بۆ گۆڤاری تراویلکە- کەندا

تراویلکە: خوێندنەوەت چیە بۆخوێندنەوەی مێژوو؟

ماکوان کەریم: من خوێندنەوەم بۆ مێژوو بەچەند رەهەندێك دەست پێدەکات، سەرەتایان لەپێناسەکەیەوە سەرچاوە دەگرێت و رەهەندەکانی پێ دەستنیشان دەکرێت..

 مێژوو زانستی هەموو زانستەکانە. راستە ئەم پێناسەیە م. کەمال مەزهەر باسی کردوە لە کتێبی مێژووەکەیدا ، بەڵام پێش ئەو تەبەری هەمان ووتەی فەرموە بە عیبارەتێکی تر...ئیمامی شافعی دەفەرموێت(هەرکەس شارەزا بوو لە مێژوو ئەقڵی بەرفراونتر دەبێت)( من عرف التاريخ زاد عقله). منیش بۆ خۆم وەك مەشخەڵێك دەیبینم بۆ رۆشنکردنەوەی داهاتوو..

 رەهەندەکانی خوێندنەوەی من بۆ مێژوو

 ڕەهەندی یەکەم : توراسی گەلانە و گەنجینەیەتی.

 ڕەهەندی دوەم : پێوەری گەورە پیاوانیەتی بۆ دروستکردنی شارستانیەتی و رۆشنبیری.

 ڕەهەندی سێیەم: یادگارو ئەلبومی گەلانە و وەك شیعری لەبەر کراو وایە.

 ڕەهەندی چوارەم: پەندو ئامۆژگاری لەسەر وەردەگیرێت و گەلانی لەسەر پەروەردە دەکرێت.

 ڕەهەندی پێنجەم: ئەزموونی پیاوچاک و خراپەکارانی ئاشنا دەکەیت بە ئەزموونت.

 ڕەهەندی شەشەم: مێژوو زانستێکی رابووردوە سودی هەیە و پاڵپشتە بۆ ئێستا، باشترین ئەزمونە بۆ داهاتوو.

 ئەشێت زیاتر لەسەری بدوێم بەڵام هەست دەکەم ئەوەندە بەس بێت بۆ ئێستا.

تراویلکە: چۆنیەتی هەڵسەنگاندنت بۆ خوێندنەوەی مێژوو؟

ماکوان کەریم : ئەم پرسیارەش هەر پێناسەی دەوێت: واتا کەیفیەت و چۆنیەتی خوێندنەوەی مێژوو. زانایانی مێژوو زۆر قسەیان لە سەر کردوە ئەوەی من پێیگەیشتوم و ئێستا بڕوام لەسەری دامەزراوە ئەوەیە : چۆنیەتی خوێندنەوەی مێژوو بۆ زانین و گۆڕانکاریە، واتا ئەگەر مێژووی گەلانێك نەتوانێت گۆڕانکاری لە ناو گەلێکی نوێدا بکات ئیتر مێژوو زانستەکەی خۆی لەدەست دەدات، بەو مێژووە ناوترێت زانستی، هەربۆیە دەڵێم مێژوو گەنجینەیە لەبەر ئەوەی ئەو ئالیەتی گۆڕانکاریە وای کردوە کە مێژوو کەیفێتی خوێندنەوەی هەبێت، جیاواز تر لە هەموو زانستەکانی تر تایبەتمەندێتی هەیە.

تراویلکە: ئەی ئەم چۆنیەتیە لایەنی هەیە؟

ماکوان کەریم: بەڵێ بە دڵنیایەوە ڕەهەندی زۆرە ئەگەر رەهەندی نەبێت دووبارە بە مێژوو ناوترێت زانست.

تراویلکە: رەهەندەکان چین؟

ماکوان کەریم: رەهەندەکان ئەگەر ئیجازەم بدەن دەبێت هەندێك شیکاری بۆ بکەم ..

 - بفەرموون..

 سوپاس

 یەکەم : خوێندنەوەییەکی هەمەلایانە وەك عەرەب دەڵێت : شامل ..

