونهوهیان لهو دهوڵهته پهره پێداوهو ههموو كات كهمینهكان
پێداگرییان لهسهر ئهوه كردووه كه پێویسته ههموویان له خوَشی و
ناخوَشی دا وهك كهمینه پشتی یهكتـــــــر بگــــــرن، ههروهك
ئهمه لهناو گاورهكانی (تهرابلووس)ی شام دا ڕووی دا كاتێك خاچ
پهرستهكان له كوَتایی جهنگی (صـــلیب)دا ئهو شارهیان به جێ
هێشت، دهست بهجێ كهمینه (گاورهكان) به ماڵ و مناڵهوه لهگهڵ خاچ
پهرستاندا كوَچیان كردوو شارهكهیان چوَڵ كرد ئهمهش ساڵی 680ی
كوَچی ڕووی دا، به ههمان شێوه له كاتی داگیر كردنی عێراق
لهلایهن ئینگلیزهوه 1917 زوَر به ڕوونی ئهمه دهبینرێت، كاتێك
ئینگلیزهكان هاتنه ناو بهغداد به شێوهیهكی بهرفـــراوان گاورو
جوولهكهكان هاتنه پێشوازییان و خوَشحاڵی خوَیان دهربڕی به هاتنی
ئینگلیزهكان و به ئاشكرا ڕایان گهیاند كه له خزمهتی ئینگلیزدان و
بهپێی بهرژهوهندییهكانی داگیر كهران ههڵس و كهوت دهكهن و له
ژێر فهرمانی ئهواندا دهجووڵێنهوه، له كاتێكدا عێراقییه
موسڵمانهكان داوای دامهزراندنی دهوڵهتی سهربهخوَیان دهكرد له
(باكووری موسڵ تا كهنداوی عهرهب)، جوولهكهو گاورهكان دهست بهجێ
كهوتنه دژایهتی ئهم داواكارییهو داوایان كرد كه عێراق له ژێر
چاودێری بهریتانیادا بمێنێتهوه ئهمهش له ساڵی 1338ی كوَچی دا
بوو.
سێ یهم: كهمینهكان ههر به تهنها بهوهنده ڕازی نابن كه له ڕووی
ههست و ویژدانهوه خوَیان لهو كوَمهڵگا ئیسلامییه داببڕن كه تیایدا
ژیان و گهشهیان كردو له خێرو بێری ئهو دهوڵهته ئیســــلامیــیه
بههرهمهند بوون، بهڵكو لهوه زیاتریان دهوێت كه ئهویش بریتیه له
جێ بهجێ كردنی نهخشهو پیلانه دوَزهخییهكانیان و نانهوهی
ئاژاوهو فهسادو كوشت و بڕ له سهرانسهری جیهان به گشتی و جیهانی
ئیسلامی به تایبهت ههر ئهمهش وای كرد كه كهمینهكان ببنه
تاپووری پێنجهم بوَ دوژمنانی دهوڵهتی ئیسلامی و لهبهر ئهوه
دهستیان دایه ئاژاوه نانهوهو سیخووڕی كردن بوَ بهرژهوهندی
دوژمنان، ئهوان لهگهڵ ههموو دوژمنێك دهبنه برا له پێناو دژایهتی
كردنی ئیسلام و موسڵماناندا تهنانهت ئهگهر دوژمنان داوای
یارمهتیشیان لێ نهكهن ئهوا بێ گومان كهمینهكان ههمیشه له ژێر
فهرمان و خزمهتی دوژمنانی ئیسلامدان و وه هیچ ههڵوێستێكیان لێ
نهبینراوه بوَ سهرخستنی ئایینی ئیسلام یان بهرگری كردن لهو
كوَمهڵگا ئیسلامییهی كه تیایدا دهژین، تهنهاو تهنها كهمینهكان
زیانیان ههبووه بوَ كوَمهڵگای ئیسلامی، له حاڵهتێكدا ئهگهر
بهرگرییان كردبێت تهنها بهرگرییان له خودی خـــــــوَیــــــان
كردووه.
