و/ لقمان امین
کوشتنی مورتهد ئهوهی که سابت بوه بهسهریهوه بهبهڵگهوشهرعی یهوهو شایهتی تهواوهوه کهبێ شك وگومان سابت کراوه، فهرمانهکهی دهگهڕێتهوه بۆ حاکمی موسڵمانان ، ابن القدامة 10/80دهڵێت:{ کوشتنی مورتهد دهگهڕێتهوه بۆ ئیمام بهتهنهایی ئهگهرچی کهسێکی ئازاد بێت یان بهندهیهك بێت ئهوهش ووتهی گشتی زانایانه تهنها ئیمامی شافعي نهبێت لهیهڕوویانهوه لهدوو ووتهدا لهسهر بهنده ئهوهش خاوهنهکهی دهتوانێت بیکوژێت لهسهر فهرمودهی پێغهمبهر صلی اللهعلیه وسلم کهدهفهرموێ :{ أقیموا الحد علی ماملکت أیمانکم }واتا:خۆتان حهدی شهرعی لهسهر بهندهکانتان دهربکهن لهبهر ئهوهی که حفصة ئافرهتێکی جاریهی خۆی کوشت لهبهرئهوهی که سیحری لێکرد ، وهلهبهرئهوهی که مافی خوای پهروهردگاره خاوهن عبدیش حهدی شهرعی بهسهر بهندهکهیدا دهسهپێنێت وهکو حهدی زیناکردن .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
حوکمی موسڵمانێك ئهگهر مورتهدێك بهبێ ئاگاداری حاکم بکوژێت .
پێشتر باسمانکرد که کوشتنی مورتهد فهرمانهکهی دهگهڕێتهوه بۆ ئیمام یان حاکم ئهوه ئهسڵه و بنهمای کارهکهیه ، بهڵام ئهگهر موسڵمانێك مورتهدێکی کوشت بهڵگهی شهرعی لهسهر دروست بوو کهمورتهده ؟ ووڵامهکهشی لای زانایانی ئیسلامه .
ابن القدامة ج10/81 دهڵێت:{ ئهگهر غهیری ئیمام مورتهدێکی کوشت باشی نهکردوه بهلام زهمانهت ئهوه ئهکرێت که ناکوژرێتهوهلهسهری چونکه ئینسان مهعصوم نی یه بهدهر نی یه لهتاوان یان ههڵهکردن ، ئهگهرچی پێش داواکردنی تۆبهکردن بێت یان پاشی ، بۆ ئهوه دهبێت ئهوکهسهی ئهکارهدهکات تهمێ بکرێت بۆ ئهو ههڵهیهی کهکردوویهتی یان بۆ دهست پێشخهری کهکردویهتی } .
سید سابق دهڵێت 2/386{ ئهگهر موسڵمانێك مورتهدێکی کوشت ، بهوهدانانرێت که تاوانێکی کوشتنی کردوه[قتل] بهڵام تهمێ دهکرێت بۆ ئهو خۆپێشخسینهی که کردوهیهتی } .
وهبة الزحیلي له[الفقه الإسلامي ج6/188 دهڵێت:{ کهس نابێت مورتهد بکوژێت تهنها ئیمام یان جێگرهکهی ئهگهر کهسێکیش ئهوکارهی کرد خراپی کردوه بهڵام ناکوژرێتهوه لهسهری تهنها سزایهك دهدرێت بۆ تهمێ کردنی وعیبرهت وهرگردن ، مهگهر خۆی ڕابکات بۆ نوخاکی کافری شهڕکرهر دژ به موسڵمانان ، ئهوکاته ههرکهشێك بۆیکرا بۆی ههیه بیکوژێت و ئهوهشی که پێوهیهتی حهڵاڵی خۆیهتی
