و/عەبدولکەریم پێنجوێنی
لە دوایی سارد بونەوەی زەوی ورده ورده سارد بۆتهوه.. ئاژهل وگیانداری گهورهی لێ پهیدا
بووه وهک، مانوت، فیل، حوشتر، ئهسپ، گا، کهرکهدهن، نهعامه،
مێشهسی باز... هتد. پاش ئهوهی زیاتر سارد بۆتهوهو پلهی گهرمایی
کهمی كردوه، خێراییهكهشی کهمی کردوه، زیندهوهری بچوکتر پهیدا
بووه وهک، شێر، پڵنگ، ورچ، مهیمون، ئادهمیزاد، مهڕوبزن، قهل و مریشک،
کۆتر، شههێن، ههتا زهوی ساردتر بۆتهوه سوڕانهوهی ئاسایی تر بووه
ورده ورده گیانلهبهری بچوکتر پهیدا بووه وهک مار، مشک، مارمیلک،
بۆق، بزن مژه، کیسهڵ، دووپشك جاڵجاڵۆکه. بهپێی باوهڕی خواناسهکان
وهک لهتهورات و قورئانی پیرۆزدا هاتووه ڕهگهزی ههموو مرۆڤ
لهئادهمه که لهیهک شوین و کاتدا خوا لهگڵ یانی له زهوی دروستی کرد
یاخود له چهند جێگایهک " ڕای گهردوون ناس و ڕهگهزناسهكان "
بهههرحاڵ ئهوهمان بۆ دهرئهکهوی ئادهمیزاد لهم زهوی یه
پهیدابوهو له شوێنێکی ترهوه نههاتووه. پارس و کوردهکان ههر له
کۆنهوه ڕایان وا بووه که سهرهتای دروست بوونی ئادهمیزاد نازانرێ،
سهرهتای دیاری کراوی نی یه ؟ ئایا هێلکه له مریشکه یاخود مریشک له
هێلکه یه ؟ ئایا ناوک له ڕوهکه یا ڕوهک له ناوکه ؟ گومان لهوهدا
نییه که مریشک له هێلکهو ڕوهک له ناووکه. ئهبێ ئهوهش بزانین که
ههموو گیانلهبهرو ڕووهک لهم زهوی یه پهیدا بووه. جا دوباره ئهبێ
ئهوهش بڵێین که گرنگ نی یه که ههر کامیان له ههر کامیان بێت. گرنگ
ئهوهیه بنهڕهتی ههمووی له زهوی یه. بۆ سهلماندنی ئهم
وتهیهمان که ههموو گیانلهبهرو ڕوهک له زهوی پهیدا ئهبێ، پارچه
زهویهک له ههموو جڕو جانهوهر و گژوگیایهک پاک ئهکهینهوهو
ئامادهی ئهکهین. له پاشدا زهویهکه ئاو ئهدهین، پاش ماوهیهک
ئهبینین که چهندهها گژ گیاو جانهوهری لێ پهیدا بووه بێ ئهوهی
ئێمه هیچ دهسكاریمان کردبێ، جگه له ئاودان. ئهمهش چهند هۆیهکی
سهرهکی ههیه وهک ڕۆشنایی، گهرما، ههوا، شێ. ئهگهر هات و کارێزێکان
لێ داو ئاوی لێ پهیدا بوو پاش ماوهیهک ئهبینین که بۆق و قرژانگ و
چهند مێرویهک و گژو گیای وردهی لێ پهیدا بووه. بهبێ ئهوهی ئێمه
هیچ کارێکامان تیا کردبێت ئهمهش چهند هۆیهکی سروشتی کاری تێ کردووه.
ههر بهو شێوه لهسهر زهوی و باو دهریاکان چهند جۆرێک مێژوو ئاژهڵ و
گژو گیا ڵهیدا بووه. که ئهمانهش چهند هۆیهکی سهرهکی سروشتی کاری
تێ کردووه ههر بهو شێوه لهسهر زهوی و ناو دهریاکان چهند جۆرێك
مێروو ئاژهڵ و گژوگیا پهیدا بووه، که ئهمانهش چهند هۆیهکی سهرهکی
سروشتی کاری تێکردوون وهک ئاو، ههوا ڕۆژ، گهرمی، لهم جۆره شتانه
زۆرن بۆ ئهوهی لهباسهکه دهر نهچین بهم دوو وێنه کۆتایی ئههێنین.