 چۆنیەتی خوێندنەوەت بۆ هەر ڕووداوێکی مێژوویی دەبێت هەموولایەنەکانی تەماشا بکرێت، بۆ نمونە نابێت بە تەنها باسی عەباسیەکان بکەین کە بە خوێنڕێژی هاتنە سەر حوکوم دەبێت ئەوە بزانین کە خەلیفەکانی ئەمەوی رەفتاریان چۆن بوو لە کۆتایی دەسەڵاتیاندا وە ناسینی بزوتنەوەی تاڵیبینو بزوتنەوەی عەباسی و کاریگەری نەوەکانی سامان و بوهەیئی و ..هەروەها ، ئینجا دەتوانی دەستنیشانی هەموو لایەنەکان بکەین. کەواتە مێژوو لە بنەڕەتا دەبێت وا تەماشا بکرێت کە سیستەمەکانی کۆمەڵگای تێدا بەرجەستە بێت، وەك سیستەمی سیاسی، سیستەمەی کۆمەڵایەتی، سیستەمی ئابوری..هتد.

 دووەم: دوورکەوتنەوە لە جوانکردنی مێژوو..

 بۆ نمونە من بۆ خۆم کە کەسێکی ئیسلامیم نابێت لەبەر ئەوەی کە من ئیسلامیم ئیتر بە ئارەزوی خۆم مێژووی حەجاجی کوڕی یوسفی سەقفی جوان بکەم و مێژووی جیڤارا رسوا بکەم ، محمدی کوڕی تومرت بە عەزیمول عوزەما ناوبەرم و مێژووی گەلانی تری دوونیا بە هیچو پوچ، لەبەر ئەوە پێویستی بە بێلایەنی هەیە تا بتوانی دەرئەنجامی باشت بۆ دروست بێت لە چۆنیەتی خوێنەوەت بۆ مێژوو.

سێیەم: دوورکەوتنەوە لە ناشرین کردنی مێژوو.

 بەداخەوە ئەمە لەناو عەلمانی و نەتەوەیی و لیبرالیەکاندا دەبینرێت، تەنها بۆ ئەوەی ئیسلام ناشرین بکەن بە ئارەزوی خۆیان درۆ هەڵدەبەستن و شوبوهات بڵاودەکەنەوە، زۆر پێویستە لەو بوارەدا بابای مێژوو خوێنەر خۆی بپارێزت، چونکە لە کاتی شیکاری مێژوویدا زەرەری لێئەدات و میسداقیەتی خۆی لەدەست ئەدات لە نوسین و باسەکانیدا بەگشتی، واتا نابێت هیچ ئایدۆلۆژیەك کاریگەی لەسەرت دروست بکات.

چوارەم: خۆ هەڵواسین بەکتێبی مێژووی کۆندا کە توانات بەسەریدا نەشکێت..

 ئێستا ئەم خاڵە زۆر دەیبینم کەلەناو خەڵکیدا باوە، سەرەتای مێژووی نیە خۆی ئالودە کردوە بە مێژوی ئیبنو کەسیرو (البدایة والنهایة) ئیبنو ئەسیری جزیری(کامل فی التاریخ) ئیبنو جەریری تەبەری(تاريخ الرسل والأمم والملوك) رەحمەتی خوا لە هەموویان بێت، ئەمانە زۆر جار لە عەلمانیەکانیش دەبینم باسی ئەم مێژوانە دەکەن، مەبەستم هەندێك لە عەلمانیەکانە ..نەك هەر دڵنیام.. یەقینی %١٠٠ م هەیە کە نەیانخوێندۆتەوە، لەوانەیە لە ماقالەیەکدا یان لە باسێکدا کەسێک باسی ئەم کەڵەپیاوانەی کردبێت ئیتر دەڵێت لە مێژووی ئەم پیاوانەدا وانوسراوە.. بۆ خۆی ئەم مێژووانە هەموو دوونیا سودی لێدەبیبێت و سەرچاوەیە، لەگەڵ ئەوەشدا هەریەك ئوسلوبو تایبەتمەندێتی هەیە، مێژووی تەبەری موعەن عەنە واتا سەنەدیە.. مێژووی ئیبنو ئەسیر (دەوریە) بازنەییە، مێژووی ئیبنو کەسیر ساڵە، کە هەریەکە بۆخۆی قسەو باسی ئەوەندە زۆر هەڵدەگرێت کە من زۆر جار بۆ خۆم بەدیاریەوە خەوم لێدەکەویت، کەواتە ئەم جۆرە مێژوانە بۆ خەڵکانی مێژوو خوێنەر نابێت، باشتر وایە بگەڕێنەوە سەر مێژووی محمود شاکر، سەلابی، موسا شەریف، سەرجانی،..هتد