عبدالقادر عودة له[التشریع الجنائي في الإسلام]دا ج1/ص534 دهڵێت:[لهسهر کوشتنی شهڕکهر] { پیاوکوژ بهوه ناکوژرێتهوه که کهسێکی کوشتوه چونکه شهڕکهر حهڵاڵه خوێنی یان کوشتنی لهسهر بنهمای شهرع ...ههرکهسێك بیکوژێت کهسێکی کوشتوه که کوشتنی حهڵاڵه و هیچ بهرپرسی یهکی ناخرێت سهر یان نایگرێتهوه ئهوهش که کهسێکی پێشتر کوشتوه ئهوه زیادڕهوی کردوه لهسهر دهسهڵات وسوڵته} ههمیسان ووتویهتی :{ ههرکهسێکیش که مورتهدێکی کوشت دانانرێت به پیاوکوژ چونکه مورتهد خوێن و مافی نی یه و ههمو مافێکی ههدهرهو به فیڕۆیه ، ئهگهرچی پێش داواکردنی تۆبهکردنی بوبێت یان پاش ئهوهی کهداوای تۆبهی لێکردوه ،ئهگهرچی مافی ئیمامه که مورتهدهکه بکوژێت، کهسێک که کوشتی بێ پرسی سوڵتهو دهسهڵاتدارانی ووڵات ئهوا خراپی کردوه خۆی پێش خستوه تهنها سزای ئهوهی دهدرێت که دهست پێشخهری دهسهڵاتی کردوه لهسهر ئهوهش یهك ڕان ههرچوار مهزههبهکه } .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ئهگهر ووڵاتهکه حوکمی کوشتنی مورتهدی بهرپانهدهکرد کێ بۆی ههیه بیکوژێ ؟
جا پرسیارهکه کهدهکرێت ، ئهگهر ووڵاتهکه حوکمی شهرعی بهرپانهکرد ئایا دروسته حوکمهت ئهوکهسهی که مورتهدهکهی کوشتوه سزای بدات ، لهکاتێکدا که سهلمێندراوه به بهڵگهی شهرعی که مورتهد بوه کوژراوهکه ؟
عبدالقادرعودة له[التشریع الجنائي الإسلامي]دا534/1 دهڵێت:{ مهرجهکه بکوژی مورتهد به سهربهخۆ سزابدرێت بۆ ئهوهی که زیادڕهوی کردوهو کاری سهربهخۆی کردوه ئهوهش دهبێته سێوازی سوکایهتی کردن به یاساو دهسهڵات لهکاتێکدا که حوکومهت ودهسهڵات هۆکاریئامادهکردبێت بۆ سزادانی مورتهد ، جائهگهر دهسهڵات ئهوکهسانهی کهمورتهد دهبنهوه سزایان نهدات ههروهکو ئێستا زۆربهی ووڵاتانی ئیسلامی بهوشێوهیهن ، بۆشی نی یه ئهوهی که مورتهدێك دهکوژێت سزای بدات بهبیانوی ئهوهی که زیاد ڕهوی کردوه وسوکایهتی بهدهسهڵاتکردوه ، یان خۆی ههلقورتاندۆته کاروباری دهولهت ، تهنها ئهوهنهبێت که خۆی ههڵقورتاندۆته کاری شهرعی که سهپاندنی حوکمی شهریعهت .
جائهگهر حوکمێك له حوکمه شهرعیهکان پهكخراو بهجێ نههێنرا ، ئهگهر ههرتاکه کهسێك بهجێی هێنا دهسهڵات بۆی نی یه سزایبدات به هیچ شێوهیهك له شێوهکان .
ههروهها دهڵێت 537/1 :{ ههرکهسێك ئێستا مورتهدێك بکوژێت ،سزای نادرێت به هیچ شێوهیهك ، بهوهش دانانرێت که خۆی ههڵقورتاندۆته کاروباری دهووڵهت ، چونکه ئهوکهسه حوکمێکی شهرعی بهجێ هێناوه که لهگهڵ شهرعداڕێکه ، ئهرکێکی شهرعی لهسهر خۆی لاداوه که ئهرکه بهسهری یهوه}. ههروهها دهڵێت 536/1:{ ئهو ئهرك وفهرمانهش لهسهر تاکه کهس لاناکهوێت تاوهکو دهسهڵات بهجێی نههێنێت و بهرپای نهکات } .دهڵێت 539/1 :{ ئهگهر دهوڵهت جێ بهجێی نهکرد ئهوا بۆی نی یه کهس سزابدات لهوانهی که بهجێی ئههێنن بهبیانوی ئهوهی که خۆی ههڵقورتاندۆته ئیشی دهووڵهتهوه } .