لهو دوو وێنهدا بۆمان دهر ئهکهوێ که زهوی بریتی یه له ( گیان و
توخوم ) یانی بریتی یه له چهندهها ههستی جۆراو جۆر. کهرهسهی ژیان
له حاڵهتی وهستان و نهجۆڵاندایه ههر بهو جۆره تیشک و گهرماو شێ و
ههوا بهههر خاڵیکی ئهو شوینهدا بگهن بهزوویی ئهبێته هۆی دروست
بوونی گیانلهبهرو به شێوهیهکی ئاسایی گهشه ئهکهن. ناووک چییه ؟
ناوک بریتی یه له کۆمهڵێ گهردیلهی بهیهکهوه نووساو ( متجانس،
متجاذب ) که گیان بهشێوهیهکی تایبهتی بۆ خۆی دروست ئهکات. ههر کاتێ
هۆکانی ژیان پهیوهندی لهگهڵدا بهست ئهم بىَ دهنگ خۆی ئهگهیهنێتێ
و دهست بهگهشه کردنی سروشتی خۆی ئهکات. به کورتی بڵێین گیان
ههرچیهک پێویستی بێت بۆ خۆی دروستی ئهکات. بۆ وێنه ناوکه بادهم که
یهکێکه له ماده گیاندارهکان تا له هۆکانی ژیانهوه دووربێ وهستاو
بێ جوڵهیه. بۆ ئهوهی بگاته هۆکانی ژیان بخرێته چاڵ و تیشک و گهرماو
شێ و ههموو هۆکانی تری بۆ ئاماده بکرێ له شێوهی وهستانهوه ئهچێته
شێوهی گهشه کردن، ئهبینین ڕهگ و ڕیشهو قهدو گهڵاو توێکڵ پهیدا
ئهکات و پاش ماوهیهک بهر ئهگرێت. بهو شێوهیه جارێکی تر له
ئهنجامی هۆکانی ژیانهوه چهندین ههزار ناوکه بادهمی دیکهی لێ پهیدا
ئهبێ ناوک له شێوهی وهستان ( جمود ) هوه ئهچێته شێوهی گهوره
بوون پێ گهیشتن به هۆی تیشک و گهرماو ههواو شێ وه ههرچیهک پێویست بێ
بۆ خۆی دروستی ئهکات وهک پێست، پهڕ، شاخ تا ئهبێته زیندهوهرێکی
تهواو. هۆکانی دروست بوونی ژیان لهگیانلهبهرو گژو گیا ئهمانهن :1-
مادهی زیندوو ( نوک ) 2- خاک – گل – یا منداڵدان – ڕهحم 3- شێ – رطوبه 4
– گهرما 5- ههوا6- تیشک ئهو هۆیانه له ههر کوێ دا ههبێت ژیانی تیا
ئامادهیه.
پاش ئهم دووکورته باسه له دروست بوونی گیانلهبهرو گژو گیا دوو پرسیاری تر دێته پێشهوه : -
1-
زهوی چهند ههزار ساڵ بهر له ئێستا خهریکی دروست کردنی مرۆڤ بووه ؟
2- ئایا ئهم شێوه له ههموو ڕووی زهوی دا بووه، یاخود له چهند
جێگایهکی تایبهتی مرۆڤ دروست بووه ؟ وهڵامی پرسیاری یهکهم تا
ڕادهیهک ڕوون و ئاشکرا نی یه. له نووسراوه کۆنهکاندا هاتووه که
شهش ههزار ساڵ پێش ئێستا زهوی دروست بووه. بهڵێ ی ئهم وتهیه ئهبێت
کاری دروست بوونی مرۆڤ لهوه کهمتر بێت، بهڵام پاشماوه دێرینهکان و
چینهکانی زهوی ئهوه دهرئهخهن تهمهنی زهوی گهلێک لهوه زیاتره.