پێنجەم: جیاوازی نێوان مەنهەجی مێژوو نوسانی ئێستاو کۆن

 زۆر گرنگە بزانرێت نێوانی مێژوونوسانی کۆن و نوێ چیە، ئەوکەسەی کە مێژووی کۆن دیراسە دەکات دەبێت شارەزابێت لە ئوسلوبی فەرمودەوانی ئیسلام، یاخود زانستی پیاوناسی بزانێت.. کە پێ دەوتریت (علم الرجال) ئەمەش بۆ خۆی چەند بەشێکە..

 أ‌- ئوسلوب تایبەتمەندیەتی مێژوو نوسەکە..

 ب‌- جۆری بەکار هێنانی مادەی مێژووی (السرد)..

 ت‌- ڕخنە و جۆریەتی نەقدەکان..

شەشەم: دوورکەوتنەوە لە بواری بیروباوەڕی

 وەك نمونەی کێشەی نێوانی هاوەڵان رەزامەندی خوایان لێبێت.. پێشینانمان فەرمویانە کە دەستمان نەبووە لە شتێکدا بۆ دەمان تێیدا هەبێت، وەك خۆی باسی بکەین کۆتایی بە باسەکە بێنین کە مێژوونوسانی ناوچەکەو مێژوونوسانی سەردەمی خۆیان و پشماوەکانیان چیان ووتوە.

 حەوتەم : ئاگادار بوون لە مێژووی نوێ

مەبەستم زیاتر رووداوەکانی دوای هەڵسانەوەی ئەوروپا واتا رێنسانس تا کۆتای سەدەی نۆزدە کە زۆر شتی لەسەر بینا دەکرێت.

هەشتەم: دوورکەوتنەوە و وازهێنان لە مێژوو یەك کە باسی داهاتوی تێدا کراوە

 ئەمە زیاتر لە ناو ئاینەکانی تردا دەبینرێت تەنانەت لە ناو ئیسلامیشدا هەر هەیە بە نیشانەی قیامەت دێت، ئەمە لە زانستی مێژوویدا ئیعتیباری بۆ ناکرێت، نەك خوانەخواستە بڕوامان پێنەبێت بەڵام مێژوو ناوەستنێت. فەرموودەی پێغەمبەرمان (صلی اللە علیە وسلم) هەیە لەسەر ئەوەی کە خەڵکی بەردەوامن لە کارو چالاکیان ئەگەر قیامەتیش بێت ئەو دارەی بەدەستەوەیە بیڕوێنە. لە موسلیمدایە فەرمودەکە دەفەرموێت(إذا قامت الساعة وفي يد أحدكم فسيلة فليغرسها).

 هیوادارم زۆر دوورم نەکردبێتەوە بڕوا بکە وەڵامەکان بەدڵی خۆم نیە، بەس دەرفەت کەمە هەر ئەوەندە دەتوانم بڵێم و ماشاء اللە پرسیارەکانت چەندە کورتن ئەوەندە ئەکادیمین.. بەڵێ فەرموون

تراویلکە: کۆتایی پرسیارمان لەم تەوەرەیەدا دەڵێن لە مێژوونوسانی نوێی کورد کامیان سەرنجی راکێشاوی؟

ماکوان کەریم: باوکی خۆم بە رەحمەت بیت، د. ئازاد گەرمیانی، نەوشیروان موستەفا، فازیل قەرەداغی، حەسەن محمود حەمەکەریم، جەمال نەبەز.. هەرئەوەندەم لەبیرە ئێستا.

تراویلکە: ئەدەب لای ماکوان چۆن پێناسە دەکرێت ..