بهڵام ئهگهر موسڵمان موسڵمانێکی کوشت لهخاکی کوفردا بهبێ ئهوهی که ههوڵبدات بزانێت موسڵمانه یان نا ، سزادهدرێتبهڵام حوکم نادرێت وه ناشکوژرێتهوه لهسهری و خوێنیشی نادات [دیة] ، بۆ ئهو باسه تهماشای [أحکام القرآن] بکه ج5/ص323 .
ابن التیمیة ص175/ج34 دهڵێت:{ سوننهت وایه که موسڵمانان یهك کۆمهڵ ویهك ئیمام و سهرکردهیان ههبێت فهرماندهکانیتر دهبێ جێگری بن،ئهگهر ئوممهت دهرچو لهو وهزعه لهبهر ئهوهی که ئهمیرهکهیان [عاصي] تاوانباربێت یان لهبهر ئهوهی که توانایان نی یه ئوممهت بهرنه ڕێوهو پهكهوتووبون لهحوکم بردنهڕێوه یان ههرشتێکیتر لهوبابهتانه ،ئهوکاته ئوممهت بهش بهش وکۆمهڵ کۆمهڵ وبوون به حیزب و چهند سهرکردهیهکی جیاجیا ، ئهوکاته ههریهکێک لهو سهرکردهو فهرمانبهرانه دهبێ حوکمی شهرع بهجێ بهێنن و سنورهکانی شهرع بپارێزێت، بۆیه زانایان ووتویانه حوکمی دهرچوهکان لهفهرمانی ئهمیر که حوکمی شهرع وحهدهکانی شهرع بهجێ دههێنن دهڕوات وڕهوایه ههروهکو حوکمی دادوهرهکان لهشهرع [أهل عدل] ،وه ئهگهر بهشداری دهسهڵاتیانکردوبون به بهش بهش وحزب حزبهوه ئهوا واجبه لهسهر ههر کۆمهڵ وجهماعهتێك دهبێ حوکمی شهرع بهجێ بهێنن بهسهر ئهوکهسانهی که لهژێردهستی ئهواندان وشوێنکهوتوی ئهوانن ،ئهوه بۆکاتێك که بهش بهش وپهرت وبڵاوبن ههروهها بۆیهك کۆمهڵیش ...وه ئهگهر سهرکردهو دهووڵهتهکه پهکیان کهوت لهوهی که سنورهکانی خوانهپارێزن ئهوا ئهوهی که دهتوانێت بۆخۆی دهبێ بیکات .
وه ئهوانهش که ئهڵێن حهد دهرکردنی شهرع تهنها بۆ سهرکردهو کاربهدهستانه ،ئهوه بۆ کاتێکه که ئهوان توانایان ههبێت وبیکهن بهجێی بهێنن بهدادوهریهوه ههروهکو زانایان ئهڵێن : فهرمان بۆ حاکمه ئهگهر دادوهروتوانایان ههبێت بیکهن، ئهگهرمافی ماڵی ههتیویان فهوتان یان نهیانتوانی حوکمی شهرع بهجێ بهێنن،ئهوانابێت بدرێته دهستیان وتهسلیم بهوان بکرێت لهگهڵ ئهوهی کهخۆی بتوانێت مافهکان بپارێزێت بهبێ ، ههروهها ئهگهر فهرمانده و دهووڵهت سنورهکانی شهرعی فهوتان نابێت حهده شهرعی یهکان بخرێته بهردهستی و لهکاتێکدا که خۆی بتوانێت بهجێی بهێنێت .
ئهو بهجێهێنانی حهده شهرعیانه بهجوانترین شێوه بهجێ دههێنرێت ههرکاتێك که فهرمانڕهوا توانی بهجێی بهێنێت پێویست به کهسی دووهم ناکات وهئهگهر فهرمانبهر نهیتوانی بهجێی بهێنێت بهکۆمهڵێك بهرپاکرا بهبێ فهرمان ڕهوایان ئهوه ئهکهوێته باری فهرمان کردن به چاکهو نههیکردن لهخراپه ، ئهگهر ئهوکردهوهیهش مهفسهدهی ههبوو فهسادی لێبوهوه بۆ سهر دهسهڵات و خهڵکی یان کۆمهڵگا ئهوا نابێت بکرێت چونکه لابردنی فهسادێك به فهسادێکی که چاك ناکرێت ، والله أعلم .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ئهگهر حاکم وفهرمان ڕهوایهك نهبو که ڕوبهڕوبونهوهی کۆمهڵێك مورتهد ببێتهوه ؟
حوکمی شهرعمان زانی بهرامبهربه مورتهد /تهنها کهس/ ئهوهشی که حهده شهرعیهکه بهجێ دههێنێت دهبێ ئیمام وفهرمانبهران بێت ، وه ئهگهر دهسهڵات ئهوحوکمهی پهکخست و بهجێی نههێنا کهسێك سهربهخۆ پاش سهلمادنی به بهڵگهی شهرعی یهوه کوشتی دهسهڵاتداران بۆیان نی یه که سزای بدهن ، بهڵام ئهگهر دهسهڵات ئهو حوکمهی بهرپادهکرد ئهوکاته بۆیان ههیه که تهمێ بکرێت لهبهرئهوهی که خۆی ههڵقورتاندۆته کاری دهوڵهتهوه .