بهپێ ی ئهو سهرچاوهو پاشماوانهی بۆ زیاتر له ( 500 ) ههزار ساڵ پێش
ئێستا(1)بهم شێوهیه ناتوانین سهردهمی ژیانی مرۆڤ لهسهر زهوی
دیاری بکهین بهڵام ئهتوانین ئهوهنده بڵێین که سهردهمی مرۆڤ و
مهیمون چهندین ههزار ساڵ پێش سهردهمی " مانوت و فیل و حوشتر و ئهسپ و
گا " یه یانی چهندهها ههزار ساڵ پێش ئێستا که به سهردهمی مشک و
بۆق ناو ئهبرێ. بهم شێوهیه تاوهکو ئێستا نهزانراوه تهمهنی پهیدا
بوونی مرۆڤ به تهواوی چهنده؟ که پاشماوهی ئێسقانی ئادهمیزادو
سهرچاوه مێژووییهکانهوه بۆمان دهرئهکهوێ که ئادهمیزادی پێشو لهش
و لاریان گهوره ترو بههێزو توانا تر بوون له ئادهمیزادی ئهمڕۆ،
بهڵام له وهڵامی پرسیاری دووهمدا ئهڵێین وهک چۆن ڕوهک و گژ و گیا
له سهرهتا سهری زهوی دا ههیه دروست بوه بهو شێوهیه ئادهمیزاد
له ههموو شوێنێکی زهوی دروست نهبووه !. له ههر شوێنێک ئهو هۆ
سهرهکیانه بووبێت به ئهندازهیهک گیانلهبهرو ئادهمیزاد بووه.
ئهو شوینانهش بریتین له کهناری دهریاو دورگه نزیک ئاوهکان که زیاتر
ئهو هۆیانهیان تیا ڕهخساوه وهک ئهڵێن ئادهم له دورگهی – سراندیب –
له خواروی هیندوستان که سیلان ی ئێستایه دروست بووه(2)
1.
به گوێرهی زانستی زهمین ناسی تهمهنی زهوی له سهدان ملیۆن ساڵ
زیاتره.2. تاریخی کامل ل 13 بهرگی یهکهم ههروهها مروج الذهب بهرگی
یهک له حاشیهی ل 40 دا وه زۆربهی مێژوه گشتیهکان- بهڵام له
تهوراتدا هاتوه ئادهم له عهدهن دروست بوه.
له
ڕهگهزهکانی ئادهمیزادیشدا بۆمان دهرئهکهوێ که له یهک شوێن لهم
زهویهدا مرۆڤ دروست نهبووه بهڵکو له چهندین شویندایه وهک له
شێوهی ڕوخسارو ههڵس و کهوتدا جیاوازی ههیه. ئهم وتهیهی ئێمه
پێچهوانهی هیچ دیانهت و ئاینێک نییه هیچ دوو دڵی ناوێ که مرۆڤ له
چهند ڕهگهزو نهژادێکه وهک له قورئان و تهوراتدا هاتووه که
ئادهمیزاد له گڵ دروست کراوه. جگه لهوهش ئهگهر بڵێین ئادهمیزاد
له چهند ڕهگهزێک نیهو بڕوامان پێ ی نهبێت. باشه ئهگهر ئادهمیزادی
پێشوو سپی پێست بوون ئهی ئهم ڕهش پێستانه له کوێوه هاتوون، یا
ئهگهر ڕهش پێست بوون ئهی ئهم سپی پێستانه له کوێوه هاتوون. لێرهدا
ئهبێت باسهکان بدهینهوه به ڕۆشنایی ئهقڵ، واز له ڕای کوێرانه
بهێنین ههرچیهک هۆش نهیسهلمێنێ بڕوای پێ نهکهین و دووری بخهینهوه،
چونکه پایهی ههموو دین و بڕوایهک لهسهر بنهڕهتی هۆش دامهزراوه.
خۆ ههر کهسێک بڕوای به هۆش و لێکهدانهوه نهبێ دینهکهیشی بێ پایهو
بنهڕهته.