ماکوان کەریم: پێناسە بە دەست من نیە ئەدەب بۆ خۆی زانستە ئەویش پێناسەی بۆ کراوە، من ناتوانم شتێکی بۆ دابتاشم بە ئارەزوی خۆم، ناتوانم لە ئەدەبا لە ڕێبازی کافکاو و نەجیب مەحفوظو شکسپیرو معلاقاتی عەرەب و لیل و مەجنون و شاکاری جوانی کوردان مەم و زین و حەمە دۆك و نوسینەکانی حریر و گەڕانی ئیبن وبەطوطە دەربچم ، بەڵکو دێمە سەر هەمان پێناسە دەڵێم ئەدەب ئەو هەست و نەست و سۆزەیە کە مرۆڤ لەسەر پەری دڵی و هەستەکانی دەیگوازێتەوە بۆ سەر خامەو پەڕاو وای لێدەکات بە شاکارێکی جوان گوزارشت لە ئازارو خەم و رازو ویستەکانی خۆی بکات.

تروایلکە : ئەگەر ئەمە پێناسەی ئەدەب بێت پێتوایە ئەدەب زانست بێت یان بەس هونەرە؟

 ماکوان کەریم: نا – ئەدەب زانستێکی زۆر موعتەبەرە و زۆربەی هونەرەکانی لەخۆدا کۆکردۆتەوە، بۆچی خەڵك دیراسەی ئەدەب دەکات؟ بۆ ئەوەی جوانیەکانی مرۆڤ کە پەیوەستە بە فەلسەفەو فیکرو هەستو سۆزو ووێناو وە .. هەموو ئەمانە ڕێك دەخات، بۆ نمونە ئەگەر ووێنە کێشان بەهەرەیەکی خوایی بێت، ٩٩ زانستی ترە پێویستی بەخوێندن و توێژینەوە هەیە، هونەر کارەکەیە نەك ئەدەبەکە، چونکە ئەدەبەکە زانستە بۆ خۆی، ئاسەوارێکی فیکری و ئەخلاقی و رۆشنبیری لە ناخی مرۆڤدا بە جێدێڵێت.

تراویلکە: لە ئەدەبدا یاخی بوون هەیە؟

 ماکوان کەریم: بەدڵنیایەوە هەیە.

 تراویلەکە: هەرگیز یاخی بوویت؟

 ماکوان کەریم : بەڵێ، بەڵام نەمتوانیوە بەخەڵکی بناسێنم

 - بۆ؟

 لەبەر ئەوەی کاتێك کە چومەوە کوردستان خۆشەویستەکەم بە بەردەما تێپەڕی بە دوومنداڵەوە، ئەمە نمونەیە دەی وەرە بۆ ئەمە بنوسە بڵاوی بکەرەوە، هەندێك قورسی پێوە دیارە.. لەسەرەتاوە دەبێت یاخی بیت لە یەکێتی و پارتی و بیانشۆیت ئینجا شۆڕبیتەوە بە فرمێسك و هەموو هەست و ئیحساسێکی خۆمدا، وا یاخیش بووم هیچ کاریگەری نابێت ئەوەی من دەمویست رۆشت.

تراویلەکە: ئەدەب دەکرێت بەچەند بەشەوە؟

ماکوان کەریم : جۆری ئەدەب زۆرە : هۆنراوە ، پەخشان (نثر) چیرۆك و ئەدەبی کلاسیك(باسە فۆلکۆریەکان) موزیك (مقامە) و مقالە ئێستا کورد پێی دەڵێت راپۆرت، ئەمانە پێیاندەوترێت ئوسلوبی ئەدەبی، کەرەسەی ئەدەب بریتین لە ئەدا و نوسین و (ئیرتجال وعەفویەت)، شکڵی ئەدەبیش ئەمانەن.. رۆمانسیەت، ملحمە، ریوایە، هەموو ئەم باسانەش مێژو دەگرێتەوە بۆ هۆنراوەو پەخشان (شعر ونثر) ئیتر لە دوایدا ئەو بەشانەیان لێ جیاکردۆتەوە.. مەزهەبی ئەدەبمان هەیە وەك ئەدەبی سریالی و ئەدەبی ئیسلامی و ئەدەبی مۆدێرن (حداثە).. تاد.