بهڵام ئهگهر مورتهدهکان زۆربون وکۆمهڵێك بون حاکم وفهرمانڕهوایهك نهبوو بهرامبهریان بوهستێتهوه وجیهادیان بهرامبهربکات حوکمه شهرعیهکهی چی یه ؟ .
ووڵام : بنهمای سهرهکی [أصل] ئهوهیه که حاکم ودهسهڵات بهوهههڵسێت که جیهاد بکهن بهرامبهر به مورتهدو ههڵگهڕاوهکان لهدین ، وهکو أبوبکرالصدیق، ئهگهر ئیمامی دادوهر نهما ئهوا [جائز] ڕێپیدراوه که لهپشتی یان بهبێپرسی ئیمامی فاجرهوه جیهادبکرێت دژ بهمورتهدهکان .
ابن القدامة 10/371 دهڵێت:{جیهاد ئهکرێت لهگهڵ ههموچاك وخراپێکدا[بروفاجر] .....پرسیاریان له ئیمامی أحمد کرد پیاوێك بڵێت من جیهاد ناکهم [ولدالعباس] بیبات و دهسکهوتهکانی شهڕبهشبکرێت و بهشی بدرێت ؟ ئیمام أحمد ووتی:[سبحان الله]ئهوانه پیاوگهلی خراپن دانیشتوی داتهپیوی خهڵك دواخهرن [القعدة مثبطون] جاهیل ونهزانن لهدینی خوا ، جا ئهگهر خهڵکی ههموو وابڵێن کێ جیهاد ئهکات؟ ئهگهر وابێت دینی ئیسلام چۆن ئهمێنێت ؟ .....ئهگهر جیهاد نهکرێت وتهرك بکرێت لهگهڵ فاجردا کهواته جیهاد کردن نامێنێت ،کافر زاڵ دهبێت بهسهرموسڵماناندا وبن بڕیان دهبن موسڵمانان ووتهی کوفرسهردهکهوێت وفهسادێکی گهورهی بهدواوهدێت، خوای گهورهش دهفهرموێت:{ ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض } . ئیمام أحمد دهڵێت حهزناکهم که جیهاد لهگهڵ ئیمام یان سهرکردهیهکدا بکرێت کهناوی به دۆڕاو لهسهڕدا دهرچوبێت ، وموسڵمانان به گورگان خواردبدات تهنها بیانداته کوشتا وسهرنهکهوێت ، بهڵکوشهڕ لهژێردهسهڵاتی سهرکردهیهکدا دهکرێت که ههیبهتی ههبێت و ئازاو سهرخهربێت له شهڕدا وخهمی موسڵمانانی ههبێت خهمیان بخوات ،ئهگهرسهرکردهکه ناسراوبێت بهمهشروبخۆرودزی [غلول] لهژێر سهرکردهیی ئهودا جیهاد دهکرێت پێغهمبهرصلی اللهعلیه وسلم فهرمویهتی :{إن الله لیؤیدهذاالدین بالرجل الفاجر} .