چوارهم: كهمینهكان ناتوانن سهر بڵند بكهنهوه یاخود پیلان دابنێن یان
هاوكاری لهگهڵ دوژمنانی ئیسلام دا بكهن مهگهر لهو ماوهیهدا بێت
كه بیرو باوهڕی (الولاو والبراو) لهلای موسڵمانان ڕوو له لاوازی
دهكات یان ئاسانكاری لهگهڵ كهمینهكان دا بكهن و بهرزییان
بكهنهوه بوَ ئاستی یهكسانی لهگهڵ موسڵماناندا، ههروهك له
سهردهمی سوڵتان مهحموودی دووهمدا هێڵی (ههمایوَنی)یان بهزاند،
شایانی باسه ههر لهو سهردهمهدا بوو كه شوێنی ئاههنگ گێڕانی
ماسوَنی كرایهوهو خوێندنگهی موژده دهران (تبشیری) كرایهوه
ههروهها نێردراو گاورهكانیش سهریان ههڵداو وه فكری ئازادی خوازی و
عهلمانییهت دهركهوت ههروهها كهمینهكان له ئهندهلووس دا
دهستیان دایه چالاكی ئهمهش لهسهردهمی سهروَك هوَزه بهناو
بانگهكاندا بوو به ئامانجی دهست وهردان لهكارووباری ئیسلام و بێ
هێز كردنی بیروباوهڕی موسڵمانان ئهو دهرفهتهش لهبهردهم
كهمینهكاندا كرایهوه تا لهگهڵ ئیسپانیای خاچ پهرستدا پیلان بگێڕن
له دژی ئیسلام، ئهم پیلانهش ئهم ناوچانهی گرتهوه: (التلیده،
قرطبه، طلیطله، اشبیلیه) له بهرامبهردا لهو كاتهی كه دهوڵهتی
موسڵمانان شهرعی خوایان به شێوهیهكی ڕێك و پێك و تهواو جێ بهجێ
دهكرد بهتایبهت بیرو باوهڕی (الولاء والبراء ) لهو سهردهمهدا
دهوڵهتی ئیسلامی وهك مهرجێك بیروباوهڕی (الولاء والبراء)ی
بهسهر كهمینهكاندا جێ بهجێ دهكرد، ئهمهش سهردهمی هێزو
دهسهلاَت بوو لهناو دهوڵهتی ئیسلامی دا، كه ئههلی زیممه نهیان
ئهتووانی بجووڵێنهوه یاخود دهربچن و خوَیان بشارنهوه یان بیر له
پیلان دانان بكهنهوه لهناو كوَمهڵگای ئیسلامی دا چونكه دڵنیابوون
كه لهلایهن دهستی شهرعهوه سزای توند دهدرێن..
پێنجهم: ههموو ئهو ئاژاوهو فیتنانهی كه كهمینهكان لهناو
كوَمهڵَگای ئیسلامی دا بهرپایان دهكرد ئهگهر كوَمهڵگای موسڵمانان
پهیوهست بوونایه به شهرعهوهو دهستیان بگرتایه به بیروباوهڕی
پاكی ئیسلامهوه ئهوا بێ گومان كهمینهكان ههرگیز توانای نانهوهی
ئهو ئاژاوهو فیتنانهیان نه دهبوو، ئهمهش ڕێنوماییمان دهكات بوَ
ئهو ڕاستییه گرنگهی كه قورئانی پیروَز زیاد له چوارده سهده
لهمهوبهر بڕیاری لهسهر داوه كاتێك خوای بالاَدهست فهرمووی: (ولن
ترضی عنك الیهود ولا النصاری حتی تتبع ملتهم..) ئهمه سهرباری ئهو
ههموو تهنازوولانهی كه موسڵمانان كردوویانه بوَ كهمینهكان و
سهرهڕای ئهو ئاسان كارییانهی كه موسڵمانان لهگهڵ كهمینهكان
كردیان، بهلاَم كهمینهكان بههیچ شێوهیهك بهوه ڕازی نهبوون،
سهرهڕای ههموو ئهوانهش ههستیان نهدهكرد كه بهشێكن لهو
كوَمهڵگایهو وه ڕازی نهبوون به یهك درووشمی نیشتمانی، ههروهها
مافی ئهوهیان پێ درا كه ئیفطار له كهنیسهكانیاندا بكهنهوهو
موَڵهتی ڕهسمیش بوَ كردنهوهی كهنیسهی نوێ وهربگرن...هتد. ههموو
ئهم چاكانه كهمینهكانی ڕازی نهكرد..! لهبهر ئهوهی كهمینهكان
له سهرهتاوه دوژمنی خواو پێغهمبهری خوا بوون و ههر لهو
سهنگهرهشدا دهمێننهوه تا كوَتایی. ڕهحمهت لهو شاعیرهی كه
فهرموویهتی ..
[كل العدوات ترجی مودتها * الا عداوه من عاداك فی الدین]
* [email protected]