 تراویلکە: مێژووی ئەدەب لە کوێوە سەرچاوەی گرتوە؟

 ماکوان کەریم : دەڵێن سۆمەریەکان و میسریەکان، ئەوەی کە ئێستا لەبەردەستدایە وەك بەڵگە ئەو دووانەن.

ترویلکە: ووشەی ئەدەب لە کوێوە سەرچاوەی گرتوە؟

 ماکوان کەریم: ئەدەب فیکرە، رەوشتە، جوانیە، فەلسەفەیە، هێمنی یە، ووشەکە لە بنەڕەتدا من وای دەبینم عەرەبی بێت، ئەم ووشیە بە کەسێك دەوترێت، کە تێڕوانینی بۆ خالق و گەردون و ژیان و مرۆڤ زۆر جوان و خواناسە بێت، یاخود لە ناو عەرەبدا بە کەسێك دەوترێت کە دووربێت لەهەموو هەڵەیەکی لە زارو لاشەیی، کەسی هەڵگری ئەم ئەدەبە پێ دەوترێت..ئەدیب لە عەرەبیدا، ئەدەبیش بەگشتی لای من هونەری جوانیە بەمانای هزرڤان و هۆنەرو و ژیارە..

 تراویلکە: ئەدەبی ئیسلامی چیە؟

 ماکوان کەریم: من خۆشم بڕوام بە پێناسەکەی سەید قوتب هەیە ڕەحمەتی خوای لێبت کە دەڵێت : ئەدەبی ئیسلامی مانای تێگەیشتن وپێگەیشتن و پڕبوونی نەفسە لە سۆزو ناسکی ئیسلام .

 لە سەرەتایی کتێبەکەی ئیبنو حەجەردا دەڵێت : واتا رەوشت جوانیە لە قەول و عەمەلدا، واتە رەوشت جوانی مانای ئەدەبە، وەستانە لەسەر شاکارە جوانەکان.. رێزگرتنی سەرەوەی خۆت و حورمەتی خواروی خۆت و باشی لەگەڵ خەڵکانی تردا"وقال الحافظ ابن حجر في شرح البخاري: الادب استعمال ما يحمد قولا وفعلا, وعبر بعضهم عنه بانه الاخذ بمكارم الاخلاق, وقيل الوقوف مع المستحسنات, وقيل هو تعظيم من فوقك والرفق بمن دونك".

 تراویلکە: کۆتایی پرسیاری ئەم تەوەرەیەمان ئەوەیە، ماکوان و ئەدەب؟

ماکوان کەریم: من بۆ خۆم کەسێکی ئەدەبیم و ئەنوسم لە بوارەکانی چیرۆك و هۆنراوە بەکەمی، بەڵام زیاتر لە بواری شیکاری فیکر و مێژوویدا قاڵ بومەتەوە.

 تراویلکە : مەبەستم وەك هونەرە؟

 من هیچ چالاکیم نیە لە بواری هونەری، مەگەر گۆرانی بۆ خێزانم و شەوانیش لایەلایە بۆ ئانای کچم بکەم، دەفیش دەزانم ماوەی ٦ ساڵە لێم نەداوە.

تراویلکە : کۆتایی تەوەرەی باسەکەمان لەسەر فیکرە و فیکری ئیسلامی یە پێناسەت بۆ فیکر چیە؟

ماکوان کەریم : هزر دید و تێڕوانینە لای من لە ئاین و گەردون و ژیان و مرۆڤ و دەسەڵات.. لە ئەنجامی بیرکردنەوە لەو چەمکانەوە دێت کە نوێگەریەكی وەك داهێنان پێببەخشێت، بیر یاخود هزر لە زمانی کوردیدا لەئەنجامی هزر کردن و بیر کردنەوەوە سەرچاوەی گرتوە. لە زمانی عەرەبیشدا بە هەمان شێوەیە لە تەفکیرەوە هاتووە چونکە ئەنجامی ئەقڵە- -ئەقڵ ئاراستەی دەکات، بەڵام لەسەر بونیادی شتێك کە بوونی هەیە، نەك بێ بوون بێت، ئەگەر لێکۆڵینەوەت لەسەر شتێکی بێ بوون کرد، یاخود داهێنانت تێدا کرد ئەمە دەچێتە خانەی فەلسەفە نەك فیکر، چونکە زۆر کەس لەناو ئیسلامیەکان ئەم دووانە تێکەڵ دەکەن.