ورده ورده سارد بۆتهوه..
ئاژهل وگیانداری گهورهی لێ پهیدا بووه وهک، مانوت، فیل، حوشتر،
ئهسپ، گا، کهرکهدهن، نهعامه، مێشهسی باز... هتد. پاش ئهوهی زیاتر
سارد بۆتهوهو پلهی گهرمایی کهمی كردوه، خێراییهكهشی کهمی کردوه،
زیندهوهری بچوکتر پهیدا بووه وهک، شێر، پڵنگ، ورچ، مهیمون،
ئادهمیزاد، مهڕوبزن، قهل و مریشک، کۆتر، شههێن، ههتا زهوی ساردتر
بۆتهوه سوڕانهوهی ئاسایی تر بووه ورده ورده گیانلهبهری بچوکتر
پهیدا بووه وهک مار، مشک، مارمیلک، بۆق، بزن مژه، کیسهڵ، دووپشك
جاڵجاڵۆکه. بهپێی باوهڕی خواناسهکان وهک لهتهورات و قورئانی پیرۆزدا
هاتووه ڕهگهزی ههموو مرۆڤ لهئادهمه که لهیهک شوین و کاتدا خوا
لهگڵ یانی له زهوی دروستی کرد یاخود له چهند جێگایهک " ڕای گهردوون
ناس و ڕهگهزناسهكان " بهههرحاڵ ئهوهمان بۆ دهرئهکهوی ئادهمیزاد
لهم زهوی یه پهیدابوهو له شوێنێکی ترهوه نههاتووه. پارس و
کوردهکان ههر له کۆنهوه ڕایان وا بووه که سهرهتای دروست بوونی
ئادهمیزاد نازانرێ، سهرهتای دیاری کراوی نی یه ؟ ئایا هێلکه له
مریشکه یاخود مریشک له هێلکه یه ؟ ئایا ناوک له ڕوهکه یا ڕوهک له
ناوکه ؟ گومان لهوهدا نییه که مریشک له هێلکهو ڕوهک له ناووکه.
ئهبێ ئهوهش بزانین که ههموو گیانلهبهرو ڕووهک لهم زهوی یه
پهیدا بووه. جا دوباره ئهبێ ئهوهش بڵێین که گرنگ نی یه که ههر
کامیان له ههر کامیان بێت. گرنگ ئهوهیه بنهڕهتی ههمووی له زهوی
یه. بۆ سهلماندنی ئهم وتهیهمان که ههموو گیانلهبهرو ڕوهک له
زهوی پهیدا ئهبێ، پارچه زهویهک له ههموو جڕو جانهوهر و
گژوگیایهک پاک ئهکهینهوهو ئامادهی ئهکهین. له پاشدا زهویهکه
ئاو ئهدهین، پاش ماوهیهک ئهبینین که چهندهها گژ گیاو جانهوهری لێ
پهیدا بووه بێ ئهوهی ئێمه هیچ دهسكاریمان کردبێ، جگه له ئاودان.
ئهمهش چهند هۆیهکی سهرهکی ههیه وهک ڕۆشنایی، گهرما، ههوا، شێ.
ئهگهر هات و کارێزێکان لێ داو ئاوی لێ پهیدا بوو پاش ماوهیهک ئهبینین
که بۆق و قرژانگ و چهند مێرویهک و گژو گیای وردهی لێ پهیدا بووه.