ابن الأزرق 572/ج2 دهڵێت:{ بهنیشانهی فاجری له سهرکردهکاندا نابێته لابردنی فهرزی جیهاد لهسهر کهس ، نمونهشمان له [سلف] پێشونانی پیاوچاکاندا ههیه له[الرسالة]دا هاتوه شهڕو جیهاد ئهکرێت لهگهڵ ههموو[بروفاجر] چاك وتاوانبارێکدا لهسهرکردهکان و خهڵکی ژێردهسهڵاتیان [قائد وقواعد] لهسهلهفهوه بۆمان گێڕراوهتهوه پێمان گهیشتوه ، ئیمام مالك یش ههربۆ ئهوه گهڕاوهتهوه کهووتویهتی ئهگهر جیهاد تهرک بکرێت زهرهری گهوهری بۆسهر ئیسلام دهبێت ، واتا زهرهری ئهوهی که جیهادیان لهگهلیاندا نهکرێت لهوه گهورهتره که یارمهتیان بدهیت وهاوکاریان بکهیت بۆتاوانهکانیان ، جا ئهگهر دوو زهرهر یهکیان گرد دهبێ بچوکهکهیان بگریت ، ابن حبیبدهڵێتو صحابهکانیش ووتویانه کاتێك که توشی ئهو ههموبهڵاو ئافاتانه بونه ئهڵێن:{جیهادی خۆت بکه بۆ بهشی خۆت بۆقیامهت و یارمهتیدهریان مهبه له تاوان وخراپه ودزی که ئهیکهن }،حسن صدیق خان لهکتابی[الروضة الندیة]دا ئج2/333 دهڵێت:{ بهڵگهکان ئهوه ئهدهن بهدهستهوه که جیهاد واجبه لهشهرعدا لهقورئان وسوننهتدا وهلهسهرپیرۆزی وبهرزی مهکانهتی ئهوهی که لهسهری هاتوه هیچ پابهندنهکراوه بهوهی که دهبێ سوڵطان وسهرکردهی دادوهرو باش وپاك وچاك بێت کردنی دهبێ ههربکرێت بهههر شێوهیهك بێت ئهوه فهرزێکه دهبێت ئهدابکرێت کهپابهندو پهیوهست نهکراوه به هیچ شتێکهوه یان وهخت وزهمان وجێگاوشوێنی تایبهت و کهسێکهوه کهدادوهربێت یان نا ، ئهوهی که بڵێن سهرکرده دهبێت عادل بێت وخراپهی نهبێت ئهوه هیچ پهیوهندی به عیلمی شهرعی یهوه نی یه ، لهوانهیه کهسی فاجر لهشهڕدا توشی شهڕوبهڵای وابێت که پیاو چاك توشی نهبێت و ئهودهورهی ئهویان نهبێت ، شهرعیش بهشێوهیه دایناوه وهك زانراوه .
وهههروهها فهرزی جیهاد لاناچێت لهسهر موسڵمانان بهنهمانی ئیمام وسهرکردهی عادل ودادوهرویان فاجر ، دهبێت کۆمهڵی موسڵمانان بهو فهرزهههڵسن وبهردهوامبن لهجیهادکردن .
ابن القدامة 374/10 دهڵێت:{ ئهگهر ئیمام وسهرکردهی دادوهرنهما جیهادکردن تاخیرناکرێت چونکه مهسڵهحهتی لهتاخیرکردنیدا نی یه ، ئهگهر[الغنیمة] دهسکهوت بوو لهجیهاددائهوا دهبێت دابهش بکرێت بهگوێرهی شهرع ، القاضي دهڵێت: ئافرهت [الإماء] لهدهسکهوتی شهڕهکهدا دابهش ناکرێت دههێڵرێتهوه تاوهکو ئیمام سهرکردهی گشتی دهردهکهوێت خۆپاراستنێک له تاوانی فهرج . وهئهگهر سهرکردهی گشتی فهرماندهیهکی دیاری کرد بۆ سوپایهك وکوژرا یان دیار نهما شتێکی بهسهرداهات ئهوا سوپاکه خۆیان سهرکردهیهك بۆ خۆیان دادهنێن ودیاری دهکهن ههروهکو که صحابهکانی پێغهمبهرصلی اللهعلیه وسلم کردویانه ، سێ سهرکردهیان شههیدکرا که پێغهمبهر صلی اللهعلیه وسلم بۆیانی دیاری کردبوو پاشان خۆیان خالیدی کوڕی ولید یان دانا بهسهرکردهی خۆیان ،باسهکه گهیشتهوه پێغهمبهرصلی اللهعلیه وسلم بهکارهکهیان ڕازی بوو مهبهستهکهیشیان پێکاو ئهوڕۆژهش بوو که پێغهمبهرصلی اللهعلیه وسلم خالیدی ناونا به شمشێری خوا .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