 تراویلکە: پێناسەت بۆ فیکری ئیسلامی چیە کاریگەریەکانی چین لەسەرت؟

 ماکوان کەریم: ئەمەیان من ناتوانم پێناسەی بکەم، لەبەر ئەوەی ئیسلام بۆ خۆی ئاینێکی زۆر گەورەیە، دەبێت بگەڕێینەوە خزمەتی زانایانی ئەم ئاینە ئەوان پێناسەی بکەن، بەڵام دەتوانم بە گشتی لەفیکر قسە بکەم چونکە زادەی بیری مرۆڤە، کە هاتە ناو چوارچێوەیەکەوە ئەوا من خاوەنی نیم، بەڵکو خاوەنی خۆی هەیە..

- ئیمامی غەزالی ئەو پیاوە عەزیمەیە کە تەنهایە لەو بوارەدا لە نێوانی ئەقڵ و نەقڵ و دڵ و رۆح و جەستە پارسەنگی دادەنێت هزر دەکاتە کاڵاو دەیکات بە باڵای هەموویدا، دەڵێت: "ئەگەر دەق تینوێتی شکێنی رۆحە و دڵە بەڵام هزر تێرکەری ئەقڵە. دوو مەعریفەیە سەرچاوەکەی دڵە ئەو مەعریفە دەست دەخات کە دەبێتە حەتمیەت لە هزردا".

 - ئیمامی جوینی مامۆساتی غەزالی دەفەرمویت: "هزر بریتیە لە دیدی مرۆڤ، ئەم هزرە وادەکات مرۆڤ دەگەیەنێتە دیدێکی باڵا، ئەویش لەسەر دووبنەما دادەمەزریت، دیدی چاك ئەوپەری باڵاو دیدی فاسد ئەوپەری باڵا".

 پێناسەی تری زۆرە بەڵام ئەو دوانەم هەڵبژارد کە باسی بکەم.

 ئیسلام بۆ خۆی کاریگەری هەیە لەسەر من نەك فیکرەکەی وەك عەرزم کردی فیکر دەرئەنجامی بیری مرۆڤە، ئاینی ئیسلام بۆ خۆی وەحیە لە چوارچێوەی ئەو وەحیە مرۆڤ بیرو هزرڤانی تێدا بەکاردێنێت بە مەرجی ئەوەی کە بەیەکدانەکێشێت لەگەڵ دەقە کۆنکرێتیە قورئانیەکاندا.

تراویلکە: فیکری ئیسلامی بۆ خۆی چیە؟

 ماکوان کەریم: هەروەك ئاماژەم پێدا تێڕوانینی مرۆڤی موسڵمانە و داڕشتنەوەی گوتاری ئیسلامیە و بەرهەمی تێگەیشتنی تاکی موسڵمانە لە هەموو بوارەکانی کۆمەڵگادا، وەك فیکری سیاسی و گوتاری فەلسەفی و رەوشتی سیاسی و دیدو تێڕوانین لەم بونە و ژیان و دەسەڵات و مرۆڤە، لەسەر چەمکەکانی ئەدوێین. واتا بە بۆچوونی من : بۆچونی ئیسلامی ئەو بەرهەمەیە کە مرۆڤ دەستە بەری دەکات و بەکاری دێنێتەوە بۆ خزمەتی دین و کۆمەڵگاکەی کە دوو ئامانجی پێبپێکێت. یەکەم: ناسینی خوا و قیامەت.

دووەم: دابینکردنی پرۆژە بۆ خزمەتی کۆمەڵگا.

تراویلەکە: جیاوازی نێوان جیهان بینی و فیکر چیە؟

 ماکوان کەریم: جیهان بینی بۆ خۆی بەرهەمی فیکرە، بەڵام تێڕوانینی کەسێکەکە قاڵ بۆتەوە لە بیرو هزری خۆیدا بۆ ژیان و دەسەڵات و گەردوون. شیکاری بە فیکری دەکات بۆ چەمکەکانی ژیان یان جوانتر بڵێم ئایدۆلۆژیای لەسەر دادەمەزرێت، بەمەش دەوترێت جیهان بینی.