بهبێ ئهوهی ئێمه هیچ کارێکامان تیا کردبێت ئهمهش چهند هۆیهکی
سروشتی کاری تێ کردووه. ههر بهو شێوه لهسهر زهوی و باو دهریاکان
چهند جۆرێک مێژوو ئاژهڵ و گژو گیا ڵهیدا بووه. که ئهمانهش چهند
هۆیهکی سهرهکی سروشتی کاری تێ کردووه ههر بهو شێوه لهسهر زهوی و
ناو دهریاکان چهند جۆرێك مێروو ئاژهڵ و گژوگیا پهیدا بووه، که
ئهمانهش چهند هۆیهکی سهرهکی سروشتی کاری تێکردوون وهک ئاو، ههوا
ڕۆژ، گهرمی، لهم جۆره شتانه زۆرن بۆ ئهوهی لهباسهکه دهر نهچین
بهم دوو وێنه کۆتایی ئههێنین. لهو دوو وێنهدا بۆمان دهر ئهکهوێ که
زهوی بریتی یه له ( گیان و توخوم ) یانی بریتی یه له چهندهها
ههستی جۆراو جۆر. کهرهسهی ژیان له حاڵهتی وهستان و نهجۆڵاندایه
ههر بهو جۆره تیشک و گهرماو شێ و ههوا بهههر خاڵیکی ئهو شوینهدا
بگهن بهزوویی ئهبێته هۆی دروست بوونی گیانلهبهرو به شێوهیهکی
ئاسایی گهشه ئهکهن. ناووک چییه ؟ ناوک بریتی یه له کۆمهڵێ
گهردیلهی بهیهکهوه نووساو ( متجانس، متجاذب ) که گیان بهشێوهیهکی
تایبهتی بۆ خۆی دروست ئهکات. ههر کاتێ هۆکانی ژیان پهیوهندی
لهگهڵدا بهست ئهم بىَ دهنگ خۆی ئهگهیهنێتێ و دهست بهگهشه
کردنی سروشتی خۆی ئهکات. به کورتی بڵێین گیان ههرچیهک پێویستی بێت بۆ
خۆی دروستی ئهکات. بۆ وێنه ناوکه بادهم که یهکێکه له ماده
گیاندارهکان تا له هۆکانی ژیانهوه دووربێ وهستاو بێ جوڵهیه. بۆ
ئهوهی بگاته هۆکانی ژیان بخرێته چاڵ و تیشک و گهرماو شێ و ههموو
هۆکانی تری بۆ ئاماده بکرێ له شێوهی وهستانهوه ئهچێته شێوهی
گهشه کردن، ئهبینین ڕهگ و ڕیشهو قهدو گهڵاو توێکڵ پهیدا ئهکات و
پاش ماوهیهک بهر ئهگرێت. بهو شێوهیه جارێکی تر له ئهنجامی هۆکانی
ژیانهوه چهندین ههزار ناوکه بادهمی دیکهی لێ پهیدا ئهبێ ناوک له
شێوهی وهستان ( جمود ) هوه ئهچێته شێوهی گهوره بوون پێ گهیشتن
به هۆی تیشک و گهرماو ههواو شێ وه ههرچیهک پێویست بێ بۆ خۆی دروستی
ئهکات وهک پێست، پهڕ، شاخ تا ئهبێته زیندهوهرێکی تهواو. هۆکانی
دروست بوونی ژیان لهگیانلهبهرو گژو گیا ئهمانهن :1- مادهی زیندوو (
نوک ) 2- خاک – گل – یا منداڵدان – ڕهحم 3- شێ – رطوبه 4 – گهرما 5-
ههوا6- تیشک ئهو هۆیانه له ههر کوێ دا ههبێت ژیانی تیا ئامادهیه.
پاش ئهم دووکورته باسه له دروست بوونی گیانلهبهرو گژو گیا دوو
پرسیاری تر دێته پێشهوه : - 1- زهوی چهند ههزار ساڵ بهر له ئێستا
خهریکی دروست کردنی مرۆڤ بووه ؟ 2- ئایا ئهم شێوه له ههموو ڕووی
زهوی دا بووه، یاخود له چهند جێگایهکی تایبهتی مرۆڤ دروست بووه ؟
وهڵامی پرسیاری یهکهم تا ڕادهیهک ڕوون و ئاشکرا نی یه. له نووسراوه
کۆنهکاندا هاتووه که شهش ههزار ساڵ پێش ئێستا زهوی دروست بووه.
بهڵێ ی ئهم وتهیه ئهبێت کاری دروست بوونی مرۆڤ لهوه کهمتر بێت،
بهڵام پاشماوه دێرینهکان و چینهکانی زهوی ئهوه دهرئهخهن تهمهنی
زهوی گهلێک لهوه زیاتره. بهپێ ی ئهو سهرچاوهو پاشماوانهی بۆ
زیاتر له ( 500 ) ههزار ساڵ پێش ئێستا(1)بهم شێوهیه ناتوانین
سهردهمی ژیانی مرۆڤ لهسهر زهوی دیاری بکهین بهڵام ئهتوانین
ئهوهنده بڵێین که سهردهمی مرۆڤ و مهیمون چهندین ههزار ساڵ پێش
سهردهمی " مانوت و فیل و حوشتر و ئهسپ و گا " یه یانی چهندهها ههزار
ساڵ پێش ئێستا که به سهردهمی مشک و بۆق ناو ئهبرێ. بهم شێوهیه
تاوهکو ئێستا نهزانراوه تهمهنی پهیدا بوونی مرۆڤ به تهواوی
چهنده؟ که پاشماوهی ئێسقانی ئادهمیزادو سهرچاوه مێژووییهکانهوه
بۆمان دهرئهکهوێ که ئادهمیزادی پێشو لهش و لاریان گهوره ترو
بههێزو توانا تر بوون له ئادهمیزادی ئهمڕۆ، بهڵام له وهڵامی پرسیاری
دووهمدا ئهڵێین وهک چۆن ڕوهک و گژ و گیا له سهرهتا سهری زهوی دا
ههیه دروست بوه بهو شێوهیه ئادهمیزاد له ههموو شوێنێکی زهوی
دروست نهبووه !. له ههر شوێنێک ئهو هۆ سهرهکیانه بووبێت به
ئهندازهیهک گیانلهبهرو ئادهمیزاد بووه. ئهو شوینانهش بریتین له
کهناری دهریاو دورگه نزیک ئاوهکان که زیاتر ئهو هۆیانهیان تیا
ڕهخساوه وهک ئهڵێن ئادهم له دورگهی – سراندیب – له خواروی
هیندوستان که سیلان ی ئێستایه دروست بووه(2) 1. به گوێرهی زانستی
زهمین ناسی تهمهنی زهوی له سهدان ملیۆن ساڵ زیاتره.2. تاریخی کامل ل
13 بهرگی یهکهم ههروهها مروج الذهب بهرگی یهک له حاشیهی ل 40 دا
وه زۆربهی مێژوه گشتیهکان- بهڵام له تهوراتدا هاتوه ئادهم له
عهدهن دروست بوه.له ڕهگهزهکانی ئادهمیزادیشدا بۆمان دهرئهکهوێ
که له یهک شوێن لهم زهویهدا مرۆڤ دروست نهبووه بهڵکو له چهندین
شویندایه وهک له شێوهی ڕوخسارو ههڵس و کهوتدا جیاوازی ههیه. ئهم
وتهیهی ئێمه پێچهوانهی هیچ دیانهت و ئاینێک نییه هیچ دوو دڵی ناوێ
که مرۆڤ له چهند ڕهگهزو نهژادێکه وهک له قورئان و تهوراتدا
هاتووه که ئادهمیزاد له گڵ دروست کراوه. جگه لهوهش ئهگهر بڵێین
ئادهمیزاد له چهند ڕهگهزێک نیهو بڕوامان پێ ی نهبێت. باشه ئهگهر
ئادهمیزادی پێشوو سپی پێست بوون ئهی ئهم ڕهش پێستانه له کوێوه
هاتوون، یا ئهگهر ڕهش پێست بوون ئهی ئهم سپی پێستانه له کوێوه
هاتوون. لێرهدا ئهبێت باسهکان بدهینهوه به ڕۆشنایی ئهقڵ، واز له
ڕای کوێرانه بهێنین ههرچیهک هۆش نهیسهلمێنێ بڕوای پێ نهکهین و دووری
بخهینهوه، چونکه پایهی ههموو دین و بڕوایهک لهسهر بنهڕهتی هۆش
دامهزراوه. خۆ ههر کهسێک بڕوای به هۆش و لێکهدانهوه نهبێ
دینهکهیشی بێ پایهو بنهڕهته.