تراویلکە: بۆچی ئیسلامیەکان رقیان لە فەلسەفەیە و بە کوفری دەزانن؟

ماکوان کەریم: هەموویان وانین، من خۆم بڕوام بە فەلسەفەیە و زانستێکی زۆر موعتەبەرە، کەپێم وایە ئەوەی شارەزای فەلسەفە نەبێت ناتوانێت وەك نوخبە ڕێ بکات لە ژیاندا، لایەنەکانی ژیانی بۆ دەستەبەر نابێت بە تایبەت لەبوارەکانی سیستەمی کۆمەڵگادا، ژیانی زۆر لاواز دەبێت و زۆر بە درەنگ لەم بوونە تێدەگات، فەلسەفە ئەو چەمکەیە کە لەزانست گەورەترە زۆر وەڵام هەیە زانست توانای وەڵام دانەوەی نیە فەلسەفە لە خۆی دەگرێ ، ئەوەشی کە فەلسەفە نەیتوانی وەڵامی بداتەوە ئەوە دین بۆ ئەوە هاتوە کە نێوانی زانست و فەلسەفەی ڕێك خستوە، لەو کاتەدا دین دەبێژێت: (أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ)..

 ئەوانەشی کە بەکوفری دەزانن، ناحەقیان نیە منیش لەگەڵیاندام فەلسەفە لە معقولیەتی خۆی دەردەچێت دەبێتە نامەعقول پرسیار دەکات لە چۆنیەتی و دەم کوتانی تەشبیهو تەعطیل لەسەر خواو سیفاتە بەرزەکانی، ئەمە قابیلی قوبوڵ نیە لە ئیسلامدا، بەمشێوە لای من کوفرە کە قسە لەسەر خوا بکات، بە بیانوی ئەوە لە نادیار دەکۆڵێتەوە، یاخود دییالیکتیك زیندو بکاتەوە رەوشتی جەدەلەیەت بەکار بێنێت، ئەمە لە ئیسلامدا کوفرە.

تراویلکە: جەدەلەیەت لەسەردەمی غەزالیەوە سەرچاوەی گرتوە یان مارکس خاوەنیەتی؟

 ماکوان کەریم: تەبعەن مارکس خاوەنیەتی پێش ئەویش هیگڵ، تۆ ئەگەر مەبەستت حەقیقەت و شکەکەی غەزالیە ئەوە باسێکی ترە، چونکە ئیلاقەی نیە بەسەر جەدەلیەتەوە، ئەمە پەیوەستە بەسەر دییالیکتیکی مادیەوە، کە ئاماژەیە بۆ نێوانی باسێك و لێوردبونەوەی لەسەر بکرێت بە ڕەوشتێکی جەدەلیانە، بەڵام غەزالی ئەهلی کەلام و باطنی و فەلسەفەو سۆفی بەدوای یەك بەم شێوە رێکخستنەی بە جێهیشتوە و تێپەڕاندوە، بۆیە زۆریك لە زانایان هەر بە کافرو گومڕای دەزانن، کۆمەڵێکی تریش بە موجەدیدی ئاینی دەزانن.

تراویلکە: لەکۆتایدا پێمان ناخۆشە دەڵێین دەرفەت نەما، بەدڵنیایەوە پرسیاری زۆرمان ماوە لە بەڕێزتان بەڵام بۆ کاتێکی دیکەی هەڵیدەگرین و بەڕاستی بەهەرەمەند بووین لە وەڵامەکانت کاك ماکوانی ئازیزو بەڕێز زۆر سوپاس بە ناوی خۆم و ستافەکەمان رێزی نیاز قوبوڵ بفەرمون.

ماکوان کەریم: زۆر سوپاس کاکە نیاز گیان منیش خۆشحاڵ بووم کەسەکەم رێزم هەیە بۆ ستافە بەڕێزەکەتان و بە تایبەت بنەماڵەی مامۆستای پایەبەرزو کۆچ کردو مامۆستا محمد شەیدای خۆشەویست، هەر سەرکەوتو بن هەمیشە لە خزمەتاندام ، هەر کات هاتن بەخێربێنەوە، بەڵام ئێستا خواتان لەگەڵ بێت، السلام علیکم.